൧൦. അപണ്ണകസുത്തം

൯൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന സാലാ നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം സാലം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി. അഥ ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു; സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

൯൩. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ സാലേയ്യകേ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി പന വോ, ഗഹപതയോ, കോചി മനാപോ സത്ഥാ യസ്മിം വോ ആകാരവതീ സദ്ധാ പടിലദ്ധാ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കോചി മനാപോ സത്ഥാ യസ്മിം നോ ആകാരവതീ സദ്ധാ പടിലദ്ധാ’’തി. ‘‘മനാപം വോ, ഗഹപതയോ, സത്ഥാരം അലഭന്തേഹി അയം അപണ്ണകോ ധമ്മോ സമാദായ വത്തിതബ്ബോ. അപണ്ണകോ ഹി, ഗഹപതയോ, ധമ്മോ സമത്തോ സമാദിന്നോ, സോ വോ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. കതമോ ച, ഗഹപതയോ, അപണ്ണകോ ധമ്മോ’’?

൯൪. ‘‘സന്തി, ഗഹപതയോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം; നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം [സുകടദുക്കടാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ; നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ; നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ; നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ [സമഗ്ഗതാ (ക.)] സമ്മാ പടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. തേസംയേവ ഖോ, ഗഹപതയോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ. തേ ഏവമാഹംസു – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം; അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ; അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ; അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ; അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ; അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാ പടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ – ‘നനുമേ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

൯൫. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം [യദിദം (ക.)] കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ [അഭിനിബ്ബജ്ജേത്വാ (സ്യാ. കം.), അഭിനിബ്ബിജ്ജിത്വാ (ക.)] യമിദം [യദിദം (ക.)] കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ പസ്സന്തി അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ പന പരം ലോകം ‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’തി ആഹ; യേ തേ അരഹന്തോ പരലോകവിദുനോ തേസമയം പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി [പഞ്ഞാപേതി (ക.)]; സാസ്സ ഹോതി അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി [അസ്സദ്ധമ്മപഞ്ഞത്തി (ക.)]. തായ ച പന അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ സുസീല്യം പഹീനം ഹോതി, ദുസ്സീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവാചാ അരിയാനം പച്ചനീകതാ അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അത്തുക്കംസനാ പരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ [ഏവം’സി’മേ’ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ നത്ഥി പരോ ലോകോ ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സോത്ഥിമത്താനം കരിസ്സതി; സചേ ഖോ അത്ഥി പരോ ലോകോ ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു പരോ ലോകോ, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ – ദുസ്സീലോ പുരിസപുഗ്ഗലോ മിച്ഛാദിട്ഠി നത്ഥികവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥേവ പരോ ലോകോ, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ ദുസ്സമത്തോ സമാദിന്നോ, ഏകംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി കുസലം ഠാനം.

൯൬. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ യമിദം കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? പസ്സന്തി ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘അത്ഥി പരോ ലോകോ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘അത്ഥി പരോ ലോകോ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘അത്ഥി പരോ ലോകോ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘അത്ഥി പരോ ലോകോ’തി ആഹ; യേ തേ അരഹന്തോ പരലോകവിദുനോ തേസമയം ന പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന പരം ലോകം ‘അത്ഥി പരോ ലോകോ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി; സാസ്സ ഹോതി സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി. തായ ച പന സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ ദുസ്സീല്യം പഹീനം ഹോതി, സുസീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ അരിയാനം അപച്ചനീകതാ സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അനത്തുക്കംസനാ അപരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ അത്ഥി പരോ ലോകോ, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു പരോ ലോകോ, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ – സീലവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ സമ്മാദിട്ഠി അത്ഥികവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥേവ പരോ ലോകോ, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ സുസമത്തോ സമാദിന്നോ, ഉഭയംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി അകുസലം ഠാനം.

൯൭. ‘‘സന്തി, ഗഹപതയോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ [പാണമതിമാപയതോ (സീ. പീ.), പാണമതിപാതാപയതോ (സ്യാ. കം.), പാണമതിപാപയതോ (ക.)], അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ; കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ, ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ, പചന്തോ പാചേന്തോ; നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ; നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന [സച്ചവാചേന (ക.)] നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. തേസംയേവ ഖോ, ഗഹപതയോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ തേ ഏവമാഹംസു – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ; കരോതോ കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ, ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ, പചന്തോ പാചേന്തോ; അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ; അത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ, നനുമേ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

൯൮. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ; കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ…പേ… ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ യമിദം കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ പസ്സന്തി അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘നത്ഥി കിരിയാ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘നത്ഥി കിരിയാ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘നത്ഥി കിരിയാ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘നത്ഥി കിരിയാ’തി ആഹ, യേ തേ അരഹന്തോ കിരിയവാദാ തേസമയം പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘നത്ഥി കിരിയാ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി; സാസ്സ ഹോതി അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി. തായ ച പന അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ സുസീല്യം പഹീനം ഹോതി, ദുസ്സീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവാചാ അരിയാനം പച്ചനീകതാ അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അത്തുക്കംസനാ പരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ നത്ഥി കിരിയാ, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സോത്ഥിമത്താനം കരിസ്സതി; സചേ ഖോ അത്ഥി കിരിയാ ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു കിരിയാ, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ – ദുസ്സീലോ പുരിസപുഗ്ഗലോ മിച്ഛാദിട്ഠി അകിരിയവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥേവ കിരിയാ, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ ദുസ്സമത്തോ സമാദിന്നോ, ഏകംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി കുസലം ഠാനം.

൯൯. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘കരോതോ കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ, സോചയതോ സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ; കരോതോ കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ, ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ, പചന്തോ പാചേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, അത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ, യജന്തോ യജാപേന്തോ, അത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ യമിദം കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? പസ്സന്തി ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘അത്ഥി കിരിയാ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘അത്ഥി കിരിയാ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘അത്ഥി കിരിയാ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘അത്ഥി കിരിയാ’തി ആഹ; യേ തേ അരഹന്തോ കിരിയവാദാ തേസമയം ന പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന കിരിയം ‘അത്ഥി കിരിയാ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി; സാസ്സ ഹോതി സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി. തായ ച പന സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ ദുസ്സീല്യം പഹീനം ഹോതി, സുസീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ അരിയാനം അപച്ചനീകതാ സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അനത്തുക്കംസനാ അപരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ അത്ഥി കിരിയാ, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു കിരിയാ, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ – സീലവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ സമ്മാദിട്ഠി കിരിയവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥേവ കിരിയാ, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ സുസമത്തോ സമാദിന്നോ, ഉഭയംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി അകുസലം ഠാനം.

൧൦൦. ‘‘സന്തി, ഗഹപതയോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം [വിരിയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസംഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി. തേസംയേവ ഖോ, ഗഹപതയോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ. തേ ഏവമാഹംസു – ‘അത്ഥി ഹേതു, അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. അത്ഥി ഹേതു, അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. അത്ഥി ബലം, അത്ഥി വീരിയം, അത്ഥി പുരിസഥാമോ, അത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; ന സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ [അത്ഥി പുരിസപരക്കമോ, സബ്ബേ സത്താ… സവസാ സബലാ സവീരിയാ (സ്യാ. കം. ക.)] നിയതിസംഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ, നനുമേ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’തി? ‘ഏവം, ഭന്തേ’.

൧൦൧. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസംഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ യമിദം കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ പസ്സന്തി അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘നത്ഥി ഹേതൂ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘നത്ഥി ഹേതൂ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘നത്ഥി ഹേതൂ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘നത്ഥി ഹേതൂ’തി ആഹ; യേ തേ അരഹന്തോ ഹേതുവാദാ തേസമയം പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘നത്ഥി ഹേതൂ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി; സാസ്സ ഹോതി അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി. തായ ച പന അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ അത്താനുക്കംസേതി, പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ സുസീല്യം പഹീനം ഹോതി, ദുസ്സീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവാചാ അരിയാനം പച്ചനീകതാ അസദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അത്താനുക്കംസനാ പരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ നത്ഥി ഹേതു, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സോത്ഥിമത്താനം കരിസ്സതി; സചേ ഖോ അത്ഥി ഹേതു, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു ഹേതു, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ – ദുസ്സീലോ പുരിസപുഗ്ഗലോ മിച്ഛാദിട്ഠി അഹേതുകവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥേവ ഹേതു, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കലിഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം ഗാരയ്ഹോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ ദുസ്സമത്തോ സമാദിന്നോ, ഏകംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി കുസലം ഠാനം.

൧൦൨. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി ഹേതു, അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. അത്ഥി ഹേതു, അത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ; സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. അത്ഥി ബലം, അത്ഥി വീരിയം, അത്ഥി പുരിസഥാമോ, അത്ഥി പുരിസപരക്കമോ; ന സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസംഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേന്തീ’തി തേസമേതം പാടികങ്ഖം? യമിദം കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമേ തയോ അകുസലേ ധമ്മേ അഭിനിവജ്ജേത്വാ യമിദം കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമേ തയോ കുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തിസ്സന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? പസ്സന്തി ഹി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, കുസലാനം ധമ്മാനം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം വോദാനപക്ഖം. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘അത്ഥി ഹേതൂ’ തിസ്സ ദിട്ഠി ഹോതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘അത്ഥി ഹേതൂ’തി സങ്കപ്പേതി; സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘അത്ഥി ഹേതൂ’തി വാചം ഭാസതി; സാസ്സ ഹോതി സമ്മാവാചാ. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘അത്ഥി ഹേതൂ’തി ആഹ, യേ തേ അരഹന്തോ ഹേതുവാദാ തേസമയം ന പച്ചനീകം കരോതി. സന്തംയേവ ഖോ പന ഹേതും ‘അത്ഥി ഹേതൂ’തി പരം സഞ്ഞാപേതി; സാസ്സ ഹോതി സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി. തായ ച പന സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തിയാ നേവത്താനുക്കംസേതി, ന പരം വമ്ഭേതി. ഇതി പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ ദുസ്സീല്യം പഹീനം ഹോതി, സുസീല്യം പച്ചുപട്ഠിതം – അയഞ്ച സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ അരിയാനം അപച്ചനീകതാ സദ്ധമ്മസഞ്ഞത്തി അനത്തുക്കംസനാ അപരവമ്ഭനാ. ഏവമസ്സിമേ അനേകേ കുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ.

‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സചേ ഖോ അത്ഥി ഹേതു, ഏവമയം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. കാമം ഖോ പന മാഹു ഹേതു, ഹോതു നേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം; അഥ ച പനായം ഭവം പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ – സീലവാ പുരിസപുഗ്ഗലോ സമ്മാദിട്ഠി ഹേതുവാദോ’തി. സചേ ഖോ അത്ഥി ഹേതു, ഏവം ഇമസ്സ ഭോതോ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോ – യഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിഞ്ഞൂനം പാസംസോ, യഞ്ച കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സതി. ഏവമസ്സായം അപണ്ണകോ ധമ്മോ സുസമത്തോ സമാദിന്നോ, ഉഭയംസം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, രിഞ്ചതി അകുസലം ഠാനം.

൧൦൩. ‘‘സന്തി, ഗഹപതയോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി. തേസംയേവ ഖോ, ഗഹപതയോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ. തേ ഏവമാഹംസു – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ, നനുമേ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി, ഇദം മേ അദിട്ഠം; യേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി, ഇദം മേ അവിദിതം. അഹഞ്ചേവ [അഹഞ്ചേ (?)] ഖോ പന അജാനന്തോ അപസ്സന്തോ ഏകംസേന ആദായ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി, ന മേതം അസ്സ പതിരൂപം. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി, സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഠാനമേതം വിജ്ജതി – യേ തേ ദേവാ രൂപിനോ മനോമയാ, അപണ്ണകം മേ തത്രൂപപത്തി ഭവിസ്സതി. യേ പന തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ആരുപ്പാ’തി, സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഠാനമേതം വിജ്ജതി – യേ തേ ദേവാ അരൂപിനോ സഞ്ഞാമയാ, അപണ്ണകം മേ തത്രൂപപത്തി ഭവിസ്സതി. ദിസ്സന്തി ഖോ പന രൂപാധികരണം [രൂപകാരണാ (ക.)] ദണ്ഡാദാന-സത്ഥാദാന-കലഹ-വിഗ്ഗഹ-വിവാദ-തുവംതുവം-പേസുഞ്ഞ-മുസാവാദാ. ‘നത്ഥി ഖോ പനേതം സബ്ബസോ അരൂപേ’’’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ രൂപാനംയേവ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

൧൦൪. ‘‘സന്തി, ഗഹപതയോ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി. തേസംയേവ ഖോ, ഗഹപതയോ, സമണബ്രാഹ്മണാനം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ. തേ ഏവമാഹംസു – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി. തം കിം മഞ്ഞഥ, ഗഹപതയോ, നനുമേ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തത്ര, ഗഹപതയോ, വിഞ്ഞൂ പുരിസോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, ഇദം മേ അദിട്ഠം; യേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, ഇദം മേ അവിദിതം. അഹഞ്ചേവ ഖോ പന അജാനന്തോ അപസ്സന്തോ ഏകംസേന ആദായ വോഹരേയ്യം – ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി, ന മേതം അസ്സ പതിരൂപം. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഠാനമേതം വിജ്ജതി – യേ തേ ദേവാ അരൂപിനോ സഞ്ഞാമയാ അപണ്ണകം മേ തത്രൂപപത്തി ഭവിസ്സതി. യേ പന തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, സചേ തേസം ഭവതം സമണബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം വചനം, ഠാനമേതം വിജ്ജതി – യം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി. യേ ഖോ തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘നത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, തേസമയം ദിട്ഠി സാരാഗായ [സരാഗായ (സ്യാ. കം.)] സന്തികേ, സംയോഗായ സന്തികേ, അഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, ഉപാദാനായ സന്തികേ. യേ പന തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ – ‘അത്ഥി സബ്ബസോ ഭവനിരോധോ’തി, തേസമയം ദിട്ഠി അസാരാഗായ സന്തികേ, അസംയോഗായ സന്തികേ, അനഭിനന്ദനായ സന്തികേ, അനജ്ഝോസാനായ സന്തികേ, അനുപാദാനായ സന്തികേ’’’തി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ ഭവാനംയേവ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

൧൦൫. ‘‘ചത്താരോമേ, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

൧൦൬. ‘‘കതമോ ച, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അചേലകോ ഹോതി മുത്താചാരോ ഹത്ഥാപലേഖനോ…പേ… [വിത്ഥാരോ മ. നി. ൨.൬-൭ കന്ദരകസുത്തേ] ഇതി ഏവരൂപം അനേകവിഹിതം കായസ്സ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഓരബ്ഭികോ ഹോതി സൂകരികോ…പേ… യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ രാജാ വാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ…പേ… തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കതമോ ച, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ, സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതയോ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ; സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതേ’’തി.

അപണ്ണകസുത്തം നിട്ഠിതം ദസമം.

ഗഹപതിവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ പഠമോ.