൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തം

൪൬൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ യേന ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച – ‘‘‘സക്കായോ സക്കായോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ വിസാഖ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സാധയ്യേ’’തി ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘സക്കായസമുദയോ സക്കായസമുദയോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായസമുദയോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘യായം, ആവുസോ വിസാഖ, തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ; അയം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായസമുദയോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘‘സക്കായനിരോധോ സക്കായനിരോധോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായനിരോധോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി?

‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ; അയം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായനിരോധോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘‘സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി?

‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വുത്താ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധീ’’തി.

‘‘തഞ്ഞേവ നു ഖോ, അയ്യേ, ഉപാദാനം തേ [തേവ (സീ.)] പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഉദാഹു അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹുപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാന’’ന്തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തഞ്ഞേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹുപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനം. യോ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗോ തം തത്ഥ ഉപാദാന’’ന്തി.

൪൬൧. ‘‘കഥം പനായ്യേ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ വിസാഖ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ, അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ഹോതീ’’തി.

‘‘കഥം പനായ്യേ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി?

‘‘ഇധാവുസോ വിസാഖ, സുതവാ അരിയസാവകോ, അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദോ അരിയധമ്മേ സുവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം ദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ കോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ സുവിനീതോ, ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. ന വേദനം…പേ… ന സഞ്ഞം… ന സങ്ഖാരേ…പേ… ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായദിട്ഠി ന ഹോതീ’’തി.

൪൬൨. ‘‘കതമോ പനായ്യേ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി?

‘‘അയമേവ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധീ’’തി. ‘‘അരിയോ പനായ്യേ, അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖതോ ഉദാഹു അസങ്ഖതോ’’തി?

‘‘അരിയോ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഖതോ’’തി.

‘‘അരിയേന നു ഖോ, അയ്യേ, അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന തയോ ഖന്ധാ സങ്ഗഹിതാ ഉദാഹു തീഹി ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന തയോ ഖന്ധാ സങ്ഗഹിതാ; തീഹി ച ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഖന്ധേഹി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ സങ്ഗഹിതോ. യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ യോ ച സമ്മാആജീവോ ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ. യോ ച സമ്മാവായാമോ യാ ച സമ്മാസതി യോ ച സമ്മാസമാധി ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ. യാ ച സമ്മാദിട്ഠി യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി.

‘‘കതമോ പനായ്യേ, സമാധി, കതമേ ധമ്മാ സമാധിനിമിത്താ, കതമേ ധമ്മാ സമാധിപരിക്ഖാരാ, കതമാ സമാധിഭാവനാ’’തി?

‘‘യാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അയം സമാധി; ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ സമാധിനിമിത്താ; ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ സമാധിപരിക്ഖാരാ. യാ തേസംയേവ ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മം, അയം ഏത്ഥ സമാധിഭാവനാ’’തി.

൪൬൩. ‘‘കതി പനായ്യേ, സങ്ഖാരാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ വിസാഖ, സങ്ഖാരാ – കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.

‘‘കതമോ പനായ്യേ, കായസങ്ഖാരോ, കതമോ വചീസങ്ഖാരോ, കതമോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി?

‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായസങ്ഖാരോ, വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ, സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.

‘‘കസ്മാ പനായ്യേ, അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ, കസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ, കസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി?

‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ. പുബ്ബേ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ. സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.

൪൬൪. ‘‘കഥം പനായ്യേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി ഹോതീ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജിസ്സ’ന്തി വാ, ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജാമീ’തി വാ, ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ’തി വാ. അഥ ഖ്വാസ്സ പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീ’’തി.

‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ പനായ്യേ, ഭിക്ഖുനോ കതമേ ധമ്മാ പഠമം നിരുജ്ഝന്തി – യദി വാ കായസങ്ഖാരോ, യദി വാ വചീസങ്ഖാരോ, യദി വാ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോ, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി.

‘‘കഥം പനായ്യേ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ഹോതീ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏവം ഹോതി – ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹിസ്സ’ന്തി വാ, ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹാമീ’തി വാ, ‘അഹം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതോ’തി വാ. അഥ ഖ്വാസ്സ പുബ്ബേവ തഥാ ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി യം തം തഥത്തായ ഉപനേതീ’’തി.

‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ പനായ്യേ, ഭിക്ഖുനോ കതമേ ധമ്മാ പഠമം ഉപ്പജ്ജന്തി – യദി വാ കായസങ്ഖാരോ, യദി വാ വചീസങ്ഖാരോ, യദി വാ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ പഠമം ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തസങ്ഖാരോ, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ വചീസങ്ഖാരോ’’തി.

‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതം പനായ്യേ, ഭിക്ഖും കതി ഫസ്സാ ഫുസന്തീ’’തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖും തയോ ഫസ്സാ ഫുസന്തി – സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ, അനിമിത്തോ ഫസ്സോ, അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ’’തി.

‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ പനായ്യേ, ഭിക്ഖുനോ കിംനിന്നം ചിത്തം ഹോതി കിംപോണം കിംപബ്ഭാര’’ന്തി? ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി, വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാര’’ന്തി.

൪൬൫. ‘‘കതി പനായ്യേ, വേദനാ’’തി?

‘‘തിസ്സോ ഖോ ഇമാ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി.

‘‘കതമാ പനായ്യേ, സുഖാ വേദനാ, കതമാ ദുക്ഖാ വേദനാ, കതമാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി?

‘‘യം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികം വാ ചേതസികം വാ സുഖം സാതം വേദയിതം – അയം സുഖാ വേദനാ. യം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികം വാ ചേതസികം വാ ദുക്ഖം അസാതം വേദയിതം – അയം ദുക്ഖാ വേദനാ. യം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികം വാ ചേതസികം വാ നേവ സാതം നാസാതം വേദയിതം – അയം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി.

‘‘സുഖാ പനായ്യേ, വേദനാ കിംസുഖാ കിംദുക്ഖാ, ദുക്ഖാ വേദനാ കിംസുഖാ കിംദുക്ഖാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ കിംസുഖാ കിംദുക്ഖാ’’തി?

‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ; ദുക്ഖാ വേദനാ ഠിതിദുക്ഖാ വിപരിണാമസുഖാ; അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഞാണസുഖാ അഞ്ഞാണദുക്ഖാ’’തി.

‘‘സുഖായ പനായ്യേ, വേദനായ കിം അനുസയോ അനുസേതി, ദുക്ഖായ വേദനായ കിം അനുസയോ അനുസേതി, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ കിം അനുസയോ അനുസേതീ’’തി?

‘‘സുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി.

‘‘സബ്ബായ നു ഖോ, അയ്യേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി, സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, സബ്ബായ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ അനുസേതി, ന സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി, ന സബ്ബായ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി.

‘‘സുഖായ പനായ്യേ, വേദനായ കിം പഹാതബ്ബം, ദുക്ഖായ വേദനായ കിം പഹാതബ്ബം, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ കിം പഹാതബ്ബ’’ന്തി?

‘‘സുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹാതബ്ബോ’’തി.

‘‘സബ്ബായ നു ഖോ, അയ്യേ, സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, സബ്ബായ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹാതബ്ബോ’’തി?

‘‘ന ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സബ്ബായ സുഖായ വേദനായ രാഗാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, ന സബ്ബായ ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ പഹാതബ്ബോ, ന സബ്ബായ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ അവിജ്ജാനുസയോ പഹാതബ്ബോ. ഇധാവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. രാഗം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ രാഗാനുസയോ അനുസേതി. ഇധാവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി? ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹാപ്പച്ചയാ ദോമനസ്സം. പടിഘം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ പടിഘാനുസയോ അനുസേതി. ഇധാവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ, ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അവിജ്ജം തേന പജഹതി, ന തത്ഥ അവിജ്ജാനുസയോ അനുസേതീ’’തി.

൪൬൬. ‘‘സുഖായ പനായ്യേ, വേദനായ കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘സുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ ദുക്ഖാ വേദനാ പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘ദുക്ഖായ പന്നായ്യേ, വേദനായ കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘ദുക്ഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ സുഖാ വേദനാ പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘അദുക്ഖമസുഖായ പനായ്യേ, വേദനായ കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘അദുക്ഖമസുഖായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനായ അവിജ്ജാ പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘അവിജ്ജായ പനായ്യേ, കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘അവിജ്ജായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിജ്ജാ പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘വിജ്ജായ പനായ്യേ, കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘വിജ്ജായ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിമുത്തി പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘വിമുത്തിയാ പനായ്യേ, കിം പടിഭാഗോ’’തി?

‘‘വിമുത്തിയാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, നിബ്ബാനം പടിഭാഗോ’’തി.

‘‘നിബ്ബാനസ്സ പനായ്യേ, കിം പടിഭാഗോ’’തി? ‘‘അച്ചയാസി, ആവുസോ [അച്ചസരാവുസോ (സീ. പീ.), അച്ചസ്സരാവുസോ (സ്യാ. കം.)] വിസാഖ, പഞ്ഹം, നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതും. നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം, നിബ്ബാനപരായനം നിബ്ബാനപരിയോസാനം. ആകങ്ഖമാനോ ച ത്വം, ആവുസോ വിസാഖ, ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി, യഥാ ച തേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി തഥാ നം ധാരേയ്യാസീ’’തി.

൪൬൭. അഥ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ യാവതകോ അഹോസി ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഏവം വുത്തേ, ഭഗവാ വിസാഖം ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘പണ്ഡിതാ, വിസാഖ, ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ, മഹാപഞ്ഞാ, വിസാഖ, ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ. മം ചേപി ത്വം, വിസാഖ, ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി, അഹമ്പി തം ഏവമേവം ബ്യാകരേയ്യം, യഥാ തം ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകതം. ഏസോ ചേവേതസ്സ [ഏസോവേതസ്സ (സ്യാ. കം.)] അത്ഥോ. ഏവഞ്ച നം [ഏവമേതം (സീ. സ്യാ. കം.)] ധാരേഹീ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ചൂളവേദല്ലസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.