൫. ചൂളയമകവഗ്ഗോ

൧. സാലേയ്യകസുത്തം

൪൩൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം യേന സാലാ നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. അസ്സോസും ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം സാലം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി?

‘‘അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമ. സാധു നോ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു, യഥാ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതയോ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൪൦. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി, തിവിധം മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി, ലുദ്ദോ [ലുദ്ദോ ദാരുണോ (ക.) ടീകാ ഓലോകേതബ്ബാ] ലോഹിതപാണി ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു [സബ്ബപാണഭൂതേസു (സ്യാ. കം. ക.)].

‘‘അദിന്നാദായീ ഖോ പന ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം, ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഖോ പന ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ പരിസാഗതോ വാ, ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ, അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘ന ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘ന പസ്സാമീ’തി [സോ ആഹ അജാനം വാ അഹം ജാനാമീതി ജാനം വാ അഹം ന ജാനാമീതി അപസ്സം വാ അഹം പസ്സാമീതി പസ്സം വാ അഹം ന പസ്സാമീതി (ക.)]. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണവാചോ ഖോ പന ഹോതി. ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ [ഭേദകാ (ക.), ഭേദേതാ (സ്യാ. കം.), തദട്ഠകഥായം പന ഭേത്താതി ദിസ്സതി], ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ, വഗ്ഗാരാമോ വഗ്ഗരതോ വഗ്ഗനന്ദീ വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസവാചോ ഖോ പന ഹോതി. യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ [കണ്ഡകാ (ക.)] കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപീ ഖോ പന ഹോതി. അകാലവാദീ അഭൂതവാദീ അനത്ഥവാദീ അധമ്മവാദീ അവിനയവാദീ. അനിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി അകാലേന അനപദേസം അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം അഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’’’തി!

‘‘ബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ വജ്ഝന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസു’’’ന്തി [മാ വാ അഹേസും ഇതി വാതി (സീ. പീ. ക.)].

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം നത്ഥി യിട്ഠം നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘ഏവം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൧. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി, തിവിധം മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം, ഗാമഗതം വാ അരഞ്ഞഗതം വാ, തം നാദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി.

‘‘കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സസ്സാമികാ സപരിദണ്ഡാ അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപി, തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ പരിസാഗതോ വാ, ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ, അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘ന ജാനാമീ’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘ജാനാമീ’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘ന പസ്സാമീ’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘പസ്സാമീ’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ, സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി. യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ – തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി. കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി, യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം നാഭിജ്ഝാതാ ഹോതി – ‘അഹോ വത യം പരസ്സ തം മമസ്സാ’തി!

‘‘അബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ അബ്യാബജ്ഝാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി.

‘‘സമ്മാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം അത്ഥി യിട്ഠം അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചരിയാസമചരിയാ ഹോതി.

‘‘ഏവം ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൨. ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം…പേ… ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം…പേ… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിത്താഭാനം ദേവാനം…പേ… അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം… ആഭസ്സരാനം ദേവാനം… പരിത്തസുഭാനം ദേവാനം… അപ്പമാണസുഭാനം ദേവാനം… സുഭകിണ്ഹാനം ദേവാനം… വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം… അവിഹാനം ദേവാനം… അതപ്പാനം ദേവാനം… സുദസ്സാനം ദേവാനം… സുദസ്സീനം ദേവാനം… അകനിട്ഠാനം ദേവാനം… ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം … ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ’’തി.

൪൪൩. ഏവം വുത്തേ, സാലേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി. ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ [പാണുപേതം (ക.)] സരണം ഗതേ’’തി.

സാലേയ്യകസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. വേരഞ്ജകസുത്തം

൪൪൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി?

‘‘അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമ. സാധു നോ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതയോ, സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൪൫. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി. ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു. അദിന്നാദായീ ഖോ പന ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം… തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി. കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഖോ പന ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ… തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ… സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. പിസുണവാചോ ഖോ പന ഹോതി. ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ… വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസവാചോ ഖോ പന ഹോതി. യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ… തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപീ ഖോ പന ഹോതി. അകാലവാദീ… അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി…പേ… തം മമസ്സാ’തി. ബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ… മാ വാ അഹേസു’ന്തി. മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം… സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘ഏവം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൬. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, യം തം പരസ്സ… തം നാദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി. കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ… തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ…പേ… ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. പിസുണം വാചം പഹായ… സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ… തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ… കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം നാഭിജ്ഝാതാ ഹോതി ‘അഹോ വത യം പരസ്സ, തം മമസ്സാ’തി. അബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ അബ്യാബജ്ഝാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി. സമ്മാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘ഏവം ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൭. ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്കേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിത്താഭാനം ദേവാനം…പേ… അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം… ആഭസ്സരാനം ദേവാനം… പരിത്തസുഭാനം ദേവാനം… അപ്പമാണസുഭാനം ദേവാനം… സുഭകിണ്ഹാനം ദേവാനം … വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം… അവിഹാനം ദേവാനം… അതപ്പാനം ദേവാനം… സുദസ്സാനം ദേവാനം… സുദസ്സീനം ദേവാനം… അകനിട്ഠാനം ദേവാനം… ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ ഗഹപതയോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, ‘യം സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ’’’തി.

൪൪൮. ഏവം വുത്തേ, വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി.

വേരഞ്ജകസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. മഹാവേദല്ലസുത്തം

൪൪൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച നപ്പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി നപ്പജാനാതി. ‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘സാധാവുസോ’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘‘പഞ്ഞവാ പഞ്ഞവാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘പജാനാതി പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി പജാനാതി. ‘പജാനാതി പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’ന്തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘വിജാനാതി വിജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച വിജാനാതി? സുഖന്തിപി വിജാനാതി, ദുക്ഖന്തിപി വിജാനാതി, അദുക്ഖമസുഖന്തിപി വിജാനാതി. ‘വിജാനാതി വിജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ ഉദാഹു വിസംസട്ഠാ? ലബ്ഭാ ച പനിമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ [വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ (ക.)] വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും. യം ഹാവുസോ [യഞ്ചാവുസോ (സ്യാ. കം. ക.)], പജാനാതി തം വിജാനാതി, യം വിജാനാതി തം പജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേസം ധമ്മാനം സംസട്ഠാനം നോ വിസംസട്ഠാനം കിം നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേസം ധമ്മാനം സംസട്ഠാനം നോ വിസംസട്ഠാനം പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ, വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യം. ഇദം നേസം നാനാകരണ’’ന്തി.

൪൫൦. ‘‘‘വേദനാ വേദനാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘വേദേതി വേദേതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച വേദേതി? സുഖമ്പി വേദേതി, ദുക്ഖമ്പി വേദേതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദേതി. ‘വേദേതി വേദേതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘സഞ്ഞാ സഞ്ഞാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സഞ്ഞാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച സഞ്ജാനാതി? നീലകമ്പി സഞ്ജാനാതി, പീതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ലോഹിതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ഓദാതമ്പി സഞ്ജാനാതി. ‘സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, വേദനാ യാ ച സഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ ഉദാഹു വിസംസട്ഠാ? ലബ്ഭാ ച പനിമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, വേദനാ യാ ച സഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും. യം ഹാവുസോ [യഞ്ചാവുസോ (സ്യാ. കം. ക.)], വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

൪൫൧. ‘‘നിസ്സട്ഠേന ഹാവുസോ [നിസ്സട്ഠേന പനാവുസോ (?)], പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിസുദ്ധേന മനോവിഞ്ഞാണേന കിം നേയ്യ’’ന്തി?

‘‘നിസ്സട്ഠേന ആവുസോ, പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിസുദ്ധേന മനോവിഞ്ഞാണേന ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യം, ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നേയ്യം, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നേയ്യ’’ന്തി.

‘‘നേയ്യം പനാവുസോ, ധമ്മം കേന പജാനാതീ’’തി?

‘‘നേയ്യം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീ’’തി.

‘‘പഞ്ഞാ പനാവുസോ, കിമത്ഥിയാ’’തി?

‘‘പഞ്ഞാ ഖോ, ആവുസോ, അഭിഞ്ഞത്ഥാ പരിഞ്ഞത്ഥാ പഹാനത്ഥാ’’തി.

൪൫൨. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ – പരതോ ച ഘോസോ, യോനിസോ ച മനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാ’’തി.

‘‘കതിഹി പനാവുസോ, അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ചാ’’തി?

‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ആവുസോ, അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച. ഇധാവുസോ, സമ്മാദിട്ഠി സീലാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സുതാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സാകച്ഛാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സമഥാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, വിപസ്സനാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ചാ’’തി.

൪൫൩. ‘‘കതി പനാവുസോ, ഭവാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ഭവാ – കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ’’തി.

‘‘കഥം പനാവുസോ, ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം ഖോ, ആവുസോ, സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം തത്രതത്രാഭിനന്ദനാ – ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീ’’തി.

‘‘കഥം പനാവുസോ, ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജുപ്പാദാ തണ്ഹാനിരോധാ – ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീ’’തി.

൪൫൪. ‘‘കതമം പനാവുസോ, പഠമം ഝാന’’ന്തി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ഇദം വുച്ചതി, ആവുസോ, പഠമം ഝാന’’ന്തി.

‘‘പഠമം പനാവുസോ, ഝാനം കതിഅങ്ഗിക’’ന്തി?

‘‘പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം പഞ്ചങ്ഗികം. ഇധാവുസോ, പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിതക്കോ ച വത്തതി, വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച. പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം ഏവം പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തി.

‘‘പഠമം പനാവുസോ, ഝാനം കതങ്ഗവിപ്പഹീനം കതങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി?

‘‘പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം, പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം. ഇധാവുസോ, പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥീനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി; വിതക്കോ ച വത്തതി, വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച. പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം ഏവം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി.

൪൫൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം, കിം പടിസരണം, കോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി?

‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം, മനോ പടിസരണം, മനോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി.

൪൫൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി കിം പടിച്ച തിട്ഠന്തീ’’തി?

‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ആയും പടിച്ച തിട്ഠന്തീ’’തി.

‘‘ആയു പനാവുസോ, കിം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി?

‘‘ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

‘‘ഉസ്മാ പനാവുസോ, കിം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി?

‘‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

‘‘ഇദാനേവ ഖോ മയം, ആവുസോ, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീ’തി. ഇദാനേവ പന മയം, ആവുസോ, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’തി.

‘‘യഥാ കഥം പനാവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘തേന ഹാവുസോ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി; ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ അച്ചിം പടിച്ച ആഭാ പഞ്ഞായതി, ആഭം പടിച്ച അച്ചി പഞ്ഞായതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതി, ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

൪൫൭. ‘‘തേവ നു ഖോ, ആവുസോ, ആയുസങ്ഖാരാ, തേ വേദനിയാ ധമ്മാ ഉദാഹു അഞ്ഞേ ആയുസങ്ഖാരാ അഞ്ഞേ വേദനിയാ ധമ്മാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, തേവ ആയുസങ്ഖാരാ തേ വേദനിയാ ധമ്മാ. തേ ച ഹാവുസോ, ആയുസങ്ഖാരാ അഭവിംസു തേ വേദനിയാ ധമ്മാ, ന യിദം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, അഞ്ഞേ ആയുസങ്ഖാരാ അഞ്ഞേ വേദനിയാ ധമ്മാ, തസ്മാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘യദാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഇമം കായം കതി ധമ്മാ ജഹന്തി; അഥായം കായോ ഉജ്ഝിതോ അവക്ഖിത്തോ സേതി, യഥാ കട്ഠം അചേതന’’ന്തി?

‘‘യദാ ഖോ, ആവുസോ, ഇമം കായം തയോ ധമ്മാ ജഹന്തി – ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം; അഥായം കായോ ഉജ്ഝിതോ അവക്ഖിത്തോ സേതി, യഥാ കട്ഠം അചേതന’’ന്തി.

‘‘യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ – ഇമേസം കിം നാനാകരണ’’ന്തി?

‘‘യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ തസ്സ കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ വൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി പരിഭിന്നാനി. യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ തസ്സപി കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു ന പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ അവൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനി. യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ – ഇദം നേസം നാനാകരണ’’ന്തി.

൪൫൮. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി?

‘‘ചത്താരോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരോ പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി?

‘‘തയോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ, പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ അമനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി.

൪൫൯. ‘‘യാ ചായം, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി – ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി?

‘‘യാ ചായം, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി – അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച; അത്ഥി ച ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’തി. അയം വുച്ചതാവുസോ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി. അയം ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച’’.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’?

‘‘രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, പമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചനോ, ദോസോ കിഞ്ചനോ, മോഹോ കിഞ്ചനോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, നിമിത്തകരണോ, ദോസോ നിമിത്തകരണോ, മോഹോ നിമിത്തകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. അയം ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി.

ഇദമവോചായസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാവേദല്ലസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. ചൂളവേദല്ലസുത്തം

൪൬൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ യേന ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച – ‘‘‘സക്കായോ സക്കായോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമേ, ആവുസോ വിസാഖ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ, സേയ്യഥിദം – രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ, വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ സക്കായോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘സാധയ്യേ’’തി ഖോ വിസാഖോ ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ധമ്മദിന്നം ഭിക്ഖുനിം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘സക്കായസമുദയോ സക്കായസമുദയോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായസമുദയോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി? ‘‘യായം, ആവുസോ വിസാഖ, തണ്ഹാ പോനോബ്ഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ; അയം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായസമുദയോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘‘സക്കായനിരോധോ സക്കായനിരോധോ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായനിരോധോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി?

‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ; അയം ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, സക്കായനിരോധോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

‘‘‘സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി, അയ്യേ, വുച്ചതി. കതമാ നു ഖോ, അയ്യേ, സക്കായനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി?