൩. മഹാവേദല്ലസുത്തം

൪൪൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘‘ദുപ്പഞ്ഞോ ദുപ്പഞ്ഞോ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച നപ്പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി നപ്പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി നപ്പജാനാതി. ‘നപ്പജാനാതി നപ്പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘സാധാവുസോ’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഉത്തരിം പഞ്ഹം അപുച്ഛി –

‘‘‘പഞ്ഞവാ പഞ്ഞവാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘പജാനാതി പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച പജാനാതി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി പജാനാതി. ‘പജാനാതി പജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’ന്തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘വിജാനാതി വിജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച വിജാനാതി? സുഖന്തിപി വിജാനാതി, ദുക്ഖന്തിപി വിജാനാതി, അദുക്ഖമസുഖന്തിപി വിജാനാതി. ‘വിജാനാതി വിജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ ഉദാഹു വിസംസട്ഠാ? ലബ്ഭാ ച പനിമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ [വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ (ക.)] വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും. യം ഹാവുസോ [യഞ്ചാവുസോ (സ്യാ. കം. ക.)], പജാനാതി തം വിജാനാതി, യം വിജാനാതി തം പജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേസം ധമ്മാനം സംസട്ഠാനം നോ വിസംസട്ഠാനം കിം നാനാകരണ’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, പഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേസം ധമ്മാനം സംസട്ഠാനം നോ വിസംസട്ഠാനം പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ, വിഞ്ഞാണം പരിഞ്ഞേയ്യം. ഇദം നേസം നാനാകരണ’’ന്തി.

൪൫൦. ‘‘‘വേദനാ വേദനാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘വേദേതി വേദേതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച വേദേതി? സുഖമ്പി വേദേതി, ദുക്ഖമ്പി വേദേതി, അദുക്ഖമസുഖമ്പി വേദേതി. ‘വേദേതി വേദേതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘‘സഞ്ഞാ സഞ്ഞാ’തി, ആവുസോ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ആവുസോ, സഞ്ഞാതി വുച്ചതീ’’തി?

‘‘‘സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതി.

‘‘കിഞ്ച സഞ്ജാനാതി? നീലകമ്പി സഞ്ജാനാതി, പീതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ലോഹിതകമ്പി സഞ്ജാനാതി, ഓദാതമ്പി സഞ്ജാനാതി. ‘സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീ’തി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘യാ ചാവുസോ, വേദനാ യാ ച സഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ ഉദാഹു വിസംസട്ഠാ? ലബ്ഭാ ച പനിമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി? ‘‘യാ ചാവുസോ, വേദനാ യാ ച സഞ്ഞാ യഞ്ച വിഞ്ഞാണം – ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ, നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതും. യം ഹാവുസോ [യഞ്ചാവുസോ (സ്യാ. കം. ക.)], വേദേതി തം സഞ്ജാനാതി, യം സഞ്ജാനാതി തം വിജാനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാ നോ വിസംസട്ഠാ. ന ച ലബ്ഭാ ഇമേസം ധമ്മാനം വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

൪൫൧. ‘‘നിസ്സട്ഠേന ഹാവുസോ [നിസ്സട്ഠേന പനാവുസോ (?)], പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിസുദ്ധേന മനോവിഞ്ഞാണേന കിം നേയ്യ’’ന്തി?

‘‘നിസ്സട്ഠേന ആവുസോ, പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിസുദ്ധേന മനോവിഞ്ഞാണേന ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം നേയ്യം, ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം നേയ്യം, ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നേയ്യ’’ന്തി.

‘‘നേയ്യം പനാവുസോ, ധമ്മം കേന പജാനാതീ’’തി?

‘‘നേയ്യം ഖോ, ആവുസോ, ധമ്മം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പജാനാതീ’’തി.

‘‘പഞ്ഞാ പനാവുസോ, കിമത്ഥിയാ’’തി?

‘‘പഞ്ഞാ ഖോ, ആവുസോ, അഭിഞ്ഞത്ഥാ പരിഞ്ഞത്ഥാ പഹാനത്ഥാ’’തി.

൪൫൨. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ – പരതോ ച ഘോസോ, യോനിസോ ച മനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായാ’’തി.

‘‘കതിഹി പനാവുസോ, അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ചാ’’തി?

‘‘പഞ്ചഹി ഖോ, ആവുസോ, അങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച. ഇധാവുസോ, സമ്മാദിട്ഠി സീലാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സുതാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സാകച്ഛാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, സമഥാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി, വിപസ്സനാനുഗ്ഗഹിതാ ച ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠി ചേതോവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി ചേതോവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ച, പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാ ച ഹോതി പഞ്ഞാവിമുത്തിഫലാനിസംസാ ചാ’’തി.

൪൫൩. ‘‘കതി പനാവുസോ, ഭവാ’’തി?

‘‘തയോമേ, ആവുസോ, ഭവാ – കാമഭവോ, രൂപഭവോ, അരൂപഭവോ’’തി.

‘‘കഥം പനാവുസോ, ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം ഖോ, ആവുസോ, സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം തത്രതത്രാഭിനന്ദനാ – ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീ’’തി.

‘‘കഥം പനാവുസോ, ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീ’’തി?

‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ ഖോ, ആവുസോ, വിജ്ജുപ്പാദാ തണ്ഹാനിരോധാ – ഏവം ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി ന ഹോതീ’’തി.

൪൫൪. ‘‘കതമം പനാവുസോ, പഠമം ഝാന’’ന്തി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – ഇദം വുച്ചതി, ആവുസോ, പഠമം ഝാന’’ന്തി.

‘‘പഠമം പനാവുസോ, ഝാനം കതിഅങ്ഗിക’’ന്തി?

‘‘പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം പഞ്ചങ്ഗികം. ഇധാവുസോ, പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിതക്കോ ച വത്തതി, വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച. പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം ഏവം പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തി.

‘‘പഠമം പനാവുസോ, ഝാനം കതങ്ഗവിപ്പഹീനം കതങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി?

‘‘പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം, പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം. ഇധാവുസോ, പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥീനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി; വിതക്കോ ച വത്തതി, വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച. പഠമം ഖോ, ആവുസോ, ഝാനം ഏവം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി.

൪൫൫. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം, കിം പടിസരണം, കോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി?

‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി നാനാവിസയാനി നാനാഗോചരാനി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമേസം ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നാനാവിസയാനം നാനാഗോചരാനം, ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്താനം, മനോ പടിസരണം, മനോ ച നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി.

൪൫൬. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി കിം പടിച്ച തിട്ഠന്തീ’’തി?

‘‘പഞ്ചിമാനി, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, സേയ്യഥിദം – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം. ഇമാനി ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ആയും പടിച്ച തിട്ഠന്തീ’’തി.

‘‘ആയു പനാവുസോ, കിം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി?

‘‘ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

‘‘ഉസ്മാ പനാവുസോ, കിം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി?

‘‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

‘‘ഇദാനേവ ഖോ മയം, ആവുസോ, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതീ’തി. ഇദാനേവ പന മയം, ആവുസോ, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം ഏവം ആജാനാമ – ‘ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’തി.

‘‘യഥാ കഥം പനാവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘തേന ഹാവുസോ, ഉപമം തേ കരിസ്സാമി; ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനന്തി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ അച്ചിം പടിച്ച ആഭാ പഞ്ഞായതി, ആഭം പടിച്ച അച്ചി പഞ്ഞായതി; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, ആയു ഉസ്മം പടിച്ച തിട്ഠതി, ഉസ്മാ ആയും പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

൪൫൭. ‘‘തേവ നു ഖോ, ആവുസോ, ആയുസങ്ഖാരാ, തേ വേദനിയാ ധമ്മാ ഉദാഹു അഞ്ഞേ ആയുസങ്ഖാരാ അഞ്ഞേ വേദനിയാ ധമ്മാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, തേവ ആയുസങ്ഖാരാ തേ വേദനിയാ ധമ്മാ. തേ ച ഹാവുസോ, ആയുസങ്ഖാരാ അഭവിംസു തേ വേദനിയാ ധമ്മാ, ന യിദം സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ആവുസോ, അഞ്ഞേ ആയുസങ്ഖാരാ അഞ്ഞേ വേദനിയാ ധമ്മാ, തസ്മാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീ’’തി.

‘‘യദാ നു ഖോ, ആവുസോ, ഇമം കായം കതി ധമ്മാ ജഹന്തി; അഥായം കായോ ഉജ്ഝിതോ അവക്ഖിത്തോ സേതി, യഥാ കട്ഠം അചേതന’’ന്തി?

‘‘യദാ ഖോ, ആവുസോ, ഇമം കായം തയോ ധമ്മാ ജഹന്തി – ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം; അഥായം കായോ ഉജ്ഝിതോ അവക്ഖിത്തോ സേതി, യഥാ കട്ഠം അചേതന’’ന്തി.

‘‘യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ – ഇമേസം കിം നാനാകരണ’’ന്തി?

‘‘യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ തസ്സ കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ വൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി പരിഭിന്നാനി. യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ തസ്സപി കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു ന പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ അവൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനി. യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ – ഇദം നേസം നാനാകരണ’’ന്തി.

൪൫൮. ‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി?

‘‘ചത്താരോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ. ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ചത്താരോ പച്ചയാ അദുക്ഖമസുഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി?

‘‘തയോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ, പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, തയോ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ’’തി.

‘‘കതി പനാവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി?

‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായ – സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ അമനസികാരോ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, ദ്വേ പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായാ’’തി.

൪൫൯. ‘‘യാ ചായം, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി – ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി?

‘‘യാ ചായം, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി, യാ ച അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി – അത്ഥി ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച; അത്ഥി ച ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാബജ്ഝേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’തി. അയം വുച്ചതാവുസോ, സുഞ്ഞതാ ചേതോവിമുത്തി’’.

‘‘കതമാ ചാവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി’’?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതാവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തി. അയം ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ നാനാത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച’’.

‘‘കതമോ ചാവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’?

‘‘രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, പമാണകരണോ, ദോസോ പമാണകരണോ, മോഹോ പമാണകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അപ്പമാണാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, കിഞ്ചനോ, ദോസോ കിഞ്ചനോ, മോഹോ കിഞ്ചനോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, ആകിഞ്ചഞ്ഞാ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. രാഗോ ഖോ, ആവുസോ, നിമിത്തകരണോ, ദോസോ നിമിത്തകരണോ, മോഹോ നിമിത്തകരണോ. തേ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. യാവതാ ഖോ, ആവുസോ, അനിമിത്താ ചേതോവിമുത്തിയോ, അകുപ്പാ താസം ചേതോവിമുത്തി അഗ്ഗമക്ഖായതി. സാ ഖോ പനാകുപ്പാ ചേതോവിമുത്തി സുഞ്ഞാ രാഗേന, സുഞ്ഞാ ദോസേന, സുഞ്ഞാ മോഹേന. അയം ഖോ, ആവുസോ, പരിയായോ യം പരിയായം ആഗമ്മ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി.

ഇദമവോചായസ്മാ സാരിപുത്തോ. അത്തമനോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

മഹാവേദല്ലസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.