൨. വേരഞ്ജകസുത്തം

൪൪൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അസ്സോസും ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി’. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അഥ ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു; അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി? കോ പന, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു, കോ പച്ചയോ യേന മിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി?

‘‘അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി. ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ന ഖോ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമ. സാധു നോ ഭവം ഗോതമോ തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യഥാ മയം ഇമസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭത്തസ്സ, വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനേയ്യാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഗഹപതയോ, സുണാഥ സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൪൪൫. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതീ ഹോതി. ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണി ഹതപ്പഹതേ നിവിട്ഠോ അദയാപന്നോ പാണഭൂതേസു. അദിന്നാദായീ ഖോ പന ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം… തം അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി. കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഖോ പന ഹോതി. യാ താ മാതുരക്ഖിതാ… തഥാരൂപാസു ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദീ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ… സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. പിസുണവാചോ ഖോ പന ഹോതി. ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ… വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസവാചോ ഖോ പന ഹോതി. യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ… തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപീ ഖോ പന ഹോതി. അകാലവാദീ… അപരിയന്തവതിം അനത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അഭിജ്ഝാലു ഹോതി…പേ… തം മമസ്സാ’തി. ബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ… മാ വാ അഹേസു’ന്തി. മിച്ഛാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി വിപരീതദസ്സനോ – ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം… സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ അധമ്മചാരീ വിസമചാരീ ഹോതി.

‘‘ഏവം അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൬. ‘‘തിവിധം ഖോ, ഗഹപതയോ, കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി, യം തം പരസ്സ… തം നാദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതാ ഹോതി. കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ… തഥാരൂപാസു ന ചാരിത്തം ആപജ്ജിതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം കായേന ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി. സഭാഗതോ വാ…പേ… ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി. പിസുണം വാചം പഹായ… സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ… തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ… കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, ചതുബ്ബിധം വാചായ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതയോ, ഏകച്ചോ അനഭിജ്ഝാലു ഹോതി. യം തം പരസ്സ പരവിത്തൂപകരണം തം നാഭിജ്ഝാതാ ഹോതി ‘അഹോ വത യം പരസ്സ, തം മമസ്സാ’തി. അബ്യാപന്നചിത്തോ ഖോ പന ഹോതി അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ – ‘ഇമേ സത്താ അവേരാ അബ്യാബജ്ഝാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി. സമ്മാദിട്ഠികോ ഖോ പന ഹോതി അവിപരീതദസ്സനോ – ‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം… സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’തി. ഏവം ഖോ, ഗഹപതയോ, തിവിധം മനസാ ധമ്മചാരീ സമചാരീ ഹോതി.

‘‘ഏവം ധമ്മചരിയാസമചരിയാഹേതു ഖോ, ഗഹപതയോ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി.

൪൪൭. ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാനം ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഗഹപതിമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്കേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ആഭാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഗഹപതയോ, ധമ്മചാരീ സമചാരീ ‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരിത്താഭാനം ദേവാനം…പേ… അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം… ആഭസ്സരാനം ദേവാനം… പരിത്തസുഭാനം ദേവാനം… അപ്പമാണസുഭാനം ദേവാനം… സുഭകിണ്ഹാനം ദേവാനം … വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം… അവിഹാനം ദേവാനം… അതപ്പാനം ദേവാനം… സുദസ്സാനം ദേവാനം… സുദസ്സീനം ദേവാനം… അകനിട്ഠാനം ദേവാനം… ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ.

‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ ഗഹപതയോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ – ‘അഹോ വതാഹം ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ’ന്തി; ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, ‘യം സോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ ധമ്മചാരീ സമചാരീ’’’തി.

൪൪൮. ഏവം വുത്തേ, വേരഞ്ജകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി.

വേരഞ്ജകസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.