൬. മഹാസച്ചകസുത്തം

൩൬൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം സുനിവത്ഥോ ഹോതി പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമോ [പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ… പവിസിതുകാമോ ഹോതി (സീ.)]. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന മഹാവനം കൂടാഗാരസാലാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ആഗച്ഛതി ഭസ്സപ്പവാദകോ പണ്ഡിതവാദോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. ഏസോ ഖോ, ഭന്തേ, അവണ്ണകാമോ ബുദ്ധസ്സ, അവണ്ണകാമോ ധമ്മസ്സ, അവണ്ണകാമോ സങ്ഘസ്സ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ മുഹുത്തം നിസീദതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

൩൬൫. ‘‘സന്തി, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കായഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ ചിത്തഭാവനം. ഫുസന്തി ഹി തേ, ഭോ ഗോതമ, സാരീരികം ദുക്ഖം വേദനം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭോ ഗോതമ, സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠസ്സ സതോ ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതി, ഹദയമ്പി നാമ ഫലിസ്സതി, ഉണ്ഹമ്പി ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗമിസ്സതി, ഉമ്മാദമ്പി പാപുണിസ്സതി [പാപുണിസ്സന്തി (സ്യാ. കം.)] ചിത്തക്ഖേപം. തസ്സ ഖോ ഏതം, ഭോ ഗോതമ, കായന്വയം ചിത്തം ഹോതി, കായസ്സ വസേന വത്തതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. സന്തി പന, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവനം. ഫുസന്തി ഹി തേ, ഭോ ഗോതമ, ചേതസികം ദുക്ഖം വേദനം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭോ ഗോതമ, ചേതസികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠസ്സ സതോ ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതി, ഹദയമ്പി നാമ ഫലിസ്സതി, ഉണ്ഹമ്പി ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗമിസ്സതി, ഉമ്മാദമ്പി പാപുണിസ്സതി ചിത്തക്ഖേപം. തസ്സ ഖോ ഏസോ, ഭോ ഗോതമ, ചിത്തന്വയോ കായോ ഹോതി, ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഭാവിതത്താ കായസ്സ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം ഹോതി – ‘അദ്ധാ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകാ ചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവന’’’ന്തി.

൩൬൬. ‘‘കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, കായഭാവനാ സുതാ’’തി? ‘‘സേയ്യഥിദം – നന്ദോ വച്ഛോ, കിസോ സംകിച്ചോ, മക്ഖലി ഗോസാലോ – ഏതേഹി, ഭോ ഗോതമ, അചേലകാ മുത്താചാരാ ഹത്ഥാപലേഖനാ നഏഹിഭദ്ദന്തികാ നതിട്ഠഭദ്ദന്തികാ [നഏഹിഭദന്തികാ, നതിട്ഠഭദന്തികാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ന അഭിഹടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം ന നിമന്തനം സാദിയന്തി, തേ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ന കളോപിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ന ഏളകമന്തരം ന ദണ്ഡമന്തരം ന മുസലമന്തരം ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം ന ഗബ്ഭിനിയാ ന പായമാനായ ന പുരിസന്തരഗതായ ന സങ്കിത്തീസു ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ, ന മച്ഛം ന മംസം ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവന്തി. തേ ഏകാഗാരികാ വാ ഹോന്തി ഏകാലോപികാ, ദ്വാഗാരികാ വാ ഹോന്തി ദ്വാലോപികാ…പേ… സത്താഗാരികാ വാ ഹോന്തി സത്താലോപികാ. ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാ യാപേന്തി, ദ്വീഹിപി ദത്തീഹി യാപേന്തി…പേ… സത്തഹിപി ദത്തീഹി യാപേന്തി. ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി, ദ്വീഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി. ഇതി ഏവരൂപം അദ്ധമാസികമ്പി പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘കിം പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ യാപേന്തീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. അപ്പേകദാ, ഭോ ഗോതമ, ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി സായനീയാനി സായന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി പാനാനി പിവന്തി. തേ ഇമം കായം ബലം ഗാഹേന്തി നാമ, ബ്രൂഹേന്തി നാമ, മേദേന്തി നാമാ’’തി.

‘‘യം ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിമം പഹായ പച്ഛാ ഉപചിനന്തി, ഏവം ഇമസ്സ കായസ്സ ആചയാപചയോ ഹോതി. കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ചിത്തഭാവനാ സുതാ’’തി? ചിത്തഭാവനായ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതാ പുട്ഠോ സമാനോ ന സമ്പായാസി.

൩൬൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘യാപി ഖോ തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിമാ കായഭാവനാ ഭാസിതാ സാപി അരിയസ്സ വിനയേ നോ ധമ്മികാ കായഭാവനാ. കായഭാവനമ്പി [കായഭാവനം ഹി (സീ. പീ. ക.)] ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന അഞ്ഞാസി, കുതോ പന ത്വം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസി? അപി ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, യഥാ അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ച. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൬൮. ‘‘കഥഞ്ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച? ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സുഖസാരാഗീ ച ഹോതി സുഖസാരാഗിതഞ്ച ആപജ്ജതി. തസ്സ സാ സുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ ഖോ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ഉഭതോപക്ഖം ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ, ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച.

൩൬൯. ‘‘കഥഞ്ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ച? ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സുഖസാരാഗീ ച ഹോതി, ന സുഖസാരാഗിതഞ്ച ആപജ്ജതി. തസ്സ സാ സുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി ന ഉരത്താളിം കന്ദതി ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ ഖോ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ഉഭതോപക്ഖം ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ചാ’’തി.

൩൭൦. ‘‘ഏവം പസന്നോ അഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ! ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ചാ’’തി. ‘‘അദ്ധാ ഖോ തേ അയം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാ, അപി ച തേ അഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. യതോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, തം വത മേ ഉപ്പന്നാ വാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ഉപ്പന്നാ വാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി നേതം ഠാനം [നേതം ഖോഠാനം (സീ. പീ.)] വിജ്ജതീ’’തി.

‘‘ന ഹി നൂന [ന ഹനൂന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തഥാരൂപാ സുഖാ വേദനാ യഥാരൂപാ ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യ; ന ഹി നൂന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തഥാരൂപാ ദുക്ഖാ വേദനാ യഥാരൂപാ ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യാ’’തി.

൩൭൧. ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, അഗ്ഗിവേസ്സന? ഇധ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപരേന സമയേന ദഹരോവ സമാനോ, സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ, അകാമകാനം മാതാപിതൂനം അസ്സുമുഖാനം രുദന്താനം, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിം. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ കാലാമ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി ഥേരവാദഞ്ച, ‘ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി, അദ്ധാ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹരതീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി? ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി വീരിയം, മയ്ഹംപത്ഥി വീരിയം; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സതി, മയ്ഹംപത്ഥി സതി; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സമാധി, മയ്ഹംപത്ഥി സമാധി; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ; യംനൂനാഹം യം ധമ്മം ആളാരോ കാലാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യാഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി; യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി തമഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി. ഇതി യാഹം ധമ്മം ജാനാമി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തമഹം ധമ്മം ജാനാമി. ഇതി യാദിസോ അഹം താദിസോ തുവം, യാദിസോ തുവം താദിസോ അഹം. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, ഉഭോവ സന്താ ഇമം ഗണം പരിഹരാമാ’തി. ഇതി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ (അത്തനോ) [( ) നത്ഥി (സീ. പീ.)] അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൭൨. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൭൮ പാസരാസിസുത്തേ] ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി ഥേരവാദഞ്ച, ‘ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസി. അദ്ധാ രാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹാസീ’തി. അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ രാമോ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി? ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി വീരിയം, മയ്ഹംപത്ഥി വീരിയം; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സതി, മയ്ഹംപത്ഥി സതി; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സമാധി, മയ്ഹംപത്ഥി സമാധി; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ; യംനൂനാഹം യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി, തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി; യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി, തം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി. ഇതി യാദിസോ രാമോ അഹോസി താദിസോ തുവം; യാദിസോ തുവം താദിസോ രാമോ അഹോസി. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, തുവം ഇമം ഗണം പരിഹരാ’തി. ഇതി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ സബ്രഹ്മചാരീ മേ സമാനോ ആചരിയട്ഠാനേ ച മം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൭൩. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ മഗധേസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഉരുവേലാ സേനാനിഗമോ തദവസരിം. തത്ഥദ്ദസം രമണീയം ഭൂമിഭാഗം, പാസാദികഞ്ച വനസണ്ഡം, നദിഞ്ച സന്ദന്തിം സേതകം സുപതിത്ഥം രമണീയം, സമന്താ ച ഗോചരഗാമം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘രമണീയോ വത, ഭോ, ഭൂമിഭാഗോ, പാസാദികോ ച വനസണ്ഡോ, നദീ ച സന്ദതി സേതകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ, സമന്താ ച ഗോചരഗാമോ. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തത്ഥേവ നിസീദിം ‘അലമിദം പധാനായാ’തി.

൩൭൪. ‘‘അപിസ്സുമം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തിസ്സോ ഉപമാ പടിഭംസു അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ഉദകേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, തഞ്ച പന ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. യാവദേവ ച പന സോ പുരിസോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി അവൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ, സോ ച അജ്ഝത്തം ന സുപ്പഹീനോ ഹോതി, ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, പഠമാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.

൩൭൫. ‘‘അപരാപി ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദുതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, കിഞ്ചാപി ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. യാവദേവ ച പന സോ പുരിസോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാതി. ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി വൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ സോ ച അജ്ഝത്തം ന സുപ്പഹീനോ ഹോതി, ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദുതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ’’.

൩൭൬. ‘‘അപരാപി ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, തഞ്ച പന ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി വൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ, സോ ച അജ്ഝത്തം സുപ്പഹീനോ ഹോതി സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. ഇമാ ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തിസ്സോ ഉപമാ പടിഭംസു അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.’’

൩൭൭. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ദന്തേഭി ദന്തമാധായ [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൨൧ വിതക്കസണ്ഠാനസുത്തേ], ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യം അഭിനിപ്പീളേയ്യം അഭിസന്താപേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ, ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹാമി അഭിനിപ്പീളേമി അഭിസന്താപേമി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹതോ അഭിനിപ്പീളയതോ അഭിസന്താപയതോ കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ ദുബ്ബലതരം പുരിസം സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ അഭിനിപ്പീളേയ്യ അഭിസന്താപേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ, ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹതോ അഭിനിപ്പീളയതോ അഭിസന്താപയതോ കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൭൮. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു കണ്ണസോതേഹി വാതാനം നിക്ഖമന്താനം അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാ ധമമാനായ അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു കണ്ണസോതേഹി വാതാനം നിക്ഖമന്താനം അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി ഊഹനന്തി [ഊഹന്തി (സീ.), ഓഹനന്തി (സ്യാ. കം.), ഉഹനന്തി (ക.)]. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന മുദ്ധനി അഭിമത്ഥേയ്യ [മുദ്ധാനം അഭിമന്ഥേയ്യ (സീ. പീ.), മുദ്ധാനം അഭിമത്ഥേയ്യ (സ്യാ. കം.)], ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി ഊഹനന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ ഹോന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തക്ഖണ്ഡേന [വരത്തകബന്ധനേന (സീ.)] സീസേ സീസവേഠം ദദേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ ഹോന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും സമ്പരിതാപേയ്യും, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ ഹോതി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. അപിസ്സു മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവതാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ, അപി ച കാലങ്കരോതീ’തി. ഏകച്ചാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ, നപി കാലങ്കരോതി, അരഹം സമണോ ഗോതമോ, വിഹാരോത്വേവ സോ [വിഹാരോത്വേവേസോ (സീ.)] അരഹതോ ഏവരൂപോ ഹോതീ’തി [വിഹാരോത്വേവേസോ അരഹതോ’’തി (?)].

൩൭൯. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘മാ ഖോ ത്വം, മാരിസ, സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജി. സചേ ഖോ ത്വം, മാരിസ, സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജിസ്സസി, തസ്സ തേ മയം ദിബ്ബം ഓജം ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേസ്സാമ [അജ്ഝോഹരിസ്സാമ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], തായ ത്വം യാപേസ്സസീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന സബ്ബസോ അജജ്ജിതം [അജദ്ധുകം (സീ. പീ.), ജദ്ധുകം (സ്യാ. കം.)] പടിജാനേയ്യം, ഇമാ ച മേ ദേവതാ ദിബ്ബം ഓജം ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേയ്യും [അജ്ഝോഹരേയ്യും (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], തായ ചാഹം യാപേയ്യം, തം മമസ്സ മുസാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താ ദേവതാ പച്ചാചിക്ഖാമി, ‘ഹല’ന്തി വദാമി.

൩൮൦. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരേയ്യം, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരേസിം, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരയതോ, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസം, അധിമത്തകസിമാനം പത്തോ കായോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ആസീതികപബ്ബാനി വാ കാളപബ്ബാനി വാ, ഏവമേവസ്സു മേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഭവന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ഓട്ഠപദം, ഏവമേവസ്സു മേ ആനിസദം ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ വട്ടനാവളീ, ഏവമേവസ്സു മേ പിട്ഠികണ്ടകോ ഉണ്ണതാവനതോ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ജരസാലായ ഗോപാണസിയോ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ ഭവന്തി, ഏവമേവസ്സു മേ ഫാസുളിയോ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ ഭവന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ഗമ്ഭീരേ ഉദപാനേ ഉദകതാരകാ ഗമ്ഭീരഗതാ ഓക്ഖായികാ ദിസ്സന്തി, ഏവമേവസ്സു മേ അക്ഖികൂപേസു അക്ഖിതാരകാ ഗമ്ഭീരഗതാ ഓക്ഖായികാ ദിസ്സന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ തിത്തകാലാബു ആമകച്ഛിന്നോ വാതാതപേന സംഫുടിതോ ഹോതി സമ്മിലാതോ, ഏവമേവസ്സു മേ സീസച്ഛവി സംഫുടിതാ ഹോതി സമ്മിലാതാ തായേവപ്പാഹാരതായ.

‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദരച്ഛവിം പരിമസിസ്സാമീതി പിട്ഠികണ്ടകംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമി, പിട്ഠികണ്ടകം പരിമസിസ്സാമീതി ഉദരച്ഛവിംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമി, യാവസ്സു മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദരച്ഛവി പിട്ഠികണ്ടകം അല്ലീനാ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, വച്ചം വാ മുത്തം വാ കരിസ്സാമീതി തത്ഥേവ അവകുജ്ജോ പപതാമി തായേവപ്പാഹാരതായ. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഇമമേവ കായം അസ്സാസേന്തോ പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജാമി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജതോ പൂതിമൂലാനി ലോമാനി കായസ്മാ പപതന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. അപിസ്സു മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘കാളോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാളോ സമണോ ഗോതമോ, സാമോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാളോ സമണോ ഗോതമോ, നപി സാമോ, മങ്ഗുരച്ഛവി സമണോ ഗോതമോ’തി. യാവസ്സു മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ ഉപഹതോ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ.

൩൮൧. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യേ ഖോ കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയിംസു, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. യേപി ഹി കേചി അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയിസ്സന്തി, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. യേപി ഹി കേചി ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. ന ഖോ പനാഹം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ അധിഗച്ഛാമി ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം. സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ സീതായ ജമ്ബുച്ഛായായ നിസിന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതാ. സിയാ നു ഖോ ഏസോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സതാനുസാരി വിഞ്ഞാണം അഹോസി – ‘ഏസേവ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘കിം നു ഖോ അഹം തസ്സ സുഖസ്സ ഭായാമി, യം തം സുഖം അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ അഹം തസ്സ സുഖസ്സ ഭായാമി, യം തം സുഖം അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി.

൩൮൨. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ തം സുകരം സുഖം അധിഗന്തും ഏവം അധിമത്തകസിമാനം പത്തകായേന, യംനൂനാഹം ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേയ്യം ഓദനകുമ്മാസ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേസിം ഓദനകുമ്മാസം. തേന ഖോ പന മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേന പഞ്ച [പഞ്ചവഗ്ഗിയാ (അഞ്ഞസുത്തേസു)] ഭിക്ഖൂ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തി – ‘യം ഖോ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം അധിഗമിസ്സതി, തം നോ ആരോചേസ്സതീ’തി. യതോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേസിം ഓദനകുമ്മാസം, അഥ മേ തേ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമിംസു – ‘ബാഹുല്ലികോ [ബാഹുലികോ (സീ. പീ.) സംഘഭേദസിക്ഖാപദടീകായ സമേതി] സമണോ ഗോതമോ, പധാനവിബ്ഭന്തോ, ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാ’തി.

൩൮൩. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേത്വാ, ബലം ഗഹേത്വാ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹാസിം, സതോ ച സമ്പജാനോ. സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേസിം യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൪. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ പഠമേ യാമേ പഠമാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൫. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി…പേ… അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ മജ്ഝിമേ യാമേ ദുതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൬. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തസ്സ മേ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം അഹോസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസിം. അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ പച്ഛിമേ യാമേ തതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൭. ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതാ. അപിസ്സു മം ഏകമേകോ ഏവം മഞ്ഞതി – ‘മമേവാരബ്ഭ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’തി. ‘ന ഖോ പനേതം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ദട്ഠബ്ബം; യാവദേവ വിഞ്ഞാപനത്ഥായ തഥാഗതോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ, തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമി, യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’’തി.

‘‘ഓകപ്പനിയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. അഭിജാനാതി ഖോ പന ഭവം ഗോതമോ ദിവാ സുപിതാ’’തി? ‘‘അഭിജാനാമഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി. ‘‘ഏതം ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മോഹവിഹാരസ്മിം വദന്തീ’’തി? ‘‘ന ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏത്താവതാ സമ്മൂള്ഹോ വാ ഹോതി അസമ്മൂള്ഹോ വാ. അപി ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, യഥാ സമ്മൂള്ഹോ ച ഹോതി അസമ്മൂള്ഹോ ച, തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൮൮. ‘‘യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ അപ്പഹീനാ, തമഹം ‘സമ്മൂള്ഹോ’തി വദാമി. ആസവാനഞ്ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപ്പഹാനാ സമ്മൂള്ഹോ ഹോതി. യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ പഹീനാ, തമഹം ‘അസമ്മൂള്ഹോ’തി വദാമി. ആസവാനഞ്ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, പഹാനാ അസമ്മൂള്ഹോ ഹോതി.

‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, താലോ മത്ഥകച്ഛിന്നോ അഭബ്ബോ പുന വിരൂള്ഹിയാ, ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, തഥാഗതസ്സ യേ ആസവാ സംകിലേസികാ പോനോബ്ഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി.

൩൮൯. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവഞ്ചിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഏവം ആസജ്ജ ആസജ്ജ വുച്ചമാനസ്സ, ഉപനീതേഹി വചനപ്പഥേഹി സമുദാചരിയമാനസ്സ, ഛവിവണ്ണോ ചേവ പരിയോദായതി, മുഖവണ്ണോ ച വിപ്പസീദതി, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. അഭിജാനാമഹം, ഭോ ഗോതമ, പൂരണം കസ്സപം വാദേന വാദം സമാരഭിതാ. സോപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി. ഭോതോ പന [ഭോതോ ഖോ പന (സീ.)] ഗോതമസ്സ ഏവം ആസജ്ജ ആസജ്ജ വുച്ചമാനസ്സ, ഉപനീതേഹി വചനപ്പഥേഹി സമുദാചരിയമാനസ്സ, ഛവിവണ്ണോ ചേവ പരിയോദായതി, മുഖവണ്ണോ ച വിപ്പസീദതി, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. അഭിജാനാമഹം, ഭോ ഗോതമ, മക്ഖലിം ഗോസാലം…പേ… അജിതം കേസകമ്ബലം… പകുധം കച്ചായനം… സഞ്ജയം ബേലട്ഠപുത്തം… നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം വാദേന വാദം സമാരഭിതാ. സോപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരി, ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേസി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസി. ഭോതോ പന ഗോതമസ്സ ഏവം ആസജ്ജ ആസജ്ജ വുച്ചമാനസ്സ, ഉപനീതേഹി വചനപ്പഥേഹി സമുദാചരിയമാനസ്സ, ഛവിവണ്ണോ ചേവ പരിയോദായതി, മുഖവണ്ണോ ച വിപ്പസീദതി, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭോ ഗോതമ, ഗച്ഛാമ. ബഹുകിച്ചാ മയം, ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി.

മഹാസച്ചകസുത്തം നിട്ഠിതം ഛട്ഠം.