൪. മഹായമകവഗ്ഗോ

൧. ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തം

൩൨൫. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ [നാദികേ (സീ. സ്യാ. പീ.), ഞാതികേ (ക.)] വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ [കിമ്ബിലോ (സീ. പീ. ക.)] ഗോസിങ്ഗസാലവനദായേ വിഹരന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഗോസിങ്ഗസാലവനദായോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ദായപാലോ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മാ, സമണ, ഏതം ദായം പാവിസി. സന്തേത്ഥ തയോ കുലപുത്താ അത്തകാമരൂപാ വിഹരന്തി. മാ തേസം അഫാസുമകാസീ’’തി.

അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ദായപാലസ്സ ഭഗവതാ സദ്ധിം മന്തയമാനസ്സ. സുത്വാന ദായപാലം ഏതദവോച – ‘‘മാ, ആവുസോ ദായപാല, ഭഗവന്തം വാരേസി. സത്ഥാ നോ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തഞ്ച നന്ദിയം ആയസ്മന്തഞ്ച കിമിലം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, സത്ഥാ നോ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ ഭഗവന്തം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ – ഏകോ ഭഗവതോ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേസി, ഏകോ ആസനം പഞ്ഞപേസി, ഏകോ പാദോദകം ഉപട്ഠാപേസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേസി. തേപി ഖോ ആയസ്മന്തോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൨൬. ‘‘കച്ചി വോ, അനുരുദ്ധാ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി പിണ്ഡകേന ന കിലമഥാ’’തി? ‘‘ഖമനീയം, ഭഗവാ, യാപനീയം, ഭഗവാ; ന ച മയം, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന കിലമാമാ’’തി. ‘‘കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരാമാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യോഹം ഏവരൂപേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരാമീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഇമേസു ആയസ്മന്തേസു മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘യംനൂനാഹം സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്തേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്താമി. നാനാ ഹി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കായാ ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്ത’’ന്തി.

ആയസ്മാപി ഖോ നന്ദിയോ…പേ… ആയസ്മാപി ഖോ കിമിലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹമ്പി, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യോഹം ഏവരൂപേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിഹരാമീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഇമേസു ആയസ്മന്തേസു മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച, മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച, മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ആവി ചേവ രഹോ ച. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി – ‘യംനൂനാഹം സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്തേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, സകം ചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഇമേസംയേവ ആയസ്മന്താനം ചിത്തസ്സ വസേന വത്താമി. നാനാ ഹി ഖോ നോ, ഭന്തേ, കായാ ഏകഞ്ച പന മഞ്ഞേ ചിത്തന്തി.

‘‘ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ, സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരാമാ’’തി.

൩൨൭. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! കച്ചി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘തഗ്ഘ മയം, ഭന്തേ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരാമാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തുമ്ഹേ, അനുരുദ്ധാ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരഥാ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം യോ പഠമം ഗാമതോ പിണ്ഡായ പടിക്കമതി സോ ആസനാനി പഞ്ഞപേതി, പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതി, അവക്കാരപാതിം ഉപട്ഠാപേതി. യോ പച്ഛാ ഗാമതോ പിണ്ഡായ പടിക്കമതി, സചേ ഹോതി ഭുത്താവസേസോ സചേ ആകങ്ഖതി ഭുഞ്ജതി, നോ ചേ ആകങ്ഖതി അപ്പഹരിതേ വാ ഛഡ്ഡേതി, അപ്പാണകേ വാ ഉദകേ ഓപിലാപേതി. സോ ആസനാനി പടിസാമേതി, പാനീയം പരിഭോജനീയം പടിസാമേതി, അവക്കാരപാതിം പടിസാമേതി, ഭത്തഗ്ഗം സമ്മജ്ജതി. യോ പസ്സതി പാനീയഘടം വാ പരിഭോജനീയഘടം വാ വച്ചഘടം വാ രിത്തം തുച്ഛം സോ ഉപട്ഠാപേതി. സചസ്സ ഹോതി അവിസയ്ഹം, ഹത്ഥവികാരേന ദുതിയം ആമന്തേത്വാ ഹത്ഥവിലങ്ഘകേന ഉപട്ഠാപേമ, ന ത്വേവ മയം, ഭന്തേ, തപ്പച്ചയാ വാചം ഭിന്ദാമ. പഞ്ചാഹികം ഖോ പന മയം, ഭന്തേ, സബ്ബരത്തികം ധമ്മിയാ കഥായ സന്നിസീദാമ. ഏവം ഖോ മയം, ഭന്തേ, അപ്പമത്താ ആതാപിനോ പഹിതത്താ വിഹരാമാ’’തി.

൩൨൮. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! അത്ഥി പന വോ, അനുരുദ്ധാ, ഏവം അപ്പമത്താനം ആതാപീനം പഹിതത്താനം വിഹരന്താനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അപ്പമത്താനം ആതാപീനം പഹിതത്താനം വിഹരന്താനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകാ ച വിഹരാമ, സതാ ച സമ്പജാനാ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേമ, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ…പേ… സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ…പേ… സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി.

൩൨൯. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഏതസ്സ പന വോ, അനുരുദ്ധാ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അത്ഥഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ! ഇധ മയം, ഭന്തേ, യാവദേവ ആകങ്ഖാമ സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമ, പഞ്ഞായ ച നോ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ. ഏതസ്സ, ഭന്തേ, വിഹാരസ്സ സമതിക്കമായ ഏതസ്സ വിഹാരസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അയമഞ്ഞോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ അധിഗതോ ഫാസുവിഹാരോ. ഇമമ്ഹാ ച മയം, ഭന്തേ, ഫാസുവിഹാരാ അഞ്ഞം ഫാസുവിഹാരം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന സമനുപസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, അനുരുദ്ധാ! ഇമമ്ഹാ ഫാസുവിഹാരാ ഉത്തരിതരോ വാ പണീതതരോ വാ ഫാസുവിഹാരോ നത്ഥീ’’തി.

൩൩൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തഞ്ച അനുരുദ്ധം ആയസ്മന്തഞ്ച നന്ദിയം ആയസ്മന്തഞ്ച കിമിലം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ സമാദപേത്വാ സമുത്തേജേത്വാ സമ്പഹംസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ ഭഗവന്തം അനുസംയായിത്വാ [അനുസംസാവേത്വാ (സീ.), അനുസാവേത്വാ (ടീകാ)] തതോ പടിനിവത്തിത്വാ ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ ആയസ്മാ ച കിമിലോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചും – ‘‘കിം നു ഖോ മയം ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏവമാരോചിമ്ഹ – ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം മയം ലാഭിനോ’തി, യം നോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ യാവ ആസവാനം ഖയാ പകാസേതീ’’തി? ‘‘ന ഖോ മേ ആയസ്മന്തോ ഏവമാരോചേസും – ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം മയം ലാഭിനോ’തി, അപി ച മേ ആയസ്മന്താനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ – ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ഇമേ ആയസ്മന്തോ ലാഭിനോ’തി. ദേവതാപി മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും – ‘ഇമാസഞ്ച ഇമാസഞ്ച വിഹാരസമാപത്തീനം ഇമേ ആയസ്മന്തോ ലാഭിനോ’തി. തമേനം ഭഗവതാ പഞ്ഹാഭിപുട്ഠേന ബ്യാകത’’ന്തി.

൩൩൧. അഥ ഖോ ദീഘോ പരജനോ യക്ഖോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ദീഘോ പരജനോ യക്ഖോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലാഭാ വത, ഭന്തേ, വജ്ജീനം, സുലദ്ധലാഭാ വജ്ജിപജായ, യത്ഥ തഥാഗതോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേ ച തയോ കുലപുത്താ – ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ, ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ, ആയസ്മാ ച കിമിലോ’’തി. ദീഘസ്സ പരജനസ്സ യക്ഖസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘ലാഭാ വത, ഭോ, വജ്ജീനം, സുലദ്ധലാഭാ വജ്ജിപജായ, യത്ഥ തഥാഗതോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേ ച തയോ കുലപുത്താ – ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ, ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ, ആയസ്മാ ച കിമിലോ’തി. ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ…പേ… താവതിംസാ ദേവാ…പേ… യാമാ ദേവാ…പേ… തുസിതാ ദേവാ…പേ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ…പേ… ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ലാഭാ വത, ഭോ, വജ്ജീനം, സുലദ്ധലാഭാ വജ്ജിപജായ, യത്ഥ തഥാഗതോ വിഹരതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേ ച തയോ കുലപുത്താ – ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ, ആയസ്മാ ച നന്ദിയോ, ആയസ്മാ ച കിമിലോ’’തി. ഇതിഹ തേ ആയസ്മന്തോ തേന ഖണേന (തേന ലയേന) [( ) സീ. സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] തേന മുഹുത്തേന യാവബ്രഹ്മലോകാ വിദിതാ [സംവിദിതാ (ക.)] അഹേസും.

‘‘ഏവമേതം, ദീഘ, ഏവമേതം, ദീഘ! യസ്മാപി, ദീഘ, കുലാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, തഞ്ചേപി കുലം ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തം അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ കുലസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യസ്മാപി, ദീഘ, കുലപരിവട്ടാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, സോ ചേപി കുലപരിവട്ടോ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തോ അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ കുലപരിവട്ടസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യസ്മാപി, ദീഘ, ഗാമാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, സോ ചേപി ഗാമോ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തോ അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ ഗാമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യസ്മാപി, ദീഘ, നിഗമാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, സോ ചേപി നിഗമോ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തോ അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ നിഗമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യസ്മാപി, ദീഘ, നഗരാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, തഞ്ചേപി നഗരം ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തം അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ നഗരസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യസ്മാപി, ദീഘ, ജനപദാ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, സോ ചേപി ജനപദോ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്തോ അനുസ്സരേയ്യ, തസ്സപാസ്സ ജനപദസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ദീഘ, ഖത്തിയാ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്താ അനുസ്സരേയ്യും, സബ്ബേസാനംപാസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ദീഘ, ബ്രാഹ്മണാ…പേ… സബ്ബേ ചേപി, ദീഘ, വേസ്സാ…പേ… സബ്ബേ ചേപി, ദീഘ, സുദ്ദാ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്താ അനുസ്സരേയ്യും, സബ്ബേസാനംപാസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സദേവകോ ചേപി, ദീഘ, ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ ഏതേ തയോ കുലപുത്തേ പസന്നചിത്താ അനുസ്സരേയ്യ, സദേവകസ്സപാസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. പസ്സ, ദീഘ, യാവ ഏതേ തയോ കുലപുത്താ ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നാ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ, അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ദീഘോ പരജനോ യക്ഖോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി.

ചൂളഗോസിങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം പഠമം.

൨. മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തം

൩൩൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗോസിങ്ഗസാലവനദായേ വിഹരതി സമ്ബഹുലേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം – ആയസ്മതാ ച സാരിപുത്തേന ആയസ്മതാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ആയസ്മതാ ച മഹാകസ്സപേന ആയസ്മതാ ച അനുരുദ്ധേന ആയസ്മതാ ച രേവതേന ആയസ്മതാ ച ആനന്ദേന, അഞ്ഞേഹി ച അഭിഞ്ഞാതേഹി അഭിഞ്ഞാതേഹി ഥേരേഹി സാവകേഹി സദ്ധിം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനായസ്മാ മഹാകസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ആയാമാവുസോ, കസ്സപ, യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ധമ്മസ്സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മാ ച മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ച അനുരുദ്ധോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു ധമ്മസ്സവനായ. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആയസ്മന്തഞ്ച മഹാകസ്സപം ആയസ്മന്തഞ്ച അനുരുദ്ധം യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമന്തേ ധമ്മസ്സവനായ. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ രേവതോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോച – ‘‘ഉപസങ്കമന്താ ഖോ അമൂ, ആവുസോ [ആയസ്മന്താവുസോ (ക.)] രേവത, സപ്പുരിസാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേന ധമ്മസ്സവനായ. ആയാമാവുസോ രേവത, യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ ധമ്മസ്സവനായാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ച രേവതോ ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു ധമ്മസ്സവനായ.

൩൩൩. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തഞ്ച രേവതം ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ഏതു ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ! സ്വാഗതം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഭഗവതോ സന്തികാവചരസ്സ! രമണീയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ [സബ്ബപാലിഫുല്ലാ (സീ.)] സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി, ധാതാ [ധതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ ചതസ്സന്നം പരിസാനം ധമ്മം ദേസേതി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി അനുപ്പബന്ധേഹി [അപ്പബദ്ധേഹി (സീ. പീ.)] അനുസയസമുഗ്ഘാതായ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൪. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ രേവത, ആയസ്മതാ ആനന്ദേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ രേവത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ രേവത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പടിസല്ലാനാരാമോ ഹോതി പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ, ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൫. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ആയസ്മതാ രേവതേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ സഹസ്സം നേമിമണ്ഡലാനം വോലോകേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൬. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ, ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ കസ്സപ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ കസ്സപ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ഹോതി ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ ഹോതി പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച തേചീവരികോ ഹോതി തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ ഹോതി സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പവിവിത്തോ ഹോതി പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ ഹോതി അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി സീലസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി സമാധിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി പഞ്ഞാസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൭. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിസ്സജ്ജേന്തി, നോ ച സംസാദേന്തി [സംസാരേന്തി (ക.)], ധമ്മീ ച നേസം കഥാ പവത്തിനീ ഹോതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം പുച്ഛാമ – ‘രമണീയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി? ‘‘ഇധാവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം [മജ്ഝന്തികസമയം (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ അസ്സ. സോ യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ സായന്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം സായന്ഹസമയം പാരുപേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

൩൩൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേ ആയസ്മന്തേ ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. ആയാമാവുസോ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ആയസ്മന്തോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ തേ ആയസ്മന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തഞ്ച രേവതം ആയസ്മന്തഞ്ച ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ. ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോചം – ‘ഏതു ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ! സ്വാഗതം ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഭഗവതോ സന്തികാവചരസ്സ! രമണീയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി; കഥംരൂപേന, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ…പേ… അനുസയസമുഗ്ഘാതായ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം ആനന്ദോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. ആനന്ദോ ഹി, സാരിപുത്ത, ബഹുസ്സുതോ സുതധരോ സുതസന്നിചയോ. യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ; കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി, ധാതാ, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ ചതസ്സന്നം പരിസാനം ധമ്മം ദേസേതി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി അനുപ്പബന്ധേഹി അനുസയസമുഗ്ഘാതായാ’’തി.

൩൪൦. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ രേവത ആയസ്മതാ ആനന്ദേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പുച്ഛാമ – രമണീയം, ആവുസോ രേവത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ മഞ്ഞേ ഗന്ധാ സമ്പവന്തി. കഥംരൂപേന, ആവുസോ രേവത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ രേവതോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത ഭിക്ഖു പടിസല്ലാനാരാമോ ഹോതി പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ, അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ, ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം രേവതോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. രേവതോ ഹി, സാരിപുത്ത, പടിസല്ലാനാരാമോ പടിസല്ലാനരതോ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി.

൩൪൧. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ ആവുസോ അനുരുദ്ധ ആയസ്മതാ രേവതേന…പേ… കഥംരൂപേന, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി. ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ചക്ഖുമാ പുരിസോ…പേ… ഏവരൂപേന ഖോ ആവുസോ സാരിപുത്ത ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത, യഥാ തം അനുരുദ്ധോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. അനുരുദ്ധോ ഹി, സാരിപുത്ത, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സം ലോകാനം വോലോകേതീ’’തി.

൩൪൨. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ ആയസ്മതാ അനുരുദ്ധേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം പുച്ഛാമ…പേ… കഥം രൂപേന ഖോ, ആവുസോ കസ്സപ, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ഹോതി ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച തേചീവരികോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പവിവിത്തോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ഹോതി… അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ ഹോതി… അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ ഹോതി വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യഥാ തം കസ്സപോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. കസ്സപോ ഹി, സാരിപുത്ത, അത്തനാ ച ആരഞ്ഞികോ ആരഞ്ഞികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പിണ്ഡപാതികോ പിണ്ഡപാതികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പംസുകൂലികോ പംസുകൂലികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച തേചീവരികോ തേചീവരികത്തസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ അപ്പിച്ഛതായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സന്തുട്ഠോ സന്തുട്ഠിയാ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പവിവിത്തോ പവിവേകസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച അസംസട്ഠോ അസംസഗ്ഗസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച ആരദ്ധവീരിയോ വീരിയാരമ്ഭസ്സ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സീലസമ്പന്നോ സീലസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച സമാധിസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച പഞ്ഞാസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിസമ്പന്നോ വിമുത്തിസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ, അത്തനാ ച വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പദായ ച വണ്ണവാദീ’’തി.

൩൪൩. ‘‘ഏവം വുത്തേ, അഹം ഭന്തേ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛാമ…പേ… കഥംരൂപേന, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ സാരിപുത്ത, ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മകഥം കഥേന്തി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പഞ്ഹം പുട്ഠാ വിസ്സജ്ജേന്തി, നോ ച സംസാദേന്തി, ധമ്മീ ച നേസം കഥാ പവത്തിനീ ഹോതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത, യഥാ തം മോഗ്ഗല്ലാനോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. മോഗ്ഗല്ലാനോ ഹി, സാരിപുത്ത, ധമ്മകഥികോ’’തി.

൩൪൪. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ബ്യാകതം ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ യഥാസകം പടിഭാനം. തത്ഥ ദാനി മയം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം പുച്ഛാമ – രമണീയം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഗോസിങ്ഗസാലവനം, ദോസിനാ രത്തി, സബ്ബഫാലിഫുല്ലാ സാലാ, ദിബ്ബാ, മഞ്ഞേ, ഗന്ധാ സമ്പവന്തി. കഥംരൂപേന, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധാവുസോ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. സേയ്യഥാപി, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, രഞ്ഞോ വാ രാജമഹാമത്തസ്സ വാ നാനാരത്താനം ദുസ്സാനം ദുസ്സകരണ്ഡകോ പൂരോ അസ്സ. സോ യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം പുബ്ബണ്ഹസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം മജ്ഝന്ഹികസമയം പാരുപേയ്യ; യഞ്ഞദേവ ദുസ്സയുഗം ആകങ്ഖേയ്യ സായന്ഹസമയം പാരുപിതും, തം തദേവ ദുസ്സയുഗം സായന്ഹസമയം പാരുപേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖു ചിത്തം വസം വത്തേതി, നോ ച ഭിക്ഖു ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതി. ഏവരൂപേന ഖോ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’’തി. ‘‘സാധു സാധു, മോഗ്ഗല്ലാന! യഥാ തം സാരിപുത്തോവ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യ. സാരിപുത്തോ ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, ചിത്തം വസം വത്തേതി നോ ച സാരിപുത്തോ ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. സോ യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ പുബ്ബണ്ഹസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ മജ്ഝന്ഹികസമയം വിഹരതി; യായ വിഹാരസമാപത്തിയാ ആകങ്ഖതി സായന്ഹസമയം വിഹരിതും, തായ വിഹാരസമാപത്തിയാ സായന്ഹസമയം വിഹരതീ’’തി.

൩൪൫. ഏവം വുത്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുഭാസിത’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേസം വോ, സാരിപുത്ത, സുഭാസിതം പരിയായേന. അപി ച മമപി സുണാഥ യഥാരൂപേന ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യ. ഇധ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ – ‘ന താവാഹം ഇമം പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമി യാവ മേ നാനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപേന ഖോ, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖുനാ ഗോസിങ്ഗസാലവനം സോഭേയ്യാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ആയസ്മന്തോ [തേ ഭിക്ഖൂ (ക.)] ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാഗോസിങ്ഗസുത്തം നിട്ഠിതം ദുതിയം.

൩. മഹാഗോപാലകസുത്തം

൩൪൬. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഏകാദസഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഗോപാലകോ അഭബ്ബോ ഗോഗണം പരിഹരിതും ഫാതിം കാതും [ഫാതികത്തും (സീ. പീ.), ഫാതികാതും (സ്യാ. കം.)]. കതമേഹി ഏകാദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഗോപാലകോ ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി, ന ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി, ന ആസാടികം ഹാരേതാ [സാടേതാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഹോതി, ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി, ന ധൂമം കത്താ ഹോതി, ന തിത്ഥം ജാനാതി, ന പീതം ജാനാതി, ന വീഥിം ജാനാതി, ന ഗോചരകുസലോ ഹോതി അനവസേസദോഹീ ച ഹോതി. യേ തേ ഉസഭാ ഗോപിതരോ ഗോപരിണായകാ തേ ന അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാദസഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഗോപാലകോ അഭബ്ബോ ഗോഗണം പരിഹരിതും ഫാതിം കാതും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. കതമേഹി ഏകാദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി, ന ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി, ന ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി, ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി, ന ധൂമം കത്താ ഹോതി, ന തിത്ഥം ജാനാതി, ന പീതം ജാനാതി, ന വീഥിം ജാനാതി, ന ഗോചരകുസലോ ഹോതി, അനവസേസദോഹീ ച ഹോതി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേ ന അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി.

൩൪൭. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി രൂപം സബ്ബം രൂപം ‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘കമ്മലക്ഖണോ ബാലോ, കമ്മലക്ഖണോ പണ്ഡിതോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം അധിവാസേതി, നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീ കരോതി ന അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ അധിവാസേതി, നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീ കരോതി ന അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ധൂമം കത്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ന വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ധൂമം കത്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന തിത്ഥം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ ന പരിപുച്ഛതി, ന പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം? ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ ന വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ന ഉത്താനീ കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനീയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം ന പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന തിത്ഥം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പീതം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ ദേസിയമാനേ ന ലഭതി അത്ഥവേദം, ന ലഭതി ധമ്മവേദം, ന ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പീതം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന വീഥിം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന വീഥിം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഗോചരകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഗോചരകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനവസേസദോഹീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും സദ്ധാ ഗഹപതികാ അഭിഹട്ഠും പവാരേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി, തത്ര ഭിക്ഖു മത്തം ന ജാനാതി പടിഗ്ഗഹണായ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനവസേസദോഹീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേ ന അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ, തേസു ന മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച; ന മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച; ന മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേ ന അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ ഭിക്ഖവേ ഏകാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും.

൩൪൮. ‘‘ഏകാദസഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഗോപാലകോ ഭബ്ബോ ഗോഗണം പരിഹരിതും ഫാതിം കാതും. കതമേഹി ഏകാദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഗോപാലകോ രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി, ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി, ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി, വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി, ധൂമം കത്താ ഹോതി, തിത്ഥം ജാനാതി, പീതം ജാനാതി, വീഥിം ജാനാതി, ഗോചരകുസലോ ഹോതി, സാവസേസദോഹീ ച ഹോതി. യേ തേ ഉസഭാ ഗോപിതരോ ഗോപരിണായകാ തേ അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാദസഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഗോപാലകോ ഭബ്ബോ ഗോഗണം പരിഹരിതും ഫാതിം കാതും. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതും. കതമേഹി ഏകാദസഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി, ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി, ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി, വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി, ധൂമം കത്താ ഹോതി, തിത്ഥം ജാനാതി, പീതം ജാനാതി, വീഥിം ജാനാതി, ഗോചരകുസലോ ഹോതി, സാവസേസദോഹീ ച ഹോതി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേ അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി.

൩൪൯. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി രൂപം സബ്ബം രൂപം ‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപഞ്ഞൂ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കമ്മലക്ഖണോ ബാലോ, കമ്മലക്ഖണോ പണ്ഡിതോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ലക്ഖണകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീ കരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി, പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീ കരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധൂമം കത്താ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം വിത്ഥാരേന പരേസം ദേസേതാ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധൂമം കത്താ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിത്ഥം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി, പരിപഞ്ഹതി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം? ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീ കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനീയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തിത്ഥം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ ദേസിയമാനേ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പീതം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വീഥിം ജാനാതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വീഥിം ജാനാതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗോചരകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗോചരകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാവസേസദോഹീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖും സദ്ധാ ഗഹപതികാ അഭിഹട്ഠും പവാരേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. തത്ര ഭിക്ഖു മത്തം ജാനാതി പടിഗ്ഗഹണായ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാവസേസദോഹീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ, തേ അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേസു മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച; മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠാപേതി ആവി ചേവ രഹോ ച. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരാ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതാ സങ്ഘപിതരോ സങ്ഘപരിണായകാ തേ അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകാദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിതു’’ന്തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

മഹാഗോപാലകസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.

൪. ചൂളഗോപാലകസുത്തം

൩൫൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വജ്ജീസു വിഹരതി ഉക്കചേലായം ഗങ്ഗായ നദിയാ തീരേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, മാഗധകോ ഗോപാലകോ ദുപ്പഞ്ഞജാതികോ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ, അസമവേക്ഖിത്വാ ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമം തീരം, അസമവേക്ഖിത്വാ പാരിമം തീരം, അതിത്ഥേനേവ ഗാവോ പതാരേസി ഉത്തരം തീരം സുവിദേഹാനം. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗാവോ മജ്ഝേഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേ ആമണ്ഡലിയം കരിത്വാ തത്ഥേവ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിംസു. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മാഗധകോ ഗോപാലകോ ദുപ്പഞ്ഞജാതികോ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ, അസമവേക്ഖിത്വാ ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമം തീരം, അസമവേക്ഖിത്വാ പാരിമം തീരം, അതിത്ഥേനേവ ഗാവോ പതാരേസി ഉത്തരം തീരം സുവിദേഹാനം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി [യേ കേചി (സ്യാ. കം.)] സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അകുസലാ ഇമസ്സ ലോകസ്സ അകുസലാ പരസ്സ ലോകസ്സ, അകുസലാ മാരധേയ്യസ്സ അകുസലാ അമാരധേയ്യസ്സ, അകുസലാ മച്ചുധേയ്യസ്സ അകുസലാ അമച്ചുധേയ്യസ്സ, തേസം യേ സോതബ്ബം സദ്ദഹാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ.

൩൫൧. ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, മാഗധകോ ഗോപാലകോ സപ്പഞ്ഞജാതികോ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ, സമവേക്ഖിത്വാ ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമം തീരം, സമവേക്ഖിത്വാ പാരിമം തീരം, തിത്ഥേനേവ ഗാവോ പതാരേസി ഉത്തരം തീരം സുവിദേഹാനം. സോ പഠമം പതാരേസി യേ തേ ഉസഭാ ഗോപിതരോ ഗോപരിണായകാ. തേ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു. അഥാപരേ പതാരേസി ബലവഗാവോ ദമ്മഗാവോ. തേപി തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു. അഥാപരേ പതാരേസി വച്ഛതരേ വച്ഛതരിയോ. തേപി തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു. അഥാപരേ പതാരേസി വച്ഛകേ കിസാബലകേ [കിസബലകേ (സീ. സ്യാ. പീ.)]. തേപി തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു. ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛകോ തരുണകോ താവദേവ ജാതകോ മാതുഗോരവകേന വുയ്ഹമാനോ, സോപി തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമാസി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, മാഗധകോ ഗോപാലകോ സപ്പഞ്ഞജാതികോ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ, സമവേക്ഖിത്വാ ഗങ്ഗായ നദിയാ ഓരിമം തീരം, സമവേക്ഖിത്വാ പാരിമം തീരം, തിത്ഥേനേവ ഗാവോ പതാരേസി ഉത്തരം തീരം സുവിദേഹാനം. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കുസലാ ഇമസ്സ ലോകസ്സ കുസലാ പരസ്സ ലോകസ്സ, കുസലാ മാരധേയ്യസ്സ കുസലാ അമാരധേയ്യസ്സ, കുസലാ മച്ചുധേയ്യസ്സ കുസലാ അമച്ചുധേയ്യസ്സ, തേസം യേ സോതബ്ബം സദ്ദഹാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ.

൩൫൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഉസഭാ ഗോപിതരോ ഗോപരിണായകാ തേ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താ, തേ തിരിയം മാരസ്സ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗതാ.

‘‘സേയ്യഥാപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ബലവഗാവോ ദമ്മഗാവോ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ, തേപി തിരിയം മാരസ്സ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി തേ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛതരാ വച്ഛതരിയോ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ സകിംദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, തേപി തിരിയം മാരസ്സ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി തേ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛകാ കിസാബലകാ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമംസു, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായനാ, തേപി തിരിയം മാരസ്സ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി സോ, ഭിക്ഖവേ, വച്ഛകോ തരുണകോ താവദേവ ജാതകോ മാതുഗോരവകേന വുയ്ഹമാനോ തിരിയം ഗങ്ഗായ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം അഗമാസി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മാനുസാരിനോ സദ്ധാനുസാരിനോ, തേപി തിരിയം മാരസ്സ സോതം ഛേത്വാ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സന്തി.

‘‘അഹം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, കുസലോ ഇമസ്സ ലോകസ്സ കുസലോ പരസ്സ ലോകസ്സ, കുസലോ മാരധേയ്യസ്സ കുസലോ അമാരധേയ്യസ്സ, കുസലോ മച്ചുധേയ്യസ്സ കുസലോ അമച്ചുധേയ്യസ്സ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യേ സോതബ്ബം സദ്ദഹാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാ സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘അയം ലോകോ പരോ ലോകോ, ജാനതാ സുപ്പകാസിതോ;

യഞ്ച മാരേന സമ്പത്തം, അപ്പത്തം യഞ്ച മച്ചുനാ.

‘‘സബ്ബം ലോകം അഭിഞ്ഞായ, സമ്ബുദ്ധേന പജാനതാ;

വിവടം അമതദ്വാരം, ഖേമം നിബ്ബാനപത്തിയാ.

‘‘ഛിന്നം പാപിമതോ സോതം, വിദ്ധസ്തം വിനളീകതം;

പാമോജ്ജബഹുലാ ഹോഥ, ഖേമം പത്തത്ഥ [പത്ഥേഥ (സ്യാ. കം. ക. അട്ഠകഥായം സംവണ്ണേതബ്ബപാഠോ)] ഭിക്ഖവോ’’തി.

ചൂളഗോപാലകസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.

൫. ചൂളസച്ചകസുത്തം

൩൫൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ വേസാലിയം പടിവസതി ഭസ്സപ്പവാദകോ പണ്ഡിതവാദോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. സോ വേസാലിയം പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘‘നാഹം തം പസ്സാമി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, സങ്ഘിം ഗണിം ഗണാചരിയം, അപി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പടിജാനമാനം, യോ മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ ന സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, യസ്സ ന കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചേയ്യും. ഥൂണം ചേപാഹം അചേതനം വാദേന വാദം സമാരഭേയ്യം, സാപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധാ സങ്കമ്പേയ്യ സമ്പകമ്പേയ്യ സമ്പവേധേയ്യ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’’തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അസ്സജി പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ വേസാലിയം ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ അസ്സജി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അസ്സജിനാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം ഏതദവോച – ‘‘കഥം പന, ഭോ അസ്സജി, സമണോ ഗോതമോ സാവകേ വിനേതി, കഥംഭാഗാ ച പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ സാവകേ വിനേതി, ഏവംഭാഗാ ച പന ഭഗവതോ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതി – ‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ സാവകേ വിനേതി, ഏവംഭാഗാ ച പന ഭഗവതോ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി. ‘‘ദുസ്സുതം വത, ഭോ അസ്സജി, അസ്സുമ്ഹ യേ മയം ഏവംവാദിം സമണം ഗോതമം അസ്സുമ്ഹ. അപ്പേവ നാമ മയം കദാചി കരഹചി തേന ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം സമാഗച്ഛേയ്യാമ, അപ്പേവ നാമ സിയാ കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ, അപ്പേവ നാമ തസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേയ്യാമാ’’തി.

൩൫൪. തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനി ലിച്ഛവിസതാനി സന്ഥാഗാരേ [സന്ധാഗാരേ (ക.)] സന്നിപതിതാനി ഹോന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന തേ ലിച്ഛവീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ലിച്ഛവീ ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അജ്ജ മേ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതി. സചേ മേ സമണോ ഗോതമോ തഥാ പതിട്ഠിസ്സതി യഥാ ച മേ [യഥാസ്സ മേ (സീ. പീ.)] ഞാതഞ്ഞതരേന സാവകേന അസ്സജിനാ നാമ ഭിക്ഖുനാ പതിട്ഠിതം, സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ ദീഘലോമികം ഏളകം ലോമേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാകമ്മകാരോ മഹന്തം സോണ്ഡികാകിളഞ്ജം ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ പക്ഖിപിത്വാ കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാധുത്തോ വാലം [ഥാലം (ക.)] കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ഓധുനേയ്യ നിദ്ധുനേയ്യ നിപ്ഫോടേയ്യ [നിച്ഛാദേയ്യ (സീ. പീ. ക.), നിച്ഛോടേയ്യ (ക.), നിപ്പോഠേയ്യ (സ്യാ. കം.)] ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ഓധുനിസ്സാമി നിദ്ധുനിസ്സാമി നിപ്ഫോടേസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ കുഞ്ജരോ സട്ഠിഹായനോ ഗമ്ഭീരം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ സാണധോവികം നാമ കീളിതജാതം കീളതി, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം സാണധോവികം മഞ്ഞേ കീളിതജാതം കീളിസ്സാമി. അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അജ്ജ മേ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തത്രേകച്ചേ ലിച്ഛവീ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോ സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതി, അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതീ’’തി? ഏകച്ചേ ലിച്ഛവീ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം സോ ഭവമാനോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യോ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സതി, അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതീ’’തി? അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ പഞ്ചമത്തേഹി ലിച്ഛവിസതേഹി പരിവുതോ യേന മഹാവനം കൂടാഗാരസാലാ തേനുപസങ്കമി.

൩൫൫. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭോ, ഏതരഹി സോ ഭവം ഗോതമോ വിഹരതി? ദസ്സനകാമാ ഹി മയം തം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി. ‘‘ഏസ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’’തി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായ സദ്ധിം മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേപി ഖോ ലിച്ഛവീ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

൩൫൬. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാഹം ഭവന്തം ഗോതമം കിഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ മേ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യദാകങ്ഖസീ’’തി. ‘‘കഥം പന ഭവം ഗോതമോ സാവകേ വിനേതി, കഥംഭാഗാ ച പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സാവകേ വിനേമി, ഏവംഭാഗാ ച പന മേ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതി – ‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സാവകേ വിനേമി, ഏവംഭാഗാ ച പന മേ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി.

‘‘ഉപമാ മം, ഭോ ഗോതമ, പടിഭാതീ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം, അഗ്ഗിവേസ്സനാ’’തി ഭഗവാ അവോച.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, യേ കേചിമേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ. ഏവമേതേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. സേയ്യഥാപി വാ പന, ഭോ ഗോതമ, യേ കേചിമേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ. ഏവമേതേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, രൂപത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ രൂപേ പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, വേദനത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ വേദനായം പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, സഞ്ഞത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ സഞ്ഞായം പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, സങ്ഖാരത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ സങ്ഖാരേസു പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, വിഞ്ഞാണത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ വിഞ്ഞാണേ പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതീ’’തി.

‘‘നനു ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’’’തി? ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവം വദാമി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’തി, അയഞ്ച മഹതീ ജനതാ’’തി.

‘‘കിഞ്ഹി തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മഹതീ ജനതാ കരിസ്സതി? ഇങ്ഘ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സകഞ്ഞേവ വാദം നിബ്ബേഠേഹീ’’തി. ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവം വദാമി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’’’തി.

൩൫൭. ‘‘തേന ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം [തഥാ തം (ക.)] ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വത്തേയ്യ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സാ’’തി? ‘‘വത്തേയ്യ, ഭോ ഗോതമ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ. ഇമേസമ്പി ഹി, ഭോ ഗോതമ, സങ്ഘാനം ഗണാനം – സേയ്യഥിദം, വജ്ജീനം മല്ലാനം – വത്തതി സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും. കിം പന രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ? വത്തേയ്യ, ഭോ ഗോതമ, വത്തിതുഞ്ച മരഹതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകരോഹി ദാനി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന ദാനി തേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ കാലോ. യോ കോചി, അഗ്ഗിവേസ്സന തഥാഗതേന യാവതതിയം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരോതി, ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വജിരപാണി യക്ഖോ ആയസം വജിരം ആദായ ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ ഉപരിവേഹാസം ഠിതോ ഹോതി – ‘സചായം സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതാ യാവതതിയം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരിസ്സതി ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധം ഫാലേസ്സാമീ’തി. തം ഖോ പന വജിരപാണിം യക്ഖം ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി സച്ചകോ ച നിഗണ്ഠപുത്തോ. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഭഗവന്തംയേവ താണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ ലേണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ സരണം ഗവേസീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛതു മം ഭവം ഗോതമോ, ബ്യാകരിസ്സാമീ’’തി.

൩൫൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തിസ്സം വേദനായം [തായം വേദനായം (സീ. സ്യാ.)] വസോ – ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘സഞ്ഞാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തിസ്സം സഞ്ഞായം വസോ – ഏവം മേ സഞ്ഞാ ഹോതു, ഏവം മേ സഞ്ഞാ മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘സങ്ഖാരാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തേസു സങ്ഖാരേസു വസോ – ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം വിഞ്ഞാണേ വസോ – ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ…പേ… സങ്ഖാരാ…പേ… തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യോ നു ഖോ ദുക്ഖം അല്ലീനോ ദുക്ഖം ഉപഗതോ ദുക്ഖം അജ്ഝോസിതോ, ദുക്ഖം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, അപി നു ഖോ സോ സാമം വാ ദുക്ഖം പരിജാനേയ്യ, ദുക്ഖം വാ പരിക്ഖേപേത്വാ വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി സിയാ, ഭോ ഗോതമ? നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, നനു ത്വം ഏവം സന്തേ ദുക്ഖം അല്ലീനോ ദുക്ഖം ഉപഗതോ ദുക്ഖം അജ്ഝോസിതോ, ദുക്ഖം – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭോ ഗോതമ? ഏവമേതം ഭോ ഗോതമാ’’തി.

൩൫൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹന്തം കദലിക്ഖന്ധം ഉജും നവം അകുക്കുകജാതം [അകുക്കുടജാതം (സ്യാ. കം.)]. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ, അഗ്ഗേ ഛേത്വാ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജേയ്യ [വിനിബ്ഭുജ്ജേയ്യ (ക.)]. സോ തത്ഥ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജന്തോ ഫേഗ്ഗുമ്പി നാധിഗച്ഛേയ്യ, കുതോ സാരം? ഏവമേവ ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മയാ സകസ്മിം വാദേ സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ രിത്തോ തുച്ഛോ അപരദ്ധോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ – ‘നാഹം തം പസ്സാമി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, സങ്ഘിം ഗണിം ഗണാചരിയം, അപി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പടിജാനമാനം, യോ മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ ന സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, യസ്സ ന കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചേയ്യും. ഥൂണം ചേപാഹം അചേതനം വാദേന വാദം സമാരഭേയ്യം സാപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധാ സങ്കമ്പേയ്യ സമ്പകമ്പേയ്യ സമ്പവേധേയ്യ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’തി? തുയ്ഹം ഖോ പന, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപ്പേകച്ചാനി സേദഫുസിതാനി നലാടാ മുത്താനി, ഉത്തരാസങ്ഗം വിനിഭിന്ദിത്വാ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതാനി. മയ്ഹം ഖോ പന, അഗ്ഗിവേസ്സന, നത്ഥി ഏതരഹി കായസ്മിം സേദോ’’തി. ഇതി ഭഗവാ തസ്മിം [തസ്സം (?)] പരിസതി സുവണ്ണവണ്ണം കായം വിവരി. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

൩൬൦. അഥ ഖോ ദുമ്മുഖോ ലിച്ഛവിപുത്തോ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപമാ മം, ഭഗവാ, പടിഭാതീ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം, ദുമ്മുഖാ’’തി ഭഗവാ അവോച. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണീ. തത്രാസ്സ കക്കടകോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ കുമാരകാ വാ കുമാരികാ വാ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാ പോക്ഖരണീ തേനുപസങ്കമേയ്യും; ഉപസങ്കമിത്വാ തം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ തം കക്കടകം ഉദകാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേയ്യും. യഞ്ഞദേവ ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ അളം അഭിനിന്നാമേയ്യ തം തദേവ തേ കുമാരകാ വാ കുമാരികാ വാ കട്ഠേന വാ കഥലേന വാ സഞ്ഛിന്ദേയ്യും സമ്ഭഞ്ജേയ്യും സമ്പലിഭഞ്ജേയ്യും. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ സബ്ബേഹി അളേഹി സഞ്ഛിന്നേഹി സമ്ഭഗ്ഗേഹി സമ്പലിഭഗ്ഗേഹി അഭബ്ബോ തം പോക്ഖരണിം പുന ഓതരിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യാനി സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വിസൂകായിതാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി താനിപി സബ്ബാനി [വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി താനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭഗവതാ സഞ്ഛിന്നാനി സമ്ഭഗ്ഗാനി സമ്പലിഭഗ്ഗാനി; അഭബ്ബോ ച ദാനി, ഭന്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ പുന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും യദിദം വാദാധിപ്പായോ’’തി. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ദുമ്മുഖം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, ദുമ്മുഖ, ആഗമേഹി ത്വം, ദുമ്മുഖ ( ) [(മുഖരോസി ത്വം ദുമ്മുഖ) (സ്യാ. കം.)] ന മയം തയാ സദ്ധിം മന്തേമ, ഇധ മയം ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം മന്തേമ.

൩൬൧. ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ഹാകഞ്ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം വാചാ. വിലാപം വിലപിതം മഞ്ഞേ. കിത്താവതാ ച നു ഖോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകോ സാസനകരോ ഹോതി ഓവാദപതികരോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മമ സാവകോ യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി; യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ, യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മമ സാവകോ സാസനകരോ ഹോതി ഓവാദപതികരോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി? ‘‘ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി; യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു തീഹി അനുത്തരിയേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി – ദസ്സനാനുത്തരിയേന, പടിപദാനുത്തരിയേന, വിമുത്താനുത്തരിയേന. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു തഥാഗതഞ്ഞേവ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി – ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ ബോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ദന്തോ സോ ഭഗവാ ദമഥായ ധമ്മം ദേസേതി, സന്തോ സോ ഭഗവാ സമഥായ ധമ്മം ദേസേതി, തിണ്ണോ സോ ഭഗവാ തരണായ ധമ്മം ദേസേതി, പരിനിബ്ബുതോ സോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബാനായ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി.

൩൬൨. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയമേവ, ഭോ ഗോതമ, ധംസീ, മയം പഗബ്ബാ, യേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം വാദേന വാദം ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഹത്ഥിം പഭിന്നം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, പജ്ജലിതം [ജലന്തം (സീ. പീ.)] അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ആസീവിസം ഘോരവിസം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. മയമേവ, ഭോ ഗോതമ, ധംസീ, മയം പഗബ്ബാ, യേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം വാദേന വാദം ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹ. അധിവാസേതു [അധിവാസേതു ച (പീ. ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൩൬൩. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ തേ ലിച്ഛവീ ആമന്തേസി – ‘‘സുണന്തു മേ ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, സമണോ മേ ഗോതമോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. തേന മേ അഭിഹരേയ്യാഥ യമസ്സ പതിരൂപം മഞ്ഞേയ്യാഥാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ലിച്ഛവീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ പഞ്ചമത്താനി ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരം അഭിഹരിംസു. അഥ ഖോ നിഗണ്ഠപുത്തോ സകേ ആരാമേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യമിദം, ഭോ ഗോതമ, ദാനേ പുഞ്ഞഞ്ച പുഞ്ഞമഹീ ച തം ദായകാനം സുഖായ ഹോതൂ’’തി. ‘‘യം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താദിസം ദക്ഖിണേയ്യം ആഗമ്മ അവീതരാഗം അവീതദോസം അവീതമോഹം, തം ദായകാനം ഭവിസ്സതി. യം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മാദിസം ദക്ഖിണേയ്യം ആഗമ്മ വീതരാഗം വീതദോസം വീതമോഹം, തം തുയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി.

ചൂളസച്ചകസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.

൬. മഹാസച്ചകസുത്തം

൩൬൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം സുനിവത്ഥോ ഹോതി പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പവിസിതുകാമോ [പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ… പവിസിതുകാമോ ഹോതി (സീ.)]. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ യേന മഹാവനം കൂടാഗാരസാലാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ഭന്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ആഗച്ഛതി ഭസ്സപ്പവാദകോ പണ്ഡിതവാദോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. ഏസോ ഖോ, ഭന്തേ, അവണ്ണകാമോ ബുദ്ധസ്സ, അവണ്ണകാമോ ധമ്മസ്സ, അവണ്ണകാമോ സങ്ഘസ്സ. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ മുഹുത്തം നിസീദതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

൩൬൫. ‘‘സന്തി, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കായഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ ചിത്തഭാവനം. ഫുസന്തി ഹി തേ, ഭോ ഗോതമ, സാരീരികം ദുക്ഖം വേദനം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭോ ഗോതമ, സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠസ്സ സതോ ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതി, ഹദയമ്പി നാമ ഫലിസ്സതി, ഉണ്ഹമ്പി ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗമിസ്സതി, ഉമ്മാദമ്പി പാപുണിസ്സതി [പാപുണിസ്സന്തി (സ്യാ. കം.)] ചിത്തക്ഖേപം. തസ്സ ഖോ ഏതം, ഭോ ഗോതമ, കായന്വയം ചിത്തം ഹോതി, കായസ്സ വസേന വത്തതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. സന്തി പന, ഭോ ഗോതമ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവനം. ഫുസന്തി ഹി തേ, ഭോ ഗോതമ, ചേതസികം ദുക്ഖം വേദനം. ഭൂതപുബ്ബം, ഭോ ഗോതമ, ചേതസികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠസ്സ സതോ ഊരുക്ഖമ്ഭോപി നാമ ഭവിസ്സതി, ഹദയമ്പി നാമ ഫലിസ്സതി, ഉണ്ഹമ്പി ലോഹിതം മുഖതോ ഉഗ്ഗമിസ്സതി, ഉമ്മാദമ്പി പാപുണിസ്സതി ചിത്തക്ഖേപം. തസ്സ ഖോ ഏസോ, ഭോ ഗോതമ, ചിത്തന്വയോ കായോ ഹോതി, ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി. തം കിസ്സ ഹേതു? അഭാവിതത്താ കായസ്സ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭോ ഗോതമ, ഏവം ഹോതി – ‘അദ്ധാ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകാ ചിത്തഭാവനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി, നോ കായഭാവന’’’ന്തി.

൩൬൬. ‘‘കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, കായഭാവനാ സുതാ’’തി? ‘‘സേയ്യഥിദം – നന്ദോ വച്ഛോ, കിസോ സംകിച്ചോ, മക്ഖലി ഗോസാലോ – ഏതേഹി, ഭോ ഗോതമ, അചേലകാ മുത്താചാരാ ഹത്ഥാപലേഖനാ നഏഹിഭദ്ദന്തികാ നതിട്ഠഭദ്ദന്തികാ [നഏഹിഭദന്തികാ, നതിട്ഠഭദന്തികാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ. ക.)] ന അഭിഹടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം ന നിമന്തനം സാദിയന്തി, തേ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ന കളോപിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി ന ഏളകമന്തരം ന ദണ്ഡമന്തരം ന മുസലമന്തരം ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം ന ഗബ്ഭിനിയാ ന പായമാനായ ന പുരിസന്തരഗതായ ന സങ്കിത്തീസു ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ, ന മച്ഛം ന മംസം ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവന്തി. തേ ഏകാഗാരികാ വാ ഹോന്തി ഏകാലോപികാ, ദ്വാഗാരികാ വാ ഹോന്തി ദ്വാലോപികാ…പേ… സത്താഗാരികാ വാ ഹോന്തി സത്താലോപികാ. ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാ യാപേന്തി, ദ്വീഹിപി ദത്തീഹി യാപേന്തി…പേ… സത്തഹിപി ദത്തീഹി യാപേന്തി. ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി, ദ്വീഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേന്തി. ഇതി ഏവരൂപം അദ്ധമാസികമ്പി പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തീ’’തി.

‘‘കിം പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ യാപേന്തീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. അപ്പേകദാ, ഭോ ഗോതമ, ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി സായനീയാനി സായന്തി, ഉളാരാനി ഉളാരാനി പാനാനി പിവന്തി. തേ ഇമം കായം ബലം ഗാഹേന്തി നാമ, ബ്രൂഹേന്തി നാമ, മേദേന്തി നാമാ’’തി.

‘‘യം ഖോ തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിമം പഹായ പച്ഛാ ഉപചിനന്തി, ഏവം ഇമസ്സ കായസ്സ ആചയാപചയോ ഹോതി. കിന്തി പന തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ചിത്തഭാവനാ സുതാ’’തി? ചിത്തഭാവനായ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതാ പുട്ഠോ സമാനോ ന സമ്പായാസി.

൩൬൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘യാപി ഖോ തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിമാ കായഭാവനാ ഭാസിതാ സാപി അരിയസ്സ വിനയേ നോ ധമ്മികാ കായഭാവനാ. കായഭാവനമ്പി [കായഭാവനം ഹി (സീ. പീ. ക.)] ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന അഞ്ഞാസി, കുതോ പന ത്വം ചിത്തഭാവനം ജാനിസ്സസി? അപി ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, യഥാ അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ച. തം സുണാഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി. ഭഗവാ ഏതദവോച –

൩൬൮. ‘‘കഥഞ്ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച? ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സുഖസാരാഗീ ച ഹോതി സുഖസാരാഗിതഞ്ച ആപജ്ജതി. തസ്സ സാ സുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ ഖോ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ഉഭതോപക്ഖം ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ, ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, അഭാവിതകായോ ച ഹോതി അഭാവിതചിത്തോ ച.

൩൬൯. ‘‘കഥഞ്ച, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ച? ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. സോ സുഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സുഖസാരാഗീ ച ഹോതി, ന സുഖസാരാഗിതഞ്ച ആപജ്ജതി. തസ്സ സാ സുഖാ വേദനാ നിരുജ്ഝതി. സുഖായ വേദനായ നിരോധാ ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി ന ഉരത്താളിം കന്ദതി ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. തസ്സ ഖോ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. യസ്സ കസ്സചി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ഉഭതോപക്ഖം ഉപ്പന്നാപി സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ കായസ്സ, ഉപ്പന്നാപി ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി ഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ചാ’’തി.

൩൭൦. ‘‘ഏവം പസന്നോ അഹം ഭോതോ ഗോതമസ്സ! ഭവഞ്ഹി ഗോതമോ ഭാവിതകായോ ച ഹോതി ഭാവിതചിത്തോ ചാ’’തി. ‘‘അദ്ധാ ഖോ തേ അയം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആസജ്ജ ഉപനീയ വാചാ ഭാസിതാ, അപി ച തേ അഹം ബ്യാകരിസ്സാമി. യതോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, തം വത മേ ഉപ്പന്നാ വാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ഉപ്പന്നാ വാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി നേതം ഠാനം [നേതം ഖോഠാനം (സീ. പീ.)] വിജ്ജതീ’’തി.

‘‘ന ഹി നൂന [ന ഹനൂന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തഥാരൂപാ സുഖാ വേദനാ യഥാരൂപാ ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യ; ന ഹി നൂന ഭോതോ ഗോതമസ്സ ഉപ്പജ്ജതി തഥാരൂപാ ദുക്ഖാ വേദനാ യഥാരൂപാ ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യാ’’തി.

൩൭൧. ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, അഗ്ഗിവേസ്സന? ഇധ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപരേന സമയേന ദഹരോവ സമാനോ, സുസുകാളകേസോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ, അകാമകാനം മാതാപിതൂനം അസ്സുമുഖാനം രുദന്താനം, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിം. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ കാലാമ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി ഥേരവാദഞ്ച, ‘ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി, അദ്ധാ ആളാരോ കാലാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹരതീ’’’തി.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി? ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി വീരിയം, മയ്ഹംപത്ഥി വീരിയം; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സതി, മയ്ഹംപത്ഥി സതി; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി സമാധി, മയ്ഹംപത്ഥി സമാധി; ന ഖോ ആളാരസ്സേവ കാലാമസ്സ അത്ഥി പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ; യംനൂനാഹം യം ധമ്മം ആളാരോ കാലാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേതി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ആളാരോ കാലാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ആളാരം കാലാമം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ കാലാമ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ അഹം, ആവുസോ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യാഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി; യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി തമഹം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേമി. ഇതി യാഹം ധമ്മം ജാനാമി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തമഹം ധമ്മം ജാനാമി. ഇതി യാദിസോ അഹം താദിസോ തുവം, യാദിസോ തുവം താദിസോ അഹം. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, ഉഭോവ സന്താ ഇമം ഗണം പരിഹരാമാ’തി. ഇതി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ (അത്തനോ) [( ) നത്ഥി (സീ. പീ.)] അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൭൨. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഇച്ഛാമഹം, ആവുസോ [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൭൮ പാസരാസിസുത്തേ] ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതു’ന്തി. ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘വിഹരതായസ്മാ, താദിസോ അയം ധമ്മോ യത്ഥ വിഞ്ഞൂ പുരിസോ നചിരസ്സേവ സകം ആചരിയകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം പരിയാപുണിം. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവതകേനേവ ഓട്ഠപഹതമത്തേന ലപിതലാപനമത്തേന ഞാണവാദഞ്ച വദാമി ഥേരവാദഞ്ച, ‘ജാനാമി പസ്സാമീ’തി ച പടിജാനാമി, അഹഞ്ചേവ അഞ്ഞേ ച. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമോ ഇമം ധമ്മം കേവലം സദ്ധാമത്തകേന സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസി. അദ്ധാ രാമോ ഇമം ധമ്മം ജാനം പസ്സം വിഹാസീ’തി. അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘കിത്താവതാ നോ, ആവുസോ രാമോ, ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസീ’തി? ഏവം വുത്തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പവേദേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സദ്ധാ, മയ്ഹംപത്ഥി സദ്ധാ; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി വീരിയം, മയ്ഹംപത്ഥി വീരിയം; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സതി, മയ്ഹംപത്ഥി സതി; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി സമാധി, മയ്ഹംപത്ഥി സമാധി; ന ഖോ രാമസ്സേവ അഹോസി പഞ്ഞാ, മയ്ഹംപത്ഥി പഞ്ഞാ; യംനൂനാഹം യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീതി പവേദേസി തസ്സ ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയായ പദഹേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, നചിരസ്സേവ ഖിപ്പമേവ തം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേന ഉദകോ രാമപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ ഉദകം രാമപുത്തം ഏതദവോചം – ‘ഏത്താവതാ നോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി? ‘ഏത്താവതാ ഖോ, ആവുസോ, രാമോ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസീ’തി. ‘അഹമ്പി ഖോ, ആവുസോ, ഏത്താവതാ ഇമം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമീ’തി. ‘ലാഭാ നോ, ആവുസോ, സുലദ്ധം നോ, ആവുസോ, യേ മയം ആയസ്മന്തം താദിസം സബ്രഹ്മചാരിം പസ്സാമ. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി, തം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി; യം ത്വം ധമ്മം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരസി, തം ധമ്മം രാമോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ പവേദേസി. ഇതി യം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി തം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി; യം ത്വം ധമ്മം ജാനാസി തം ധമ്മം രാമോ അഭിഞ്ഞാസി. ഇതി യാദിസോ രാമോ അഹോസി താദിസോ തുവം; യാദിസോ തുവം താദിസോ രാമോ അഹോസി. ഏഹി ദാനി, ആവുസോ, തുവം ഇമം ഗണം പരിഹരാ’തി. ഇതി ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദകോ രാമപുത്തോ സബ്രഹ്മചാരീ മേ സമാനോ ആചരിയട്ഠാനേ ച മം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘നായം ധമ്മോ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ ന നിരോധായ ന ഉപസമായ ന അഭിഞ്ഞായ ന സമ്ബോധായ ന നിബ്ബാനായ സംവത്തതി, യാവദേവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപപത്തിയാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തം ധമ്മം അനലങ്കരിത്വാ തസ്മാ ധമ്മാ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിം.

൩൭൩. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, കിംകുസലഗവേസീ അനുത്തരം സന്തിവരപദം പരിയേസമാനോ മഗധേസു അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ഉരുവേലാ സേനാനിഗമോ തദവസരിം. തത്ഥദ്ദസം രമണീയം ഭൂമിഭാഗം, പാസാദികഞ്ച വനസണ്ഡം, നദിഞ്ച സന്ദന്തിം സേതകം സുപതിത്ഥം രമണീയം, സമന്താ ച ഗോചരഗാമം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘രമണീയോ വത, ഭോ, ഭൂമിഭാഗോ, പാസാദികോ ച വനസണ്ഡോ, നദീ ച സന്ദതി സേതകാ സുപതിത്ഥാ രമണീയാ, സമന്താ ച ഗോചരഗാമോ. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തത്ഥേവ നിസീദിം ‘അലമിദം പധാനായാ’തി.

൩൭൪. ‘‘അപിസ്സുമം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തിസ്സോ ഉപമാ പടിഭംസു അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ഉദകേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, തഞ്ച പന ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. യാവദേവ ച പന സോ പുരിസോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി അവൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ, സോ ച അജ്ഝത്തം ന സുപ്പഹീനോ ഹോതി, ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, പഠമാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.

൩൭൫. ‘‘അപരാപി ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദുതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, അല്ലം കട്ഠം സസ്നേഹം, കിഞ്ചാപി ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. യാവദേവ ച പന സോ പുരിസോ കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാതി. ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി വൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ സോ ച അജ്ഝത്തം ന സുപ്പഹീനോ ഹോതി, ന സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, അഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദുതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ’’.

൩൭൬. ‘‘അപരാപി ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരാരണിം ആദായ – ‘അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേസ്സാമി, തേജോ പാതുകരിസ്സാമീ’തി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപി നു സോ പുരിസോ അമും സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്തം, ഉത്തരാരണിം ആദായ അഭിമന്ഥേന്തോ അഗ്ഗിം അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ, തേജോ പാതുകരേയ്യാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അദുഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, സുക്ഖം കട്ഠം കോളാപം, തഞ്ച പന ആരകാ ഉദകാ ഥലേ നിക്ഖിത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ കായേന ചേവ ചിത്തേന ച കാമേഹി വൂപകട്ഠാ വിഹരന്തി, യോ ച നേസം കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമസ്നേഹോ കാമമുച്ഛാ കാമപിപാസാ കാമപരിളാഹോ, സോ ച അജ്ഝത്തം സുപ്പഹീനോ ഹോതി സുപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ, ഓപക്കമികാ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. നോ ചേപി തേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഭബ്ബാവ തേ ഞാണായ ദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. അയം ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തതിയാ ഉപമാ പടിഭാസി അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ. ഇമാ ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തിസ്സോ ഉപമാ പടിഭംസു അനച്ഛരിയാ പുബ്ബേ അസ്സുതപുബ്ബാ.’’

൩൭൭. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ദന്തേഭി ദന്തമാധായ [പസ്സ മ. നി. ൧.൨൨൧ വിതക്കസണ്ഠാനസുത്തേ], ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യം അഭിനിപ്പീളേയ്യം അഭിസന്താപേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ, ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹാമി അഭിനിപ്പീളേമി അഭിസന്താപേമി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹതോ അഭിനിപ്പീളയതോ അഭിസന്താപയതോ കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ ദുബ്ബലതരം പുരിസം സീസേ വാ ഗഹേത്വാ ഖന്ധേ വാ ഗഹേത്വാ അഭിനിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ അഭിനിപ്പീളേയ്യ അഭിസന്താപേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദന്തേഭി ദന്തമാധായ, ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ച, ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹതോ അഭിനിപ്പീളയതോ അഭിസന്താപയതോ കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൭൮. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു കണ്ണസോതേഹി വാതാനം നിക്ഖമന്താനം അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാ ധമമാനായ അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു കണ്ണസോതേഹി വാതാനം നിക്ഖമന്താനം അധിമത്തോ സദ്ദോ ഹോതി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി ഊഹനന്തി [ഊഹന്തി (സീ.), ഓഹനന്തി (സ്യാ. കം.), ഉഹനന്തി (ക.)]. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ തിണ്ഹേന സിഖരേന മുദ്ധനി അഭിമത്ഥേയ്യ [മുദ്ധാനം അഭിമന്ഥേയ്യ (സീ. പീ.), മുദ്ധാനം അഭിമത്ഥേയ്യ (സ്യാ. കം.)], ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ മുദ്ധനി ഊഹനന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ ഹോന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബലവാ പുരിസോ ദള്ഹേന വരത്തക്ഖണ്ഡേന [വരത്തകബന്ധനേന (സീ.)] സീസേ സീസവേഠം ദദേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ സീസേ സീസവേദനാ ഹോന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദക്ഖോ ഗോഘാതകോ വാ ഗോഘാതകന്തേവാസീ വാ തിണ്ഹേന ഗോവികന്തനേന കുച്ഛിം പരികന്തേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്താ വാതാ കുച്ഛിം പരികന്തന്തി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം അപ്പാണകംയേവ ഝാനം ഝായേയ്യ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ ദുബ്ബലതരം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസുയാ സന്താപേയ്യും സമ്പരിതാപേയ്യും, ഏവമേവ ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മുഖതോ ച നാസതോ ച കണ്ണതോ ച അസ്സാസപസ്സാസേസു ഉപരുദ്ധേസു അധിമത്തോ കായസ്മിം ഡാഹോ ഹോതി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വീരിയം ഹോതി അസല്ലീനം ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ. സാരദ്ധോ ച പന മേ കായോ ഹോതി അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധോ തേനേവ ദുക്ഖപ്പധാനേന പധാനാഭിതുന്നസ്സ സതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. അപിസ്സു മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവതാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ, അപി ച കാലങ്കരോതീ’തി. ഏകച്ചാ ദേവതാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ, നപി കാലങ്കരോതി, അരഹം സമണോ ഗോതമോ, വിഹാരോത്വേവ സോ [വിഹാരോത്വേവേസോ (സീ.)] അരഹതോ ഏവരൂപോ ഹോതീ’തി [വിഹാരോത്വേവേസോ അരഹതോ’’തി (?)].

൩൭൯. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘മാ ഖോ ത്വം, മാരിസ, സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജി. സചേ ഖോ ത്വം, മാരിസ, സബ്ബസോ ആഹാരുപച്ഛേദായ പടിപജ്ജിസ്സസി, തസ്സ തേ മയം ദിബ്ബം ഓജം ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേസ്സാമ [അജ്ഝോഹരിസ്സാമ (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], തായ ത്വം യാപേസ്സസീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന സബ്ബസോ അജജ്ജിതം [അജദ്ധുകം (സീ. പീ.), ജദ്ധുകം (സ്യാ. കം.)] പടിജാനേയ്യം, ഇമാ ച മേ ദേവതാ ദിബ്ബം ഓജം ലോമകൂപേഹി അജ്ഝോഹാരേയ്യും [അജ്ഝോഹരേയ്യും (സ്യാ. കം. പീ. ക.)], തായ ചാഹം യാപേയ്യം, തം മമസ്സ മുസാ’തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, താ ദേവതാ പച്ചാചിക്ഖാമി, ‘ഹല’ന്തി വദാമി.

൩൮൦. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരേയ്യം, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരേസിം, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസം. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഥോകം ഥോകം ആഹാരം ആഹാരയതോ, പസതം പസതം, യദി വാ മുഗ്ഗയൂസം, യദി വാ കുലത്ഥയൂസം, യദി വാ കളായയൂസം, യദി വാ ഹരേണുകയൂസം, അധിമത്തകസിമാനം പത്തോ കായോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ആസീതികപബ്ബാനി വാ കാളപബ്ബാനി വാ, ഏവമേവസ്സു മേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഭവന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ഓട്ഠപദം, ഏവമേവസ്സു മേ ആനിസദം ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ വട്ടനാവളീ, ഏവമേവസ്സു മേ പിട്ഠികണ്ടകോ ഉണ്ണതാവനതോ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ജരസാലായ ഗോപാണസിയോ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ ഭവന്തി, ഏവമേവസ്സു മേ ഫാസുളിയോ ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗാ ഭവന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ ഗമ്ഭീരേ ഉദപാനേ ഉദകതാരകാ ഗമ്ഭീരഗതാ ഓക്ഖായികാ ദിസ്സന്തി, ഏവമേവസ്സു മേ അക്ഖികൂപേസു അക്ഖിതാരകാ ഗമ്ഭീരഗതാ ഓക്ഖായികാ ദിസ്സന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. സേയ്യഥാപി നാമ തിത്തകാലാബു ആമകച്ഛിന്നോ വാതാതപേന സംഫുടിതോ ഹോതി സമ്മിലാതോ, ഏവമേവസ്സു മേ സീസച്ഛവി സംഫുടിതാ ഹോതി സമ്മിലാതാ തായേവപ്പാഹാരതായ.

‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദരച്ഛവിം പരിമസിസ്സാമീതി പിട്ഠികണ്ടകംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമി, പിട്ഠികണ്ടകം പരിമസിസ്സാമീതി ഉദരച്ഛവിംയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാമി, യാവസ്സു മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉദരച്ഛവി പിട്ഠികണ്ടകം അല്ലീനാ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, വച്ചം വാ മുത്തം വാ കരിസ്സാമീതി തത്ഥേവ അവകുജ്ജോ പപതാമി തായേവപ്പാഹാരതായ. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഇമമേവ കായം അസ്സാസേന്തോ പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജാമി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, പാണിനാ ഗത്താനി അനുമജ്ജതോ പൂതിമൂലാനി ലോമാനി കായസ്മാ പപതന്തി തായേവപ്പാഹാരതായ. അപിസ്സു മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘കാളോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാളോ സമണോ ഗോതമോ, സാമോ സമണോ ഗോതമോ’തി. ഏകച്ചേ മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘ന കാളോ സമണോ ഗോതമോ, നപി സാമോ, മങ്ഗുരച്ഛവി സമണോ ഗോതമോ’തി. യാവസ്സു മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താവ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ ഉപഹതോ ഹോതി തായേവപ്പാഹാരതായ.

൩൮൧. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘യേ ഖോ കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയിംസു, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. യേപി ഹി കേചി അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയിസ്സന്തി, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. യേപി ഹി കേചി ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഓപക്കമികാ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ ഖരാ കടുകാ വേദനാ വേദയന്തി, ഏതാവപരമം, നയിതോ ഭിയ്യോ. ന ഖോ പനാഹം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ അധിഗച്ഛാമി ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം. സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ സീതായ ജമ്ബുച്ഛായായ നിസിന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതാ. സിയാ നു ഖോ ഏസോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സതാനുസാരി വിഞ്ഞാണം അഹോസി – ‘ഏസേവ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘കിം നു ഖോ അഹം തസ്സ സുഖസ്സ ഭായാമി, യം തം സുഖം അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ അഹം തസ്സ സുഖസ്സ ഭായാമി, യം തം സുഖം അഞ്ഞത്രേവ കാമേഹി അഞ്ഞത്ര അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’തി.

൩൮൨. ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏതദഹോസി – ‘ന ഖോ തം സുകരം സുഖം അധിഗന്തും ഏവം അധിമത്തകസിമാനം പത്തകായേന, യംനൂനാഹം ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേയ്യം ഓദനകുമ്മാസ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേസിം ഓദനകുമ്മാസം. തേന ഖോ പന മം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സമയേന പഞ്ച [പഞ്ചവഗ്ഗിയാ (അഞ്ഞസുത്തേസു)] ഭിക്ഖൂ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തി – ‘യം ഖോ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം അധിഗമിസ്സതി, തം നോ ആരോചേസ്സതീ’തി. യതോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേസിം ഓദനകുമ്മാസം, അഥ മേ തേ പഞ്ച ഭിക്ഖൂ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമിംസു – ‘ബാഹുല്ലികോ [ബാഹുലികോ (സീ. പീ.) സംഘഭേദസിക്ഖാപദടീകായ സമേതി] സമണോ ഗോതമോ, പധാനവിബ്ഭന്തോ, ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാ’തി.

൩൮൩. ‘‘സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേത്വാ, ബലം ഗഹേത്വാ, വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹാസിം, സതോ ച സമ്പജാനോ. സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേസിം യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ, അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസിം. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൪. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ പഠമേ യാമേ പഠമാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൫. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി…പേ… അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ മജ്ഝിമേ യാമേ ദുതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൬. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേസിം. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം. തസ്സ മേ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചിത്ഥ. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം അഹോസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസിം. അയം ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, രത്തിയാ പച്ഛിമേ യാമേ തതിയാ വിജ്ജാ അധിഗതാ; അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ; യഥാ തം അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ. ഏവരൂപാപി ഖോ മേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ ചിത്തം ന പരിയാദായ തിട്ഠതി.

൩൮൭. ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, അനേകസതായ പരിസായ ധമ്മം ദേസേതാ. അപിസ്സു മം ഏകമേകോ ഏവം മഞ്ഞതി – ‘മമേവാരബ്ഭ സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതീ’തി. ‘ന ഖോ പനേതം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം ദട്ഠബ്ബം; യാവദേവ വിഞ്ഞാപനത്ഥായ തഥാഗതോ പരേസം ധമ്മം ദേസേതി. സോ ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, തസ്സായേവ കഥായ പരിയോസാനേ, തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേ അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമി, യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’’തി.