൫. ചൂളസച്ചകസുത്തം

൩൫൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ വേസാലിയം പടിവസതി ഭസ്സപ്പവാദകോ പണ്ഡിതവാദോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ. സോ വേസാലിയം പരിസതി ഏവം വാചം ഭാസതി – ‘‘നാഹം തം പസ്സാമി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, സങ്ഘിം ഗണിം ഗണാചരിയം, അപി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പടിജാനമാനം, യോ മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ ന സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, യസ്സ ന കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചേയ്യും. ഥൂണം ചേപാഹം അചേതനം വാദേന വാദം സമാരഭേയ്യം, സാപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധാ സങ്കമ്പേയ്യ സമ്പകമ്പേയ്യ സമ്പവേധേയ്യ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’’തി?

അഥ ഖോ ആയസ്മാ അസ്സജി പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ വേസാലിയം ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ അസ്സജി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ അസ്സജിനാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിം ഏതദവോച – ‘‘കഥം പന, ഭോ അസ്സജി, സമണോ ഗോതമോ സാവകേ വിനേതി, കഥംഭാഗാ ച പന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ സാവകേ വിനേതി, ഏവംഭാഗാ ച പന ഭഗവതോ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതി – ‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഏവം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ സാവകേ വിനേതി, ഏവംഭാഗാ ച പന ഭഗവതോ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി. ‘‘ദുസ്സുതം വത, ഭോ അസ്സജി, അസ്സുമ്ഹ യേ മയം ഏവംവാദിം സമണം ഗോതമം അസ്സുമ്ഹ. അപ്പേവ നാമ മയം കദാചി കരഹചി തേന ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം സമാഗച്ഛേയ്യാമ, അപ്പേവ നാമ സിയാ കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ, അപ്പേവ നാമ തസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേയ്യാമാ’’തി.

൩൫൪. തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചമത്താനി ലിച്ഛവിസതാനി സന്ഥാഗാരേ [സന്ധാഗാരേ (ക.)] സന്നിപതിതാനി ഹോന്തി കേനചിദേവ കരണീയേന. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന തേ ലിച്ഛവീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ലിച്ഛവീ ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അജ്ജ മേ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതി. സചേ മേ സമണോ ഗോതമോ തഥാ പതിട്ഠിസ്സതി യഥാ ച മേ [യഥാസ്സ മേ (സീ. പീ.)] ഞാതഞ്ഞതരേന സാവകേന അസ്സജിനാ നാമ ഭിക്ഖുനാ പതിട്ഠിതം, സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ ദീഘലോമികം ഏളകം ലോമേസു ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാകമ്മകാരോ മഹന്തം സോണ്ഡികാകിളഞ്ജം ഗമ്ഭീരേ ഉദകരഹദേ പക്ഖിപിത്വാ കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യ പരികഡ്ഢേയ്യ സമ്പരികഡ്ഢേയ്യ, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ആകഡ്ഢിസ്സാമി പരികഡ്ഢിസ്സാമി സമ്പരികഡ്ഢിസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ സോണ്ഡികാധുത്തോ വാലം [ഥാലം (ക.)] കണ്ണേ ഗഹേത്വാ ഓധുനേയ്യ നിദ്ധുനേയ്യ നിപ്ഫോടേയ്യ [നിച്ഛാദേയ്യ (സീ. പീ. ക.), നിച്ഛോടേയ്യ (ക.), നിപ്പോഠേയ്യ (സ്യാ. കം.)] ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം വാദേന വാദം ഓധുനിസ്സാമി നിദ്ധുനിസ്സാമി നിപ്ഫോടേസ്സാമി. സേയ്യഥാപി നാമ കുഞ്ജരോ സട്ഠിഹായനോ ഗമ്ഭീരം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ സാണധോവികം നാമ കീളിതജാതം കീളതി, ഏവമേവാഹം സമണം ഗോതമം സാണധോവികം മഞ്ഞേ കീളിതജാതം കീളിസ്സാമി. അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അഭിക്കമന്തു ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, അജ്ജ മേ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തത്രേകച്ചേ ലിച്ഛവീ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോ സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതി, അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതീ’’തി? ഏകച്ചേ ലിച്ഛവീ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം സോ ഭവമാനോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യോ ഭഗവതോ വാദം ആരോപേസ്സതി, അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വാദം ആരോപേസ്സതീ’’തി? അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ പഞ്ചമത്തേഹി ലിച്ഛവിസതേഹി പരിവുതോ യേന മഹാവനം കൂടാഗാരസാലാ തേനുപസങ്കമി.

൩൫൫. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭോ, ഏതരഹി സോ ഭവം ഗോതമോ വിഹരതി? ദസ്സനകാമാ ഹി മയം തം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി. ‘‘ഏസ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭഗവാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ’’തി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായ സദ്ധിം മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തേപി ഖോ ലിച്ഛവീ അപ്പേകച്ചേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അപ്പേകച്ചേ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ ഭഗവതോ സന്തികേ നാമഗോത്തം സാവേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു, അപ്പേകച്ചേ തുണ്ഹീഭൂതാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

൩൫൬. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാഹം ഭവന്തം ഗോതമം കിഞ്ചിദേവ ദേസം, സചേ മേ ഭവം ഗോതമോ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, അഗ്ഗിവേസ്സന, യദാകങ്ഖസീ’’തി. ‘‘കഥം പന ഭവം ഗോതമോ സാവകേ വിനേതി, കഥംഭാഗാ ച പന ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി? ‘‘ഏവം ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സാവകേ വിനേമി, ഏവംഭാഗാ ച പന മേ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതി – ‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം. രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനത്താ, വേദനാ അനത്താ, സഞ്ഞാ അനത്താ, സങ്ഖാരാ അനത്താ, വിഞ്ഞാണം അനത്താ. സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’തി. ഏവം ഖോ അഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സാവകേ വിനേമി, ഏവംഭാഗാ ച പന മേ സാവകേസു അനുസാസനീ ബഹുലാ പവത്തതീ’’തി.

‘‘ഉപമാ മം, ഭോ ഗോതമ, പടിഭാതീ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം, അഗ്ഗിവേസ്സനാ’’തി ഭഗവാ അവോച.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, യേ കേചിമേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ. ഏവമേതേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. സേയ്യഥാപി വാ പന, ഭോ ഗോതമ, യേ കേചിമേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ. ഏവമേതേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, രൂപത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ രൂപേ പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, വേദനത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ വേദനായം പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, സഞ്ഞത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ സഞ്ഞായം പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, സങ്ഖാരത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ സങ്ഖാരേസു പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതി, വിഞ്ഞാണത്തായം പുരിസപുഗ്ഗലോ വിഞ്ഞാണേ പതിട്ഠായ പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ പസവതീ’’തി.

‘‘നനു ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’’’തി? ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവം വദാമി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’തി, അയഞ്ച മഹതീ ജനതാ’’തി.

‘‘കിഞ്ഹി തേ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മഹതീ ജനതാ കരിസ്സതി? ഇങ്ഘ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, സകഞ്ഞേവ വാദം നിബ്ബേഠേഹീ’’തി. ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവം വദാമി – ‘രൂപം മേ അത്താ, വേദനാ മേ അത്താ, സഞ്ഞാ മേ അത്താ, സങ്ഖാരാ മേ അത്താ, വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’’’തി.

൩൫൭. ‘‘തേന ഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി, യഥാ തേ ഖമേയ്യ തഥാ നം [തഥാ തം (ക.)] ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വത്തേയ്യ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സാ’’തി? ‘‘വത്തേയ്യ, ഭോ ഗോതമ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ. ഇമേസമ്പി ഹി, ഭോ ഗോതമ, സങ്ഘാനം ഗണാനം – സേയ്യഥിദം, വജ്ജീനം മല്ലാനം – വത്തതി സകസ്മിം വിജിതേ വസോ – ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, ജാപേതായം വാ ജാപേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും. കിം പന രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ, സേയ്യഥാപി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ, സേയ്യഥാപി വാ പന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ? വത്തേയ്യ, ഭോ ഗോതമ, വത്തിതുഞ്ച മരഹതീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകരോഹി ദാനി, അഗ്ഗിവേസ്സന, ന ദാനി തേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ കാലോ. യോ കോചി, അഗ്ഗിവേസ്സന തഥാഗതേന യാവതതിയം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരോതി, ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന വജിരപാണി യക്ഖോ ആയസം വജിരം ആദായ ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ ഉപരിവേഹാസം ഠിതോ ഹോതി – ‘സചായം സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതാ യാവതതിയം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരിസ്സതി ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധം ഫാലേസ്സാമീ’തി. തം ഖോ പന വജിരപാണിം യക്ഖം ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി സച്ചകോ ച നിഗണ്ഠപുത്തോ. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഭഗവന്തംയേവ താണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ ലേണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ സരണം ഗവേസീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛതു മം ഭവം ഗോതമോ, ബ്യാകരിസ്സാമീ’’തി.

൩൫൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘രൂപം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം രൂപേ വസോ – ഏവം മേ രൂപം ഹോതു, ഏവം മേ രൂപം മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തിസ്സം വേദനായം [തായം വേദനായം (സീ. സ്യാ.)] വസോ – ഏവം മേ വേദനാ ഹോതു, ഏവം മേ വേദനാ മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘സഞ്ഞാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തിസ്സം സഞ്ഞായം വസോ – ഏവം മേ സഞ്ഞാ ഹോതു, ഏവം മേ സഞ്ഞാ മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘സങ്ഖാരാ മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തേസു സങ്ഖാരേസു വസോ – ഏവം മേ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു, ഏവം മേ സങ്ഖാരാ മാ അഹേസു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യം ത്വം ഏവം വദേസി – ‘വിഞ്ഞാണം മേ അത്താ’തി, വത്തതി തേ തസ്മിം വിഞ്ഞാണേ വസോ – ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം ഹോതു, ഏവം മേ വിഞ്ഞാണം മാ അഹോസീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘മനസി കരോഹി, അഗ്ഗിവേസ്സന; മനസി കരിത്വാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ബ്യാകരോഹി. ന ഖോ തേ സന്ധിയതി പുരിമേന വാ പച്ഛിമം, പച്ഛിമേന വാ പുരിമം. തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ…പേ… സങ്ഖാരാ…പേ… തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, വിഞ്ഞാണം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി? ‘‘അനിച്ചം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാ’’തി? ‘‘ദുക്ഖം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, യോ നു ഖോ ദുക്ഖം അല്ലീനോ ദുക്ഖം ഉപഗതോ ദുക്ഖം അജ്ഝോസിതോ, ദുക്ഖം ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സതി, അപി നു ഖോ സോ സാമം വാ ദുക്ഖം പരിജാനേയ്യ, ദുക്ഖം വാ പരിക്ഖേപേത്വാ വിഹരേയ്യാ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി സിയാ, ഭോ ഗോതമ? നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അഗ്ഗിവേസ്സന, നനു ത്വം ഏവം സന്തേ ദുക്ഖം അല്ലീനോ ദുക്ഖം ഉപഗതോ ദുക്ഖം അജ്ഝോസിതോ, ദുക്ഖം – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സസീ’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭോ ഗോതമ? ഏവമേതം ഭോ ഗോതമാ’’തി.

൩൫൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, അഗ്ഗിവേസ്സന, പുരിസോ സാരത്ഥികോ സാരഗവേസീ സാരപരിയേസനം ചരമാനോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (സ്യാ. കം. ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹന്തം കദലിക്ഖന്ധം ഉജും നവം അകുക്കുകജാതം [അകുക്കുടജാതം (സ്യാ. കം.)]. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ, അഗ്ഗേ ഛേത്വാ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജേയ്യ [വിനിബ്ഭുജ്ജേയ്യ (ക.)]. സോ തത്ഥ പത്തവട്ടിം വിനിബ്ഭുജന്തോ ഫേഗ്ഗുമ്പി നാധിഗച്ഛേയ്യ, കുതോ സാരം? ഏവമേവ ഖോ ത്വം, അഗ്ഗിവേസ്സന, മയാ സകസ്മിം വാദേ സമനുയുഞ്ജിയമാനോ സമനുഗാഹിയമാനോ സമനുഭാസിയമാനോ രിത്തോ തുച്ഛോ അപരദ്ധോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, അഗ്ഗിവേസ്സന, വേസാലിയം പരിസതി വാചാ – ‘നാഹം തം പസ്സാമി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ, സങ്ഘിം ഗണിം ഗണാചരിയം, അപി അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പടിജാനമാനം, യോ മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധോ ന സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പകമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ, യസ്സ ന കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചേയ്യും. ഥൂണം ചേപാഹം അചേതനം വാദേന വാദം സമാരഭേയ്യം സാപി മയാ വാദേന വാദം സമാരദ്ധാ സങ്കമ്പേയ്യ സമ്പകമ്പേയ്യ സമ്പവേധേയ്യ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’തി? തുയ്ഹം ഖോ പന, അഗ്ഗിവേസ്സന, അപ്പേകച്ചാനി സേദഫുസിതാനി നലാടാ മുത്താനി, ഉത്തരാസങ്ഗം വിനിഭിന്ദിത്വാ ഭൂമിയം പതിട്ഠിതാനി. മയ്ഹം ഖോ പന, അഗ്ഗിവേസ്സന, നത്ഥി ഏതരഹി കായസ്മിം സേദോ’’തി. ഇതി ഭഗവാ തസ്മിം [തസ്സം (?)] പരിസതി സുവണ്ണവണ്ണം കായം വിവരി. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ തുണ്ഹീഭൂതോ മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ പജ്ഝായന്തോ അപ്പടിഭാനോ നിസീദി.

൩൬൦. അഥ ഖോ ദുമ്മുഖോ ലിച്ഛവിപുത്തോ സച്ചകം നിഗണ്ഠപുത്തം തുണ്ഹീഭൂതം മങ്കുഭൂതം പത്തക്ഖന്ധം അധോമുഖം പജ്ഝായന്തം അപ്പടിഭാനം വിദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപമാ മം, ഭഗവാ, പടിഭാതീ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം, ദുമ്മുഖാ’’തി ഭഗവാ അവോച. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണീ. തത്രാസ്സ കക്കടകോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ കുമാരകാ വാ കുമാരികാ വാ തമ്ഹാ ഗാമാ വാ നിഗമാ വാ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാ പോക്ഖരണീ തേനുപസങ്കമേയ്യും; ഉപസങ്കമിത്വാ തം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ തം കക്കടകം ഉദകാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപേയ്യും. യഞ്ഞദേവ ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ അളം അഭിനിന്നാമേയ്യ തം തദേവ തേ കുമാരകാ വാ കുമാരികാ വാ കട്ഠേന വാ കഥലേന വാ സഞ്ഛിന്ദേയ്യും സമ്ഭഞ്ജേയ്യും സമ്പലിഭഞ്ജേയ്യും. ഏവഞ്ഹി സോ, ഭന്തേ, കക്കടകോ സബ്ബേഹി അളേഹി സഞ്ഛിന്നേഹി സമ്ഭഗ്ഗേഹി സമ്പലിഭഗ്ഗേഹി അഭബ്ബോ തം പോക്ഖരണിം പുന ഓതരിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യാനി സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ വിസൂകായിതാനി വിസേവിതാനി വിപ്ഫന്ദിതാനി താനിപി സബ്ബാനി [വിപ്ഫന്ദിതാനി കാനിചി കാനിചി താനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഭഗവതാ സഞ്ഛിന്നാനി സമ്ഭഗ്ഗാനി സമ്പലിഭഗ്ഗാനി; അഭബ്ബോ ച ദാനി, ഭന്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ പുന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും യദിദം വാദാധിപ്പായോ’’തി. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ദുമ്മുഖം ലിച്ഛവിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, ദുമ്മുഖ, ആഗമേഹി ത്വം, ദുമ്മുഖ ( ) [(മുഖരോസി ത്വം ദുമ്മുഖ) (സ്യാ. കം.)] ന മയം തയാ സദ്ധിം മന്തേമ, ഇധ മയം ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം മന്തേമ.

൩൬൧. ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ഹാകഞ്ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം വാചാ. വിലാപം വിലപിതം മഞ്ഞേ. കിത്താവതാ ച നു ഖോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സാവകോ സാസനകരോ ഹോതി ഓവാദപതികരോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി? ‘‘ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മമ സാവകോ യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി; യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ, യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മമ സാവകോ സാസനകരോ ഹോതി ഓവാദപതികരോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ വിഹരതീ’’തി.

‘‘കിത്താവതാ പന, ഭോ ഗോതമ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ’’തി? ‘‘ഇധ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി; യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുപാദാ വിമുത്തോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു തീഹി അനുത്തരിയേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി – ദസ്സനാനുത്തരിയേന, പടിപദാനുത്തരിയേന, വിമുത്താനുത്തരിയേന. ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു തഥാഗതഞ്ഞേവ സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി – ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ ബോധായ ധമ്മം ദേസേതി, ദന്തോ സോ ഭഗവാ ദമഥായ ധമ്മം ദേസേതി, സന്തോ സോ ഭഗവാ സമഥായ ധമ്മം ദേസേതി, തിണ്ണോ സോ ഭഗവാ തരണായ ധമ്മം ദേസേതി, പരിനിബ്ബുതോ സോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബാനായ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി.

൩൬൨. ഏവം വുത്തേ, സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയമേവ, ഭോ ഗോതമ, ധംസീ, മയം പഗബ്ബാ, യേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം വാദേന വാദം ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഹത്ഥിം പഭിന്നം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, പജ്ജലിതം [ജലന്തം (സീ. പീ.)] അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. സിയാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ആസീവിസം ഘോരവിസം ആസജ്ജ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ, ന ത്വേവ ഭവന്തം ഗോതമം ആസജ്ജ സിയാ പുരിസസ്സ സോത്ഥിഭാവോ. മയമേവ, ഭോ ഗോതമ, ധംസീ, മയം പഗബ്ബാ, യേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം വാദേന വാദം ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹ. അധിവാസേതു [അധിവാസേതു ച (പീ. ക.)] മേ ഭവം ഗോതമോ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൩൬൩. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ തേ ലിച്ഛവീ ആമന്തേസി – ‘‘സുണന്തു മേ ഭോന്തോ ലിച്ഛവീ, സമണോ മേ ഗോതമോ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. തേന മേ അഭിഹരേയ്യാഥ യമസ്സ പതിരൂപം മഞ്ഞേയ്യാഥാ’’തി. അഥ ഖോ തേ ലിച്ഛവീ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ പഞ്ചമത്താനി ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരം അഭിഹരിംസു. അഥ ഖോ നിഗണ്ഠപുത്തോ സകേ ആരാമേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന സച്ചകസ്സ നിഗണ്ഠപുത്തസ്സ ആരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി. അഥ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സച്ചകോ നിഗണ്ഠപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യമിദം, ഭോ ഗോതമ, ദാനേ പുഞ്ഞഞ്ച പുഞ്ഞമഹീ ച തം ദായകാനം സുഖായ ഹോതൂ’’തി. ‘‘യം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, താദിസം ദക്ഖിണേയ്യം ആഗമ്മ അവീതരാഗം അവീതദോസം അവീതമോഹം, തം ദായകാനം ഭവിസ്സതി. യം ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, മാദിസം ദക്ഖിണേയ്യം ആഗമ്മ വീതരാഗം വീതദോസം വീതമോഹം, തം തുയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി.

ചൂളസച്ചകസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.