൧൨. ദ്വയതാനുപസ്സനാസുത്തം

ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അബ്ഭോകാസേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, കുസലാ ധമ്മാ അരിയാ നിയ്യാനികാ സമ്ബോധഗാമിനോ, തേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, കുസലാനം ധമ്മാനം അരിയാനം നിയ്യാനികാനം സമ്ബോധഗാമീനം കാ ഉപനിസാ സവനായാ’തി ഇതി ചേ, ഭിക്ഖവേ, പുച്ഛിതാരോ അസ്സു, തേ ഏവമസ്സു വചനീയാ – ‘യാവദേവ ദ്വയതാനം ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഞാണായാ’തി. കിഞ്ച ദ്വയതം വദേഥ?

(൧) ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി അയമേകാനുപസ്സനാ. അയം ദുക്ഖനിരോധോ, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സിനോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൨൯. ‘‘യേ ദുക്ഖം നപ്പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

തഞ്ച മഗ്ഗം ന ജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

൭൩൦. ‘‘ചേതോവിമുത്തിഹീനാ തേ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

അഭബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, തേ വേ ജാതിജരൂപഗാ.

൭൩൧. ‘‘യേ ച ദുക്ഖം പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

തഞ്ച മഗ്ഗം പജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

൭൩൨. ‘‘ചേതോവിമുത്തിസമ്പന്നാ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

ഭബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, ന തേ ജാതിജരൂപഗാ’’തി.

(൨) ‘‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി പരിയായേന സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സനാ’തി, ഇതി ചേ, ഭിക്ഖവേ, പുച്ഛിതാരോ അസ്സു; ‘സിയാ’തിസ്സു വചനീയാ. കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ഉപധിപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ഉപധീനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൩൩. ‘‘ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാ, യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ;

യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതി, പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോ;

തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാ, ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീ’’തി.

(൩) ‘‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി പരിയായേന സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സനാ’തി, ഇതി ചേ, ഭിക്ഖവേ, പുച്ഛിതാരോ അസ്സു; ‘സിയാ’തിസ്സു വചനീയാ. കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം അവിജ്ജാപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൩൪. ‘‘ജാതിമരണസംസാരം, യേ വജന്തി പുനപ്പുനം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, അവിജ്ജായേവ സാ ഗതി.

൭൩൫. ‘‘അവിജ്ജാ ഹായം മഹാമോഹോ, യേനിദം സംസിതം ചിരം;

വിജ്ജാഗതാ ച യേ സത്താ, ന തേ ഗച്ഛന്തി [നാഗച്ഛന്തി (സീ. പീ.)] പുനബ്ഭവ’’ന്തി.

(൪) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം സങ്ഖാരപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. സങ്ഖാരാനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൩൬. ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം സങ്ഖാരപച്ചയാ;

സങ്ഖാരാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൩൭. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, ദുക്ഖം സങ്ഖാരപച്ചയാ;

സബ്ബസങ്ഖാരസമഥാ, സഞ്ഞാനം ഉപരോധനാ;

ഏവം ദുക്ഖക്ഖയോ ഹോതി, ഏതം ഞത്വാ യഥാതഥം.

൭൩൮. ‘‘സമ്മദ്ദസാ വേദഗുനോ, സമ്മദഞ്ഞായ പണ്ഡിതാ;

അഭിഭുയ്യ മാരസംയോഗം, ന ഗച്ഛന്തി [നാഗച്ഛന്തി (സീ. പീ.)] പുനബ്ഭവ’’ന്തി.

(൫) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം വിഞ്ഞാണപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. വിഞ്ഞാണസ്സ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൩൯. ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ;

വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൪൦. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, ദുക്ഖം വിഞ്ഞാണപച്ചയാ;

വിഞ്ഞാണൂപസമാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

(൬) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ഫസ്സപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ഫസ്സസ്സ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൪൧. ‘‘തേസം ഫസ്സപരേതാനം, ഭവസോതാനുസാരിനം;

കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നാനം, ആരാ സംയോജനക്ഖയോ.

൭൪൨. ‘‘യേ ച ഫസ്സം പരിഞ്ഞായ, അഞ്ഞായുപസമേ [പഞ്ഞായ ഉപസമേ (സ്യാ.)] രതാ;

തേ വേ ഫസ്സാഭിസമയാ, നിച്ഛാതാ പരിനിബ്ബുതാ’’തി.

(൭) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം വേദനാപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. വേദനാനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൪൩. ‘‘സുഖം വാ യദി വാ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖം സഹ;

അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച, യം കിഞ്ചി അത്ഥി വേദിതം.

൭൪൪. ‘‘ഏതം ദുക്ഖന്തി ഞത്വാന, മോസധമ്മം പലോകിനം [പലോകിതം (സീ.)];

ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സം, ഏവം തത്ഥ വിജാനതി [വിരജ്ജതി (ക. സീ.)];

വേദനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

(൮) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം തണ്ഹാപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. തണ്ഹായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൪൫. ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

൭൪൬. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം [തണ്ഹാ (ബഹൂസു) ഇതിവുത്തകേ ൧൫ പസ്സിതബ്ബം] ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

(൯) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ഉപാദാനപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ഉപാദാനാനം [ഉപാദാനസ്സ (സ്യാ. ക.)] ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൪൭. ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭൂതോ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതി;

ജാതസ്സ മരണം ഹോതി, ഏസോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൪൮. ‘‘തസ്മാ ഉപാദാനക്ഖയാ, സമ്മദഞ്ഞായ പണ്ഡിതാ;

ജാതിക്ഖയം അഭിഞ്ഞായ, ന ഗച്ഛന്തി പുനബ്ഭവ’’ന്തി.

(൧൦) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ആരമ്ഭാനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൪൯. ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആരമ്ഭപച്ചയാ;

ആരമ്ഭാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൫൦. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, ദുക്ഖം ആരമ്ഭപച്ചയാ;

സബ്ബാരമ്ഭം പടിനിസ്സജ്ജ, അനാരമ്ഭേ വിമുത്തിനോ.

൭൫൧. ‘‘ഉച്ഛിന്നഭവതണ്ഹസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

വിക്ഖീണോ [വിതിണ്ണോ (സീ.)] ജാതിസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോ’’തി.

(൧൧) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ആഹാരപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ആഹാരാനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൫൨. ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ആഹാരപച്ചയാ;

ആഹാരാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൫൩. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, ദുക്ഖം ആഹാരപച്ചയാ;

സബ്ബാഹാരം പരിഞ്ഞായ, സബ്ബാഹാരമനിസ്സിതോ.

൭൫൪. ‘‘ആരോഗ്യം സമ്മദഞ്ഞായ, ആസവാനം പരിക്ഖയാ;

സങ്ഖായ സേവീ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം [സങ്ഖം (സീ. പീ.)] നോപേതി വേദഗൂ’’തി.

(൧൨) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി സബ്ബം ഇഞ്ജിതപച്ചയാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. ഇഞ്ജിതാനം ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൫൫. ‘‘യം കിഞ്ചി ദുക്ഖം സമ്ഭോതി, സബ്ബം ഇഞ്ജിതപച്ചയാ;

ഇഞ്ജിതാനം നിരോധേന, നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ.

൭൫൬. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, ദുക്ഖം ഇഞ്ജിതപച്ചയാ;

തസ്മാ ഹി ഏജം വോസ്സജ്ജ, സങ്ഖാരേ ഉപരുന്ധിയ;

അനേജോ അനുപാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

(൧൩) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? നിസ്സിതസ്സ ചലിതം ഹോതീതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. അനിസ്സിതോ ന ചലതീതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൫൭. ‘‘അനിസ്സിതോ ന ചലതി, നിസ്സിതോ ച ഉപാദിയം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

൭൫൮. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, നിസ്സയേസു മഹബ്ഭയം;

അനിസ്സിതോ അനുപാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

(൧൪) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? രൂപേഹി, ഭിക്ഖവേ, അരൂപാ [ആരുപ്പാ (സീ. പീ.)] സന്തതരാതി, അയമേകാനുപസ്സനാ. അരൂപേഹി നിരോധോ സന്തതരോതി, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൫൯. ‘‘യേ ച രൂപൂപഗാ സത്താ, യേ ച അരൂപട്ഠായിനോ [ആരുപ്പവാസിനോ (സീ. പീ.)];

നിരോധം അപ്പജാനന്താ, ആഗന്താരോ പുനബ്ഭവം.

൭൬൦. ‘‘യേ ച രൂപേ പരിഞ്ഞായ, അരൂപേസു അസണ്ഠിതാ [സുസണ്ഠിതാ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തി, തേ ജനാ മച്ചുഹായിനോ’’തി.

(൧൫) ‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി…പേ… കഥഞ്ച സിയാ? യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ഇദം സച്ചന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം തദമരിയാനം ഏതം മുസാതി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, അയമേകാനുപസ്സനാ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ഇദം മുസാതി ഉപനിജ്ഝായിതം, തദമരിയാനം ഏതം സച്ചന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ…പേ… അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൬൧. ‘‘അനത്തനി അത്തമാനിം [അത്തമാനീ (സ്യാ.), അത്തമാനം (പീ. ക.)], പസ്സ ലോകം സദേവകം;

നിവിട്ഠം നാമരൂപസ്മിം, ഇദം സച്ചന്തി മഞ്ഞതി.

൭൬൨. ‘‘യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ;

തഞ്ഹി തസ്സ മുസാ ഹോതി, മോസധമ്മഞ്ഹി ഇത്തരം.

൭൬൩. ‘‘അമോസധമ്മം നിബ്ബാനം, തദരിയാ സച്ചതോ വിദൂ;

തേ വേ സച്ചാഭിസമയാ, നിച്ഛാതാ പരിനിബ്ബുതാ’’തി.

(൧൬) ‘‘‘സിയാ അഞ്ഞേനപി പരിയായേന സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സനാ’തി, ഇതി ചേ, ഭിക്ഖവേ, പുച്ഛിതാരോ അസ്സു; ‘സിയാ’തിസ്സു വചനീയാ. കഥഞ്ച സിയാ? യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ഇദം സുഖന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം, തദമരിയാനം ഏതം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, അയമേകാനുപസ്സനാ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ഇദം ദുക്ഖന്തി ഉപനിജ്ഝായിതം തദമരിയാനം ഏതം സുഖന്തി യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം, അയം ദുതിയാനുപസ്സനാ. ഏവം സമ്മാ ദ്വയതാനുപസ്സിനോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാതി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

൭൬൪. ‘‘രൂപാ സദ്ദാ രസാ ഗന്ധാ, ഫസ്സാ ധമ്മാ ച കേവലാ;

ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ച, യാവതത്ഥീതി വുച്ചതി.

൭൬൫. ‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ഏതേ വോ സുഖസമ്മതാ;

യത്ഥ ചേതേ നിരുജ്ഝന്തി, തം നേസം ദുക്ഖസമ്മതം.

൭൬൬. ‘‘സുഖന്തി ദിട്ഠമരിയേഹി, സക്കായസ്സുപരോധനം;

പച്ചനീകമിദം ഹോതി, സബ്ബലോകേന പസ്സതം.

൭൬൭. ‘‘യം പരേ സുഖതോ ആഹു, തദരിയാ ആഹു ദുക്ഖതോ;

യം പരേ ദുക്ഖതോ ആഹു, തദരിയാ സുഖതോ വിദൂ.

൭൬൮. ‘‘പസ്സ ധമ്മം ദുരാജാനം, സമ്പമൂള്ഹേത്ഥവിദ്ദസു [സമ്പമൂള്ഹേത്ഥ അവിദ്ദസു (സീ. പീ.), സമ്മൂള്ഹേത്ഥ അവിദ്ദസു (?)];

നിവുതാനം തമോ ഹോതി, അന്ധകാരോ അപസ്സതം.

൭൬൯. ‘‘സതഞ്ച വിവടം ഹോതി, ആലോകോ പസ്സതാമിവ;

സന്തികേ ന വിജാനന്തി, മഗ്ഗാ ധമ്മസ്സ കോവിദാ.

൭൭൦. ‘‘ഭവരാഗപരേതേഹി, ഭവസോതാനുസാരിഭി;

മാരധേയ്യാനുപന്നേഹി, നായം ധമ്മോ സുസമ്ബുധോ.

൭൭൧. ‘‘കോ നു അഞ്ഞത്രമരിയേഹി, പദം സമ്ബുദ്ധുമരഹതി;

യം പദം സമ്മദഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബന്തി അനാസവാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി. ഇമസ്മിം ച [ഇമസ്മിം ഖോ (സീ.)] പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ സട്ഠിമത്താനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസൂതി.

ദ്വയതാനുപസ്സനാസുത്തം ദ്വാദസമം നിട്ഠിതം.

തസ്സുദ്ദാനം –

സച്ചം ഉപധി അവിജ്ജാ ച, സങ്ഖാരേ വിഞ്ഞാണപഞ്ചമം;

ഫസ്സവേദനിയാ തണ്ഹാ, ഉപാദാനാരമ്ഭആഹാരാ;

ഇഞ്ജിതം ചലിതം രൂപം, സച്ചം ദുക്ഖേന സോളസാതി.

മഹാവഗ്ഗോ തതിയോ നിട്ഠിതോ.