൨. ഇദ്ധികഥാ

൯. കാ ഇദ്ധി? കതി ഇദ്ധിയോ? ഇദ്ധിയാ കതി ഭൂമിയോ, കതി പാദാ, കതി പദാനി, കതി മൂലാനി? കാ ഇദ്ധീതി? ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. കതി ഇദ്ധിയോതി? ദസ ഇദ്ധിയോ. ഇദ്ധിയാ കതി ഭൂമിയോതി? ഇദ്ധിയാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ, ചത്താരോ പാദാ, അട്ഠ പദാനി, സോളസ മൂലാനി.

൧൦. കതമാ ദസ ഇദ്ധിയോ? അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി, വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി, മനോമയാ ഇദ്ധി, ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, അരിയാ ഇദ്ധി, കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി, പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ [സമ്മപ്പയോഗപച്ചയാ (സ്യാ. ക.)] ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി.

ഇദ്ധിയാ കതമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ? വിവേകജാഭൂമി പഠമം ഝാനം, പീതിസുഖഭൂമി ദുതിയം ഝാനം, ഉപേക്ഖാസുഖഭൂമി തതിയം ഝാനം, അദുക്ഖമസുഖാഭൂമി ചതുത്ഥം ഝാനം. ഇദ്ധിയാ ഇമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമേ ചത്താരോ പാദാ? ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, ചിത്തസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഇദ്ധിയാ ഇമേ ചത്താരോ പാദാ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമാനി അട്ഠ പദാനി? ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. ഛന്ദോ ന സമാധി, സമാധി ന ഛന്ദോ. അഞ്ഞോ ഛന്ദോ, അഞ്ഞോ സമാധി. വീരിയം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. വീരിയം ന സമാധി, സമാധി ന വീരിയം. അഞ്ഞം വീരിയം, അഞ്ഞോ സമാധി. ചിത്തം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. ചിത്തം ന സമാധി, സമാധി ന ചിത്തം. അഞ്ഞം ചിത്തം, അഞ്ഞോ സമാധി. വീമംസം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. വീമംസാ ന സമാധി, സമാധി ന വീമംസാ. അഞ്ഞാ വീമംസാ, അഞ്ഞോ സമാധി. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി അട്ഠ പദാനി ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമാനി സോളസ മൂലാനി? അനോനതം [അനോണതം (ക.)] ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനുന്നതം [(അനുണ്ണതം (ക.)] ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനഭിനതം ചിത്തം രാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനിസ്സിതം ചിത്തം ദിട്ഠിയാ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അപ്പടിബദ്ധം ചിത്തം ഛന്ദരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിപ്പമുത്തം ചിത്തം കാമരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിസഞ്ഞുത്തം ചിത്തം കിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിമരിയാദികതം ചിത്തം കിലേസമരിയാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഏകത്തഗതം [ഏകഗ്ഗതം (സ്യാ.)] ചിത്തം നാനത്തകിലേസേഹി [നാനത്തകിലേസേ (സ്യാ.)] ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വീരിയേന പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സതിയാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം പമാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സമാധിനാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഓഭാസഗതം ചിത്തം അവിജ്ജന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി സോളസ മൂലാനി ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ദസഇദ്ധിനിദ്ദേസോ

൧൦. കതമാ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ [അഭിജ്ജമാനോ (ക.) ദീ. നി. ൧.൨൩൮ പസ്സിതബ്ബാ] ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം. ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി.

ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഇമിസ്സാ ഖന്തിയാ ഇമിസ്സാ രുചിയാ ഇമസ്മിം ആദായേ ഇമസ്മിം ധമ്മേ ഇമസ്മിം വിനയേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഇമസ്മിം പാവചനേ ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയേ ഇമസ്മിം സത്ഥുസാസനേ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇധാ’’തി. ഭിക്ഖൂതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാ ഹോതി ഭിക്ഖു സേഖോ വാ അരഹാ വാ അകുപ്പധമ്മോ. അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതീതി നാനപ്പകാരം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി. ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീതി പകതിയാ ഏകോ ബഹുകം ആവജ്ജതി, സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ബഹുലോ ഹോമീ’’തി [ഹോതൂതി (ക.)]. ബഹുലോ ഹോതി. യഥായസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ [ചുല്ലപന്ഥകോ (സ്യാ.)] ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി. ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീതി പകതിയാ ബഹുകോ ഏകം ആവജ്ജതി; ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി. ഏകോ ഹോതി. യഥായസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി.

൧൧. ആവിഭാവന്തി കേനചി അനാവടം ഹോതി അപ്പടിച്ഛന്നം വിവടം പാകടം. തിരോഭാവന്തി കേനചി ആവടം ഹോതി പടിച്ഛന്നം പിഹിതം പടികുജ്ജിതം. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേതി പകതിയാ ആകാസകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി. ആകാസോ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കേനചി അനാവടേ അപരിക്ഖിത്തേ അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ.

പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേതി പകതിയാ ആപോകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. പഥവിം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഉദകം ഹോതൂ’’തി. ഉദകം ഹോതി. സോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ ഉദകേ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ.

ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയന്തി പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. ഉദകം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ അഭിജ്ജമാനായ പഥവിയാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം.

ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോതി പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. ആകാസം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ പഥവിയാ ചങ്കമന്തിപി തിട്ഠന്തിപി നിസീദന്തിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ.

൧൨. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതീതി ഇധ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂ’’തി. ഹത്ഥപാസേ ഹോതി. സോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ ആമസതി പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കിഞ്ചിദേവ രൂപഗതം ഹത്ഥപാസേ ആമസന്തി പരാമസന്തി പരിമജ്ജന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ ആമസതി പരാമസതി പരിമജ്ജതി.

യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതി – ‘‘സന്തികേ ഹോതൂ’’തി. സന്തികേ ഹോതി. സന്തികേപി ദൂരേ അധിട്ഠാതി – ‘‘ദൂരേ ഹോതൂ’’തി. ദൂരേ ഹോതി. ബഹുകമ്പി ഥോകം അധിട്ഠാതി – ‘‘ഥോകം ഹോതൂ’’തി. ഥോകം ഹോതി. ഥോകമ്പി ബഹുകം അധിട്ഠാതി – ‘‘ബഹുകം ഹോതൂ’’തി. ബഹുകം ഹോതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സദ്ദം സുണാതി. ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തം പജാനാതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതി, കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠാതി. കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേത്വാ, കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠഹിത്വാ, സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതി, ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠാതി. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേത്വാ, ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠഹിത്വാ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പുരതോ രൂപിം [രൂപം (സ്യാ. ക.) ദീ. നി. ൧.൨൩൬ പസ്സിതബ്ബാ] അഭിനിമ്മിനാതി മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം [സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം (സ്യാ. ക.)] അഹീനിന്ദ്രിയം. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചങ്കമതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ചങ്കമതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തിട്ഠതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ തിട്ഠതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ നിസീദതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ നിസീദതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ സേയ്യം കപ്പേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ധൂമായതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ധൂമായതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പജ്ജലതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പജ്ജലതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ധമ്മം ഭാസതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ധമ്മം ഭാസതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസജ്ജേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസജ്ജേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി. യഞ്ഞദേവ സോ ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ ഹി സോ നിമ്മിതോ കരോതീതി – അയം അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി.

൧൩. കതമാ വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി? സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിഭൂ നാമ സാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും [സഹസ്സീലോകധാതും (സ്യാ.) വത്ഥു സം. നി. ൧.൧൮൫] സരേന വിഞ്ഞാപേസി. സോ ദിസ്സമാനേനപി കായേന ധമ്മം ദേസേസി; അദിസ്സമാനേനപി കായേന ധമ്മം ദേസേസി; ദിസ്സമാനേനപി ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേന അദിസ്സമാനേനപി ഉപരിമേന ഉപഡ്ഢകായേന ധമ്മം ദേസേസി. ദിസ്സമാനേനപി ഉപരിമേന ഉപഡ്ഢകായേന, അദിസ്സമാനേനപി ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, നാഗവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, യക്ഖവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഇന്ദവണ്ണം വാ [അസുരവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഇന്ദവണ്ണം വാ (സ്യാ.)] ദസ്സേതി, ദേവവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്രഹ്മവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സമുദ്ദവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, പബ്ബതവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, വനവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സീഹവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്യഗ്ഘവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ദീപിവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതി, അസ്സമ്പി ദസ്സേതി, രഥമ്പി ദസ്സേതി, പത്തിമ്പി ദസ്സേതി, വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീതി – അയം വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി.

൧൪. കതമാ മനോമയാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി പുരിസോ മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികം പവാഹേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം മുഞ്ജോ, അയം ഈസികാ. അഞ്ഞോ മുഞ്ജോ, അഞ്ഞാ ഈസികാ. മുഞ്ജമ്ഹാ ത്വേവ ഈസികാ പവാള്ഹാ’’തി. സേയ്യഥാ വാ പന പുരിസോ അസിം കോസിയാ പവാഹേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം അസി, അയം കോസി. അഞ്ഞോ അസി, അഞ്ഞാ കോസി. കോസിയാ ത്വേവ അസി പവാള്ഹോ’’തി. സേയ്യഥാ വാ പന പുരിസോ അഹിം കരണ്ഡാ ഉദ്ധരേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം അഹി, അയം കരണ്ഡോ. അഞ്ഞോ അഹി, അഞ്ഞോ കരണ്ഡോ. കരണ്ഡാ ത്വേവ അഹി ഉബ്ഭതോ’’തി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. അയം മനോമയാ ഇദ്ധി.

൧൫. കതമാ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി? അനിച്ചാനുപസ്സനാ നിച്ചസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സുഖസഞ്ഞായ… അനത്താനുപസ്സനാ അത്തസഞ്ഞായ… നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിയാ… വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗസ്സ… നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയസ്സ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സംകിച്ചസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ ഭൂതപാലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. അയം ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

൧൬. കതമാ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി? പഠമേന ഝാനേന നീവരണാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ദുതിയേന ഝാനേന വിതക്കവിചാരാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. തതിയേന ഝാനേന പീതിയാ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ചതുത്ഥേന ഝാനേന സുഖദുക്ഖാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ രൂപസഞ്ഞായ പടിഘസഞ്ഞായ നാനത്തസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ഉത്തരായ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, സാമാവതിയാ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. അയം സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

൧൭. കതമാ അരിയാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു [മ. നി. ൩.൪൬൨ പസ്സിതബ്ബാ] സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

കഥം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? അനിട്ഠസ്മിഞ്ച ഇട്ഠസ്മിഞ്ച വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? ഇട്ഠസ്മിഞ്ച അനിട്ഠസ്മിഞ്ച വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ? ഇധ ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഏവം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. അയം അരിയാ ഇദ്ധി.

൧൮. കതമാ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി? സബ്ബേസം പക്ഖീനം, സബ്ബേസം ദേവാനം, ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനം, ഏകച്ചാനം വിനിപാതികാനം. അയം കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി.

കതമാ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി? രാജാ ചക്കവത്തീ [ചക്കവത്തി (സ്യാ.)] വേഹാസം ഗച്ഛതി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ, അന്തമസോ അസ്സബന്ധഗോപുരിസേ [അസ്സബന്ധഗോപകേ പുരിസേ (സ്യാ.)] ഉപാദായ. ജോതികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, ജടിലസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, മേണ്ഡകസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, ഘോസിതസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. അയം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

കതമാ വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി? വിജ്ജാധരാ വിജ്ജം പരിജപ്പേത്വാ വേഹാസം ഗച്ഛന്തി, ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേന്തി, അസ്സമ്പി ദസ്സേന്തി, രഥമ്പി ദസ്സേന്തി, പത്തിമ്പി ദസ്സേന്തി, വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേന്തി. അയം വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി.

കഥം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി? നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. അബ്യാപാദേന ബ്യാപാദസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. ഇമാ ദസ ഇദ്ധിയോ.

ഇദ്ധികഥാ നിട്ഠിതാ.