൩. പഞ്ഞാവഗ്ഗോ

൧. മഹാപഞ്ഞാകഥാ

൧. അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി?

അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹാപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തിക്ഖപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. വിരാഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിപുലപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. നിരോധാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അസാമന്തപഞ്ഞം [അസ്സാമന്തപഞ്ഞം (സ്യാ.)] പരിപൂരേതി. ഇമാ സത്ത പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ അട്ഠ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ നവ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഹാസപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി.

ഹാസപഞ്ഞാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. തസ്സാ അത്ഥവവത്ഥാനതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. ധമ്മവവത്ഥാനതോ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. നിരുത്തിവവത്ഥാനതോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. പടിഭാനവവത്ഥാനതോ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. തസ്സിമാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ.

രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അസാമന്തപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. ഇമാ സത്ത പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ അട്ഠ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ നവ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഹാസപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി.

ഹാസപഞ്ഞാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. തസ്സാ അത്ഥവവത്ഥാനതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. ധമ്മവവത്ഥാനതോ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. നിരുത്തിവവത്ഥാനതോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. പടിഭാനവവത്ഥാനതോ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി, സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. തസ്സിമാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ.

വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ… ചക്ഖുസ്മിം…പേ… ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അസാമന്തപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. ഇമാ സത്ത പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ അട്ഠ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ നവ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഹാസപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി.

൨. രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ വിരാഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ വിരാഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ നിരോധാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ നിരോധാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി?

രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹാപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ അനത്താനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ തിക്ഖപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ വിരാഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ വിപുലപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ വിരാഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ നിരോധാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ നിരോധാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അസാമന്തപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. ഇമാ സത്ത പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പണ്ഡിച്ചം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ അട്ഠ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പുഥുപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി. ഇമാ നവ പഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ഹാസപഞ്ഞം പരിപൂരേന്തി.

വേദനായ…പേ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ… ചക്ഖുസ്മിം…പേ… ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമം പഞ്ഞം പരിപൂരേതി? ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ ജവനപഞ്ഞം പരിപൂരേതി…പേ… തസ്സിമാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ.

൩. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ [സം. നി. ൫.൧൮൫൧], ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി…പേ… അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി…പേ… അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ അരഹത്തമഗ്ഗഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തി…പേ… പഞ്ഞാബുദ്ധിയാ സംവത്തന്തി, പഞ്ഞാവേപുല്ലായ സംവത്തന്തി, മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, പുഥുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, വിപുലപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, ഗമ്ഭീരപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, അസാമന്തപഞ്ഞതായ [അസ്സാമന്തപഞ്ഞതായ (സ്യാ.) സം. നി. ൩ പസ്സിതബ്ബാ] സംവത്തന്തി, ഭൂരിപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, പഞ്ഞാബാഹുല്ലായ സംവത്തന്തി, സീഘപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, ലഹുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, ഹാസപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, ജവനപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, തിക്ഖപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി, നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തി, പഞ്ഞാബുദ്ധിയാ സംവത്തന്തി…പേ… നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തി’’.

൧. സോളസപഞ്ഞാനിദ്ദേസോ

൪. പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി കതമോ പഞ്ഞാപടിലാഭോ? ചതുന്നം മഗ്ഗഞാണാനം, ചതുന്നം ഫലഞാണാനം, ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാഞാണാനം, ഛന്നം അഭിഞ്ഞാഞാണാനം, തേസത്തതീനം ഞാണാനം, സത്തസത്തതീനം ഞാണാനം ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫസ്സനാ [ഫുസനാ (ക.)] സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ. പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി – അയം പഞ്ഞാ പടിലാഭോ.

പഞ്ഞാബുദ്ധിയാ സംവത്തന്തീതി കതമാ പഞ്ഞാബുദ്ധി? സത്തന്നഞ്ച സേക്ഖാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ ച പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, അരഹതോ പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി. വഡ്ഢിതവഡ്ഢനാ പഞ്ഞാബുദ്ധിയാ സംവത്തന്തീതി – അയം പഞ്ഞാബുദ്ധി.

പഞ്ഞാവേപുല്ലായ സംവത്തന്തീതി കതമം പഞ്ഞാവേപുല്ലം? സത്തന്നം സേക്ഖാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ ച പഞ്ഞാവേപുല്ലം ഗച്ഛതി. അരഹതോ പഞ്ഞാ വേപുല്ലഗതാ പഞ്ഞാവേപുല്ലായ സംവത്തന്തീതി – ഇദം പഞ്ഞാവേപുല്ലം.

മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താ നിരുത്തിയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി പടിഭാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ സമാധിക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ വിമുത്തിക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി ഠാനാട്ഠാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ സമ്മപ്പധാനേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ ഇദ്ധിപാദേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി ബലാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തം അരിയമഗ്ഗം [മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ (ക.)] പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താ അഭിഞ്ഞായോ [മഹാഭിഞ്ഞായോ (ക.)] പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – മഹാപഞ്ഞാ. മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം മഹാപഞ്ഞാ.

പുഥുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ? പുഥുനാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാധാതൂസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാആയതനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഅത്ഥേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാധമ്മേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാനിരുത്തീസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാപടിഭാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസീലക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസമാധിക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാപഞ്ഞാക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാവിമുത്തിക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാവിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഠാനാട്ഠാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാവിഹാരസമാപത്തീസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഅരിയസച്ചേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസതിപട്ഠാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസമ്മപ്പധാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഇദ്ധിപാദേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഇന്ദ്രിയേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാബലേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാബോജ്ഝങ്ഗേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഅരിയമഗ്ഗേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാസാമഞ്ഞഫലേസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാഅഭിഞ്ഞാസു ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുജ്ജനസാധാരണേ ധമ്മേ അതിക്കമ്മ [സമതിക്കമ്മ (സ്യാ.)] പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി – പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം പുഥുപഞ്ഞാ.

വിപുലപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ വിപുലപഞ്ഞാ? വിപുലേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാ നിരുത്തിയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി പടിഭാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ സമാധിക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ വിമുത്തിക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി ഠാനാട്ഠാനാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി അരിയസച്ചാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ സതിപട്ഠാനേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ സമ്മപ്പധാനേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ ഇദ്ധിപാദേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി ഇന്ദ്രിയാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി ബലാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലേ അരിയമഗ്ഗേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാനി സാമഞ്ഞഫലാനി പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലാ അഭിഞ്ഞായോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി – വിപുലപഞ്ഞാ. വിപുലപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം വിപുലപഞ്ഞാ.

ഗമ്ഭീരപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ? ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരാസു ധാതൂസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ആയതനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു പടിച്ചസമുപ്പാദേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു അത്ഥേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ധമ്മേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരാസു നിരുത്തീസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു പടിഭാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സീലക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സമാധിക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു പഞ്ഞാക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു വിമുത്തിക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ഠാനാട്ഠാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരാസു വിഹാരസമാപത്തീസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു അരിയസച്ചേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സതിപട്ഠാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സമ്മപ്പധാനേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ഇദ്ധിപാദേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ഇന്ദ്രിയേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ബലേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു അരിയമഗ്ഗേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേസു സാമഞ്ഞഫലേസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരാസു അഭിഞ്ഞാസു ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരേ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി – ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. ഗമ്ഭീരപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ.

അസാമന്തപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ അസാമന്തപഞ്ഞാ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥവവത്ഥാനതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ, ധമ്മവവത്ഥാനതോ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ, നിരുത്തിവവത്ഥാനതോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ, പടിഭാനവവത്ഥാനതോ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ, തസ്സ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച നിരുത്തിയാ ച പടിഭാനേ ച ന അഞ്ഞോ കോചി സക്കോതി അഭിസമ്ഭവിതും. അനഭിസമ്ഭവനീയോ ച സോ അഞ്ഞേഹീതി – അസാമന്തപഞ്ഞോ.

പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ പഞ്ഞാ അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകം ഉപാദായ അട്ഠമകോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞാ സോതാപന്നസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. അട്ഠമകം ഉപാദായ സോതാപന്നോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. സോതാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ സകദാഗാമിസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. സോതാപന്നം ഉപാദായ സകദാഗാമി അസാമന്തപഞ്ഞോ. സകദാഗാമിസ്സ പഞ്ഞാ അനാഗാമിസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. സകദാഗാമിം ഉപാദായ അനാഗാമീ അസാമന്തപഞ്ഞോ. അനാഗാമിസ്സ പഞ്ഞാ അരഹതോ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. അനാഗാമിം ഉപാദായ അരഹാ അസാമന്തപഞ്ഞോ. അരഹതോ പഞ്ഞാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസ്സ [പച്ചേകബുദ്ധസ്സ (സ്യാ. ക.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ. അരഹന്തം ഉപാദായ പച്ചേകബുദ്ധോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. പച്ചേകബുദ്ധഞ്ച സദേവകഞ്ച ലോകം ഉപാദായ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ അസാമന്തപഞ്ഞോ.

൫. പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപ്പടിസമ്ഭിദോ ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ പുരിസനാഗോ പുരിസാജഞ്ഞോ പുരിസധോരയ്ഹോ അനന്തഞാണോ അനന്തതേജോ അനന്തയസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാ നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ പഞ്ഞാപേതാ നിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ [സഞ്ജാനേതാ (സ്യാ.)], അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാമീ [മഗ്ഗാനുഗാ (സ്യാ.) മഹാനി. ൬൯ പസ്സിതബ്ബോ] ച പനസ്സ ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

സോ ഹി ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. നത്ഥി തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നം [അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം (സ്യാ.) മഹാനി. ൬൯] ഉപാദായ സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി തം സബ്ബം ജാനിതബ്ബം [സബ്ബം ധമ്മം ജാനിതബ്ബം (ക.)]. അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ ഉഭയത്ഥോ വാ ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ നേയ്യോ വാ അത്ഥോ നീതോ വാ അത്ഥോ അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ വോദാനോ വാ അത്ഥോ പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ, സബ്ബം തം അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി. സബ്ബം വചീകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി. സബ്ബം മനോകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി. അതീതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം. അനാഗതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം. പച്ചുപ്പന്നേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം. നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം. നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി. ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. യഥാ ദ്വിന്നം സമുഗ്ഗപടലാനം സമ്മാ ഫുസിതാനം [സുഫുസ്സിതാനം (സ്യാ. ക.)] ഹേട്ഠിമം സമുഗ്ഗപടലം ഉപരിമം നാതിവത്തതി, ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം ഹേട്ഠിമം നാതിവത്തതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; ഏവമേവ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം. നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം. നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി. ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. സബ്ബധമ്മേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി.

സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപ്പടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധാ മനസികാരപ്പടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപ്പടിബദ്ധാ. സബ്ബസത്തേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേസം സത്താനം ബുദ്ധോ ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതി, ചരിതം [ചരിയം (സ്യാ.) മഹാനി. ൬൯ പസ്സിതബ്ബാ] ജാനാതി, അധിമുത്തിം ജാനാതി. അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബാഭബ്ബേ സത്തേ പജാനാതി. സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

യഥാ യേ കേചി മച്ഛകച്ഛപാ, അന്തമസോ തിമിതിമിങ്ഗലം ഉപാദായ, അന്തോമഹാസമുദ്ദേ പരിവത്തന്തി, ഏവമേവം സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി. യഥാ യേ കേചി പക്ഖിനോ, അന്തമസോ ഗരുളം വേനതേയ്യം ഉപാദായ, ആകാസസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ യേപി തേ സാരിപുത്തസമാ പഞ്ഞായ തേപി ബുദ്ധഞാണസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി. ബുദ്ധഞാണം ദേവമനുസ്സാനം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ അതിഘംസിത്വാ തിട്ഠതി. യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ വോഭിന്ദന്താ [തേ ഭിന്ദന്താ (സ്യാ. ക.)] മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി, തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച, കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ച തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ [നിദ്ദിട്ഠികാരണാ (സ്യാ.)]. ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തത്ഥ അതിരോചതി യദിദം പഞ്ഞായാതി. അഗ്ഗോ അസാമന്തപഞ്ഞോ, അസാമന്തപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം അസാമന്തപഞ്ഞാ.

൬. ഭൂരിപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ ഭൂരിപഞ്ഞാ? രാഗം അഭിഭുയ്യതീതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. അഭിഭവിതാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. ദോസം അഭിഭുയ്യതീതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. അഭിഭവിതാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. മോഹം അഭിഭുയ്യതീതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. അഭിഭവിതാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. കോധം…പേ… ഉപനാഹം … മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം… മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ അഭിഭുയ്യതീതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. അഭിഭവിതാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. രാഗോ അരി. തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. ദോസോ അരി. തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. മോഹോ അരി. തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. കോധോ…പേ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ… ഇസ്സാ… മച്ഛരിയം… മായാ… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭോ… സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ… സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരാ…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ അരി. തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. ഭൂരി വുച്ചതി പഥവീ [പഠവീ (സ്യാ.)]. തായ പഥവിസമായ വിത്ഥതായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. അപി ച, പഞ്ഞായ മേതം അധിവചനം. ഭൂരി മേധാ പരിണായികാതി – ഭൂരിപഞ്ഞാ. ഭൂരിപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം ഭൂരിപഞ്ഞാ.

പഞ്ഞാബാഹുല്ലായ സംവത്തന്തീതി കതമം പഞ്ഞാബാഹുല്ലം? ഇധേകച്ചോ പഞ്ഞാഗരുകോ ഹോതി പഞ്ഞാചരിതോ പഞ്ഞാസയോ പഞ്ഞാധിമുത്തോ പഞ്ഞാധജോ പഞ്ഞാകേതു പഞ്ഞാധിപതേയ്യോ വിചയബഹുലോ പവിചയബഹുലോ ഓക്ഖായനബഹുലോ സമോക്ഖായനബഹുലോ [സമ്പേക്ഖായനബഹുലോ (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൨൦൪ പസ്സിതബ്ബാ] സമ്പേക്ഖായനധമ്മോ വിഭൂതവിഹാരീ തച്ചരിതോ തഗ്ഗരുകോ തബ്ബഹുലോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ തദധിമുത്തോ തദധിപതേയ്യോ. യഥാ ഗണഗരുകോ വുച്ചതി ‘‘ഗണബാഹുലികോ’’തി, ചീവരഗരുകോ വുച്ചതി ‘‘ചീവരബാഹുലികോ’’തി, പത്തഗരുകോ വുച്ചതി ‘‘പത്തബാഹുലികോ’’തി, സേനാസനഗരുകോ വുച്ചതി ‘‘സേനാസനബാഹുലികോ’’തി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പഞ്ഞാ ഗരുകോ ഹോതി പഞ്ഞാചരിതോ പഞ്ഞാസയോ പഞ്ഞാധിമുത്തോ പഞ്ഞാധജോ പഞ്ഞാകേതു പഞ്ഞാധിപതേയ്യോ വിചയബഹുലോ പവിചയബഹുലോ ഓക്ഖായനബഹുലോ സമോക്ഖായനബഹുലോ സമ്പേക്ഖായനധമ്മോ വിഭൂതവിഹാരീ തച്ചരിതോ തഗ്ഗരുകോ തബ്ബഹുലോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ തദധിമുത്തോ തദധിപതേയ്യോ. പഞ്ഞാബാഹുല്ലായ സംവത്തന്തീതി – ഇദം പഞ്ഞാബാഹുല്ലം.

സീഘപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ സീഘപഞ്ഞാ? സീഘം സീഘം സീലാനി പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ജാഗരിയാനുയോഗം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം വിമുത്തിക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഠാനാട്ഠാനാനി പടിവിജ്ഝതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സമ്മപ്പധാനേ ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഇദ്ധിപാദേ ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ബലാനി ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി – സീഘപഞ്ഞാ. സീഘപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം സീഘപഞ്ഞാ.

ലഹുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ ലഹുപഞ്ഞാ? ലഹും ലഹും സീലാനി പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ജാഗരിയാനുയോഗം പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും സീലക്ഖന്ധം …പേ… സമാധിക്ഖന്ധം … പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… വിമുത്തിക്ഖന്ധം… വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ഠാനാട്ഠാനാനി പടിവിജ്ഝതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും സമ്മപ്പധാനേ ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ഇദ്ധിപാദേ ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ബലാനി ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹും ലഹും പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി – ലഹുപഞ്ഞാ. ലഹുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം ലഹുപഞ്ഞാ.

ഹാസപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലാനി പരിപൂരേതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം പരിപൂരേതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ജാഗരിയാനുയോഗം പരിപൂരേതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലക്ഖന്ധം…പേ… സമാധിക്ഖന്ധം… പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… വിമുത്തിക്ഖന്ധം… വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി…പേ… ഠാനാട്ഠാനാനി പടിവിജ്ഝതീതി… വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി … അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതീതി… സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതീതി… സമ്മപ്പധാനേ ഭാവേതീതി… ഇദ്ധിപാദേ ഭാവേതീതി… ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവേതീതി… ബലാനി ഭാവേതീതി… ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതീതി … അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി…പേ… സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി – ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം ഹാസപഞ്ഞാ.

൭. ജവനപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ ജവനപഞ്ഞാ? യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ.

രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ [ജരാമരണം രൂപനിരോധേ (സ്യാ.)] നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ.

രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി – ജവനപഞ്ഞാ. ജവനപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം ജവനപഞ്ഞാ.

തിക്ഖപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ? ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി [ബ്യന്തിം കരോതി (ക.)] അനഭാവം ഗമേതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം നാധിവാസേതി…പേ… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം രാഗം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം ദോസം…പേ… ഉപ്പന്നം മോഹം … ഉപ്പന്നം കോധം… ഉപ്പന്നം ഉപനാഹം… മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം… മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ ഛ അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി – തിക്ഖപഞ്ഞാ. തിക്ഖപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം തിക്ഖപഞ്ഞാ.

നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ. ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി – നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി – നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി – നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം കോധം…പേ… ഉപനാഹം… മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം… മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി – നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി – അയം നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ.

ഇമാ സോളസ പഞ്ഞായോ. ഇമാഹി സോളസഹി പഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ.

൨. പുഗ്ഗലവിസേസനിദ്ദേസോ

൮. ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ – ഏകോ പുബ്ബയോഗസമ്പന്നോ, ഏകോ ന പുബ്ബയോഗസമ്പന്നോ. യോ പുബ്ബയോഗസമ്പന്നോ സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ – ഏകോ ബഹുസ്സുതോ, ഏകോ ന ബഹുസ്സുതോ. യോ ബഹുസ്സുതോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ – ഏകോ ദേസനാബഹുലോ, ഏകോ ന ദേസനാബഹുലോ. യോ ദേസനാബഹുലോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ – ഏകോ ഗരൂപനിസ്സിതോ, ഏകോ ന ഗരൂപനിസ്സിതോ. യോ ഗരൂപനിസ്സിതോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ, ദ്വേപി ഗരൂപനിസ്സിതാ – ഏകോ വിഹാരബഹുലോ, ഏകോ ന വിഹാരബഹുലോ. യോ വിഹാരബഹുലോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ, ദ്വേപി ഗരൂപനിസ്സിതാ, ദ്വേപി വിഹാരബഹുലാ – ഏകോ പച്ചവേക്ഖണാബഹുലോ, ഏകോ ന പച്ചവേക്ഖണാബഹുലോ. യോ പച്ചവേക്ഖണാബഹുലോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ, ദ്വേപി ഗരൂപനിസ്സിതാ, ദ്വേപി വിഹാരബഹുലാ, ദ്വേപി പച്ചവേക്ഖണാബഹുലാ – ഏകോ സേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ, ഏകോ അസേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ. യോ അസേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ, ദ്വേപി ഗരൂപനിസ്സിതാ, ദ്വേപി വിഹാരബഹുലാ, ദ്വേപി പച്ചവേക്ഖണാബഹുലാ, ദ്വേപി അസേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്താ – ഏകോ സാവകപാരമിപ്പത്തോ, ഏകോ ന സാവകപാരമിപ്പത്തോ. യോ സാവകപാരമിപ്പത്തോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

ദ്വേ പുഗ്ഗലാ പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ, ദ്വേപി പുബ്ബയോഗസമ്പന്നാ, ദ്വേപി ബഹുസ്സുതാ, ദ്വേപി ദേസനാബഹുലാ, ദ്വേപി ഗരൂപനിസ്സിതാ, ദ്വേപി വിഹാരബഹുലാ, ദ്വേപി പച്ചവേക്ഖണാബഹുലാ, ദ്വേപി അസേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്താ – ഏകോ സാവകപാരമിപ്പത്തോ, ഏകോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ. യോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ, സോ തേന അതിരേകോ ഹോതി, അധികോ ഹോതി, വിസേസോ ഹോതി. തസ്സ ഞാണം പഭിജ്ജതി.

പച്ചേകബുദ്ധഞ്ച സദേവകഞ്ച ലോകം ഉപാദായ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദോ ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ…പേ… യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ വോഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി, തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച. കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ച തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ, ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തത്ഥ അതിരോചതി, യദിദം പഞ്ഞായാതി അഗ്ഗോ പടിസമ്ഭിദപ്പത്തോതി.

മഹാപഞ്ഞാകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഇദ്ധികഥാ

൯. കാ ഇദ്ധി? കതി ഇദ്ധിയോ? ഇദ്ധിയാ കതി ഭൂമിയോ, കതി പാദാ, കതി പദാനി, കതി മൂലാനി? കാ ഇദ്ധീതി? ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. കതി ഇദ്ധിയോതി? ദസ ഇദ്ധിയോ. ഇദ്ധിയാ കതി ഭൂമിയോതി? ഇദ്ധിയാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ, ചത്താരോ പാദാ, അട്ഠ പദാനി, സോളസ മൂലാനി.

൧൦. കതമാ ദസ ഇദ്ധിയോ? അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി, വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി, മനോമയാ ഇദ്ധി, ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, അരിയാ ഇദ്ധി, കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി, പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ [സമ്മപ്പയോഗപച്ചയാ (സ്യാ. ക.)] ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി.

ഇദ്ധിയാ കതമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ? വിവേകജാഭൂമി പഠമം ഝാനം, പീതിസുഖഭൂമി ദുതിയം ഝാനം, ഉപേക്ഖാസുഖഭൂമി തതിയം ഝാനം, അദുക്ഖമസുഖാഭൂമി ചതുത്ഥം ഝാനം. ഇദ്ധിയാ ഇമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമേ ചത്താരോ പാദാ? ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, ചിത്തസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി, വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഇദ്ധിയാ ഇമേ ചത്താരോ പാദാ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമാനി അട്ഠ പദാനി? ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. ഛന്ദോ ന സമാധി, സമാധി ന ഛന്ദോ. അഞ്ഞോ ഛന്ദോ, അഞ്ഞോ സമാധി. വീരിയം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. വീരിയം ന സമാധി, സമാധി ന വീരിയം. അഞ്ഞം വീരിയം, അഞ്ഞോ സമാധി. ചിത്തം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. ചിത്തം ന സമാധി, സമാധി ന ചിത്തം. അഞ്ഞം ചിത്തം, അഞ്ഞോ സമാധി. വീമംസം ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. വീമംസാ ന സമാധി, സമാധി ന വീമംസാ. അഞ്ഞാ വീമംസാ, അഞ്ഞോ സമാധി. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി അട്ഠ പദാനി ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ഇദ്ധിയാ കതമാനി സോളസ മൂലാനി? അനോനതം [അനോണതം (ക.)] ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനുന്നതം [(അനുണ്ണതം (ക.)] ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനഭിനതം ചിത്തം രാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അനിസ്സിതം ചിത്തം ദിട്ഠിയാ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. അപ്പടിബദ്ധം ചിത്തം ഛന്ദരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിപ്പമുത്തം ചിത്തം കാമരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിസഞ്ഞുത്തം ചിത്തം കിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വിമരിയാദികതം ചിത്തം കിലേസമരിയാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഏകത്തഗതം [ഏകഗ്ഗതം (സ്യാ.)] ചിത്തം നാനത്തകിലേസേഹി [നാനത്തകിലേസേ (സ്യാ.)] ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. വീരിയേന പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സതിയാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം പമാദേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. സമാധിനാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഓഭാസഗതം ചിത്തം അവിജ്ജന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീതി – ആനേഞ്ജം. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി സോളസ മൂലാനി ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസീഭാവായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീതി.

ദസഇദ്ധിനിദ്ദേസോ

൧൦. കതമാ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം; തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ [അഭിജ്ജമാനോ (ക.) ദീ. നി. ൧.൨൩൮ പസ്സിതബ്ബാ] ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം. ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി.

ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഇമിസ്സാ ഖന്തിയാ ഇമിസ്സാ രുചിയാ ഇമസ്മിം ആദായേ ഇമസ്മിം ധമ്മേ ഇമസ്മിം വിനയേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഇമസ്മിം പാവചനേ ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയേ ഇമസ്മിം സത്ഥുസാസനേ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഇധാ’’തി. ഭിക്ഖൂതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാ ഹോതി ഭിക്ഖു സേഖോ വാ അരഹാ വാ അകുപ്പധമ്മോ. അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതീതി നാനപ്പകാരം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി. ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീതി പകതിയാ ഏകോ ബഹുകം ആവജ്ജതി, സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ബഹുലോ ഹോമീ’’തി [ഹോതൂതി (ക.)]. ബഹുലോ ഹോതി. യഥായസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ [ചുല്ലപന്ഥകോ (സ്യാ.)] ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി. ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീതി പകതിയാ ബഹുകോ ഏകം ആവജ്ജതി; ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി. ഏകോ ഹോതി. യഥായസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി.

൧൧. ആവിഭാവന്തി കേനചി അനാവടം ഹോതി അപ്പടിച്ഛന്നം വിവടം പാകടം. തിരോഭാവന്തി കേനചി ആവടം ഹോതി പടിച്ഛന്നം പിഹിതം പടികുജ്ജിതം. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേതി പകതിയാ ആകാസകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി. ആകാസോ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കേനചി അനാവടേ അപരിക്ഖിത്തേ അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ.

പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേതി പകതിയാ ആപോകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. പഥവിം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഉദകം ഹോതൂ’’തി. ഉദകം ഹോതി. സോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ ഉദകേ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ.

ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയന്തി പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. ഉദകം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ അഭിജ്ജമാനായ പഥവിയാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയം.

ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോതി പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. ആകാസം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ പഥവിയാ ചങ്കമന്തിപി തിട്ഠന്തിപി നിസീദന്തിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ.

൧൨. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതീതി ഇധ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂ’’തി. ഹത്ഥപാസേ ഹോതി. സോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ ആമസതി പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കിഞ്ചിദേവ രൂപഗതം ഹത്ഥപാസേ ആമസന്തി പരാമസന്തി പരിമജ്ജന്തി, ഏവമേവം സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ ആമസതി പരാമസതി പരിമജ്ജതി.

യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതി – ‘‘സന്തികേ ഹോതൂ’’തി. സന്തികേ ഹോതി. സന്തികേപി ദൂരേ അധിട്ഠാതി – ‘‘ദൂരേ ഹോതൂ’’തി. ദൂരേ ഹോതി. ബഹുകമ്പി ഥോകം അധിട്ഠാതി – ‘‘ഥോകം ഹോതൂ’’തി. ഥോകം ഹോതി. ഥോകമ്പി ബഹുകം അധിട്ഠാതി – ‘‘ബഹുകം ഹോതൂ’’തി. ബഹുകം ഹോതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സദ്ദം സുണാതി. ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തം പജാനാതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതി, കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠാതി. കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേത്വാ, കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠഹിത്വാ, സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതി, ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠാതി. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേത്വാ, ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠഹിത്വാ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പുരതോ രൂപിം [രൂപം (സ്യാ. ക.) ദീ. നി. ൧.൨൩൬ പസ്സിതബ്ബാ] അഭിനിമ്മിനാതി മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം [സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം (സ്യാ. ക.)] അഹീനിന്ദ്രിയം. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചങ്കമതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ചങ്കമതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തിട്ഠതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ തിട്ഠതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ നിസീദതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ നിസീദതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ സേയ്യം കപ്പേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ധൂമായതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ധൂമായതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പജ്ജലതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പജ്ജലതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ധമ്മം ഭാസതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ധമ്മം ഭാസതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസജ്ജേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസജ്ജേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി. യഞ്ഞദേവ സോ ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ ഹി സോ നിമ്മിതോ കരോതീതി – അയം അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി.

൧൩. കതമാ വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി? സിഖിസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിഭൂ നാമ സാവകോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോ സഹസ്സിലോകധാതും [സഹസ്സീലോകധാതും (സ്യാ.) വത്ഥു സം. നി. ൧.൧൮൫] സരേന വിഞ്ഞാപേസി. സോ ദിസ്സമാനേനപി കായേന ധമ്മം ദേസേസി; അദിസ്സമാനേനപി കായേന ധമ്മം ദേസേസി; ദിസ്സമാനേനപി ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേന അദിസ്സമാനേനപി ഉപരിമേന ഉപഡ്ഢകായേന ധമ്മം ദേസേസി. ദിസ്സമാനേനപി ഉപരിമേന ഉപഡ്ഢകായേന, അദിസ്സമാനേനപി ഹേട്ഠിമേന ഉപഡ്ഢകായേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, നാഗവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, യക്ഖവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഇന്ദവണ്ണം വാ [അസുരവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഇന്ദവണ്ണം വാ (സ്യാ.)] ദസ്സേതി, ദേവവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്രഹ്മവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സമുദ്ദവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, പബ്ബതവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, വനവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സീഹവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്യഗ്ഘവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ദീപിവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതി, അസ്സമ്പി ദസ്സേതി, രഥമ്പി ദസ്സേതി, പത്തിമ്പി ദസ്സേതി, വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീതി – അയം വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി.

൧൪. കതമാ മനോമയാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി പുരിസോ മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികം പവാഹേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം മുഞ്ജോ, അയം ഈസികാ. അഞ്ഞോ മുഞ്ജോ, അഞ്ഞാ ഈസികാ. മുഞ്ജമ്ഹാ ത്വേവ ഈസികാ പവാള്ഹാ’’തി. സേയ്യഥാ വാ പന പുരിസോ അസിം കോസിയാ പവാഹേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം അസി, അയം കോസി. അഞ്ഞോ അസി, അഞ്ഞാ കോസി. കോസിയാ ത്വേവ അസി പവാള്ഹോ’’തി. സേയ്യഥാ വാ പന പുരിസോ അഹിം കരണ്ഡാ ഉദ്ധരേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘‘അയം അഹി, അയം കരണ്ഡോ. അഞ്ഞോ അഹി, അഞ്ഞോ കരണ്ഡോ. കരണ്ഡാ ത്വേവ അഹി ഉബ്ഭതോ’’തി. ഏവമേവം ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. അയം മനോമയാ ഇദ്ധി.

൧൫. കതമാ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി? അനിച്ചാനുപസ്സനാ നിച്ചസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സുഖസഞ്ഞായ… അനത്താനുപസ്സനാ അത്തസഞ്ഞായ… നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിയാ… വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗസ്സ… നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയസ്സ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ ബാകുലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സംകിച്ചസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ ഭൂതപാലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. അയം ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

൧൬. കതമാ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി? പഠമേന ഝാനേന നീവരണാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ദുതിയേന ഝാനേന വിതക്കവിചാരാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. തതിയേന ഝാനേന പീതിയാ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ചതുത്ഥേന ഝാനേന സുഖദുക്ഖാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ രൂപസഞ്ഞായ പടിഘസഞ്ഞായ നാനത്തസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ഉത്തരായ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, സാമാവതിയാ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. അയം സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

൧൭. കതമാ അരിയാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു [മ. നി. ൩.൪൬൨ പസ്സിതബ്ബാ] സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി – ‘‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

കഥം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? അനിട്ഠസ്മിഞ്ച ഇട്ഠസ്മിഞ്ച വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? ഇട്ഠസ്മിഞ്ച അനിട്ഠസ്മിഞ്ച വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി.

കഥം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ? ഇധ ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഏവം പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. അയം അരിയാ ഇദ്ധി.

൧൮. കതമാ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി? സബ്ബേസം പക്ഖീനം, സബ്ബേസം ദേവാനം, ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനം, ഏകച്ചാനം വിനിപാതികാനം. അയം കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി.

കതമാ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി? രാജാ ചക്കവത്തീ [ചക്കവത്തി (സ്യാ.)] വേഹാസം ഗച്ഛതി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ, അന്തമസോ അസ്സബന്ധഗോപുരിസേ [അസ്സബന്ധഗോപകേ പുരിസേ (സ്യാ.)] ഉപാദായ. ജോതികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, ജടിലസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, മേണ്ഡകസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, ഘോസിതസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. അയം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

കതമാ വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി? വിജ്ജാധരാ വിജ്ജം പരിജപ്പേത്വാ വേഹാസം ഗച്ഛന്തി, ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേന്തി, അസ്സമ്പി ദസ്സേന്തി, രഥമ്പി ദസ്സേന്തി, പത്തിമ്പി ദസ്സേന്തി, വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേന്തി. അയം വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി.

കഥം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി? നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. അബ്യാപാദേന ബ്യാപാദസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി – തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാ പയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. ഇമാ ദസ ഇദ്ധിയോ.

ഇദ്ധികഥാ നിട്ഠിതാ.

൩. അഭിസമയകഥാ

൧൯. അഭിസമയോതി. കേന അഭിസമേതി? ചിത്തേന അഭിസമേതി.

ഹഞ്ചി ചിത്തേന അഭിസമേതി, തേന ഹി അഞ്ഞാണീ അഭിസമേതി? ന അഞ്ഞാണീ അഭിസമേതി. ഞാണേന അഭിസമേതി.

ഹഞ്ചി ഞാണേന അഭിസമേതി, തേന ഹി അചിത്തേന ച ഞാണേന ച അചിത്തകോ [തേന ഹി അചിത്തകോ (സ്യാ.)] അഭിസമേതി? ന അചിത്തകോ അഭിസമേതി. ചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

ഹഞ്ചി ചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി, തേന ഹി കാമാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന കാമാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി രൂപാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന രൂപാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി അരൂപാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന അരൂപാവചരചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി കമ്മസ്സകതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന കമ്മസ്സകതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി സച്ചാനുലോമികചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന സച്ചാനുലോമികചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി അതീതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന അതീതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി അനാഗതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന അനാഗതചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

തേന ഹി പച്ചുപ്പന്നലോകിയചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ന പച്ചുപ്പന്നലോകിയചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

കഥം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി? ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പാദാധിപതേയ്യം ചിത്തം ഞാണസ്സ ഹേതു പച്ചയോ ച. തംസമ്പയുത്തം നിരോധഗോചരം ദസ്സനാധിപതേയ്യം ഞാണം ചിത്തസ്സ ഹേതു പച്ചയോ ച. തംസമ്പയുത്തം ഞാണം നിരോധഗോചരം. ഏവം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നചിത്തേന ച ഞാണേന ച അഭിസമേതി.

൨൦. കിം നു ഏത്തകോയേവ അഭിസമയോതി? ന ഹി.ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനാഭിസമയോ സമ്മാദിട്ഠി, അഭിനിരോപനാഭിസമയോ സമ്മാസങ്കപ്പോ, പരിഗ്ഗഹാഭിസമയോ സമ്മാവാചാ, സമുട്ഠാനാഭിസമയോ സമ്മാകമ്മന്തോ, വോദാനാഭിസമയോ സമ്മാആജീവോ, പഗ്ഗഹാഭിസമയോ സമ്മാവായാമോ, ഉപട്ഠാനാഭിസമയോ സമ്മാസതി, അവിക്ഖേപാഭിസമയോ സമ്മാസമാധി; ഉപട്ഠാനാഭിസമയോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പവിചയാഭിസമയോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പഗ്ഗഹാഭിസമയോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഫരണാഭിസമയോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഉപസമാഭിസമയോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, അവിക്ഖേപാഭിസമയോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പടിസങ്ഖാനാഭിസമയോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ; അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പിയാഭിസമയോ സദ്ധാബലം, കോസജ്ജേ അകമ്പിയാഭിസമയോ വീരിയബലം, പമാദേ അകമ്പിയാഭിസമയോ സതിബലം, ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പിയാഭിസമയോ സമാധിബലം, അവിജ്ജായ അകമ്പിയാഭിസമയോ പഞ്ഞാബലം; അധിമോക്ഖാഭിസമയോ സദ്ധിന്ദ്രിയം, പഗ്ഗഹാഭിസമയോ വീരിയിന്ദ്രിയം, ഉപട്ഠാനാഭിസമയോ സതിന്ദ്രിയം, അവിക്ഖേപാഭിസമയോ സമാധിന്ദ്രിയം, ദസ്സനാഭിസമയോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ആധിപതേയ്യട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാഭിസമയോ, അകമ്പിയട്ഠേന ബലാഭിസമയോ, നിയ്യാനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാഭിസമയോ, ഹേതുട്ഠേന മഗ്ഗാഭിസമയോ, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സതിപട്ഠാനാഭിസമയോ, പദഹട്ഠേന സമ്മപ്പധാനാഭിസമയോ, ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധിപാദാഭിസമയോ, തഥട്ഠേന സച്ചാഭിസമയോ, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമഥാഭിസമയോ, അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാഭിസമയോ, ഏകരസട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാഭിസമയോ, അനതിവത്തനട്ഠേന യുഗനദ്ധാഭിസമയോ, സംവരട്ഠേന സീലവിസുദ്ധിഅഭിസമയോ, അവിക്ഖേപട്ഠേന വിസുദ്ധിഅഭിസമയോ, ദസ്സനട്ഠേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഅഭിസമയോ, മുത്തട്ഠേന വിമോക്ഖാഭിസമയോ, പടിവേധട്ഠേന വിജ്ജാഭിസമയോ, പരിച്ചാഗട്ഠേന വിമുത്തിഅഭിസമയോ, സമുച്ഛേദട്ഠേന ഖയേ ഞാണം അഭിസമയോ. ഛന്ദോ മൂലട്ഠേന അഭിസമയോ, മനസികാരോ സമുട്ഠാനട്ഠേന അഭിസമയോ, ഫസ്സോ സമോധാനട്ഠേന അഭിസമയോ, വേദനാ സമോസരണട്ഠേന അഭിസമയോ, സമാധി പമുഖട്ഠേന അഭിസമയോ, സതി ആധിപതേയ്യട്ഠേന അഭിസമയോ, പഞ്ഞാ തതുത്തരട്ഠേന അഭിസമയോ, വിമുത്തി സാരട്ഠേന അഭിസമയോ, അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന അഭിസമയോ.

൨൧. കിം നു ഏത്തകോയേവ അഭിസമയോതി? ന ഹി. സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനാഭിസമയോ സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന അഭിസമയോ.

കിം നു ഏത്തകോയേവ അഭിസമയോതി? ന ഹി. സോതാപത്തിഫലക്ഖണേ ദസ്സനാഭിസമയോ സമ്മാദിട്ഠി…പേ… പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠേന അനുപ്പാദേ ഞാണം അഭിസമയോ. ഛന്ദോ മൂലട്ഠേന അഭിസമയോ…പേ… അമതോഗധം ൫ നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന അഭിസമയോ.

കിം നു ഏത്തകോയേവ അഭിസമയോതി?

ന ഹി. സകദാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ…പേ… സകദാഗാമിഫലക്ഖണേ… അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ… അനാഗാമിഫലക്ഖണേ… അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ…പേ… അരഹത്തഫലക്ഖണേ ദസ്സനാഭിസമയോ സമ്മാദിട്ഠി, അഭിനിരോപനാഭിസമയോ സമ്മാസങ്കപ്പോ…പേ… പടിപ്പസ്സദ്ധട്ഠേന അനുപ്പാദേ ഞാണം അഭിസമയോ. ഛന്ദോ മൂലട്ഠേന അഭിസമയോ…പേ… അമതോഗധം നിബ്ബാനം പരിയോസാനട്ഠേന അഭിസമയോ.

യ്വായം [സ്യായം (സ്യാ. പീ.)] കിലേസേ പജഹതി, അതീതേ കിലേസേ പജഹതി…പേ… അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, അതീതേ കിലേസേ പജഹതീതി. ഹഞ്ചി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി ഖീണം ഖേപേതി, നിരുദ്ധം നിരോധേതി, വിഗതം വിഗമേതി, അത്ഥങ്ഗതം അത്ഥങ്ഗമേതി, അതീതം യം ന അത്ഥി തം പജഹതീതി? ന അതീതേ കിലേസേ പജഹതീതി. അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതീതി. ഹഞ്ചി അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി അജാതം പജഹതി, അനിബ്ബത്തം പജഹതി, അനുപ്പന്നം പജഹതി, അപാതുഭൂതം പജഹതി, അനാഗതം യം ന അത്ഥി തം പജഹതീതി? ന അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതീതി. പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീതി. ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി, ദുട്ഠോ ദോസം പജഹതി, മൂള്ഹോ മോഹം പജഹതി, വിനിബദ്ധോ മാനം പജഹതി, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിം പജഹതി,

വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചം പജഹതി, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛം പജഹതി, ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതി, കണ്ഹസുക്കധമ്മാ യുഗനദ്ധാ സമമേവ വത്തന്തി, സംകിലേസികാ [തംസംകിലേസികാ (സ്യാ. ക.)] മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി?

ന ഹി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, ന അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, ന പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീതി. ഹഞ്ചി ന അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, ന അനാഗതേ…പേ… ന പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, നത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, നത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി? അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, അത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, അത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ. യഥാ കഥം വിയ? സേയ്യഥാപി തരുണോ രുക്ഖോ അജാതഫലോ. തമേനം പുരിസോ മൂലം ഛിന്ദേയ്യ. യേ തസ്സ രുക്ഖസ്സ അജാതഫലാ, തേ അജാതായേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്തായേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അനുപ്പന്നായേവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി. ഏവമേവം ഉപ്പാദോ ഹേതു, ഉപ്പാദോ പച്ചയോ കിലേസാനം നിബ്ബത്തിയാതി. ഉപ്പാദേ ആദീനവം ദിസ്വാ അനുപ്പാദേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. അനുപ്പാദേ ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദത്താ യേ ഉപ്പാദപച്ചയാ കിലേസാ നിബ്ബത്തേയ്യും, തേ അജാതായേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്തായേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അനുപ്പന്നായേവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി. ഏവം ഹേതുനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ. പവത്തം ഹേതു, നിമിത്തം ഹേതു, ആയൂഹനാ ഹേതു. ആയൂഹനാ പച്ചയോ കിലേസാനം നിബ്ബത്തിയാതി. ആയൂഹനേ ആദീനവം ദിസ്വാ അനായൂഹനേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. അനായൂഹനേ ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദത്താ, യേ ആയൂഹനപച്ചയാ കിലേസാ നിബ്ബത്തേയ്യും, തേ അജാതായേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്തായേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അനുപ്പന്നായേവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി. ഏവം ഹേതുനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ. ഏവം അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, അത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, അത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി.

അഭിസമയകഥാ നിട്ഠിതാ.

൪. വിവേകകഥാ

൨൨. സാവത്ഥിനിദാനം [സം നി. ൩.൫.൧൪൯ പസ്സിതബ്ബാ]. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ ഏവമേതേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി, ഏവമേവം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. സമ്മാസങ്കപ്പം…പേ… സമ്മാവാചം… സമ്മാകമ്മന്തം… സമ്മാആജീവം… സമ്മാവായാമം… സമ്മാസതിം… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേതി, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോതി.

൨൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി [യേപിമേ (സ്യാ.) സം. നി. ൫.൧൫൦ പസ്സിതബ്ബാ] ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ ഏവമേതേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. സമ്മാസങ്കപ്പം ഭാവേതി…പേ… സമ്മാവാചം ഭാവേതി… സമ്മാകമ്മന്തം ഭാവേതി… സമ്മാആജീവം ഭാവേതി… സമ്മാവായാമം ഭാവേതി… സമ്മാസതിം ഭാവേതി… സമ്മാസമാധിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസൂ’’തി.

൧. മഗ്ഗങ്ഗനിദ്ദേസോ

൨൪. സമ്മാദിട്ഠിയാ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ. സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ…പേ… സമ്മാവാചായ… സമ്മാകമ്മന്തസ്സ… സമ്മാആജീവസ്സ… സമ്മാവായാമസ്സ… സമ്മാസതിയാ… സമ്മാസമാധിസ്സ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ.

സമ്മാദിട്ഠിയാ കതമേ പഞ്ച വിവേകാ? വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ, തദങ്ഗവിവേകോ സമുച്ഛേദവിവേകോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ, നിസ്സരണവിവേകോ. വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവിവേകോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവിവേകോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വിവേകേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാദിട്ഠിയാ കതമേ പഞ്ച വിരാഗാ? വിക്ഖമ്ഭനവിരാഗോ, തദങ്ഗവിരാഗോ, സമുച്ഛേദവിരാഗോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിരാഗോ, നിസ്സരണവിരാഗോ. വിക്ഖമ്ഭനവിരാഗോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവിരാഗോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവിരാഗോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിരാഗോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവിരാഗോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഇമേ പഞ്ച വിരാഗാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വിരാഗേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാദിട്ഠിയാ കതമേ പഞ്ച നിരോധാ? വിക്ഖമ്ഭനനിരോധോ, തദങ്ഗനിരോധോ, സമുച്ഛേദനിരോധോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിനിരോധോ, നിസ്സരണനിരോധോ. വിക്ഖമ്ഭനനിരോധോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗനിരോധോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദനിരോധോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിനിരോധോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണനിരോധോ ച അമതാ ധാതു. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഇമേ പഞ്ച നിരോധാ. ഇമേസു പഞ്ചസു നിരോധേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാദിട്ഠിയാ കതമേ പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ? വിക്ഖമ്ഭനവോസ്സഗ്ഗോ, തദങ്ഗവോസ്സഗ്ഗോ, സമുച്ഛേദവോസ്സഗ്ഗോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവോസ്സഗ്ഗോ, നിസ്സരണവോസ്സഗ്ഗോ. വിക്ഖമ്ഭനവോസ്സഗ്ഗോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവോസ്സഗ്ഗോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവോസ്സഗ്ഗോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവോസ്സഗ്ഗോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവോസ്സഗ്ഗോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഇമേ പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വോസ്സഗ്ഗേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം. സമ്മാദിട്ഠിയാ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ.

൨൫. സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ …പേ… സമ്മാവാചായ… സമ്മാകമ്മന്തസ്സ… സമ്മാആജീവസ്സ… സമ്മാവായാമസ്സ… സമ്മാസതിയാ… സമ്മാസമാധിസ്സ കതമേ പഞ്ച വിവേകാ? വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ, തദങ്ഗവിവേകോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ, നിസ്സരണവിവേകോ. വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവിവേകോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ ച ഫലക്ഖണേ നിസ്സരണവിവേകോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാസമാധിസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വിവേകേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാസമാധിസ്സ കതമേ പഞ്ച വിരാഗാ? വിക്ഖമ്ഭനവിരാഗോ, തദങ്ഗവിരാഗോ, സമുച്ഛേദവിരാഗോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിരാഗോ, നിസ്സരണവിരാഗോ. വിക്ഖമ്ഭനവിരാഗോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവിരാഗോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവിരാഗോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിരാഗോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവിരാഗോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാസമാധിസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിരാഗാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വിരാഗേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാസമാധിസ്സ കതമേ പഞ്ച നിരോധാ? വിക്ഖമ്ഭനനിരോധോ, തദങ്ഗനിരോധോ, സമുച്ഛേദനിരോധോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിനിരോധോ, നിസ്സരണനിരോധോ. വിക്ഖമ്ഭനനിരോധോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗനിരോധോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദനിരോധോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിനിരോധോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണനിരോധോ ച അമതാ ധാതു. സമ്മാസമാധിസ്സ ഇമേ പഞ്ച നിരോധാ. ഇമേസു പഞ്ചസു നിരോധേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം.

സമ്മാസമാധിസ്സ കതമേ പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ? വിക്ഖമ്ഭനവോസ്സഗ്ഗോ, തദങ്ഗവോസ്സഗ്ഗോ, സമുച്ഛേദവോസ്സഗ്ഗോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവോസ്സഗ്ഗോ, നിസ്സരണവോസ്സഗ്ഗോ. വിക്ഖമ്ഭനവോസ്സഗ്ഗോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവോസ്സഗ്ഗോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവോസ്സഗ്ഗോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവോസ്സഗ്ഗോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവോസ്സഗ്ഗോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സമ്മാസമാധിസ്സ ഇമേ പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വോസ്സഗ്ഗേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം. സമ്മാസമാധിസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ.

൨൬. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ ഏവമേതേ ബലകരണീയാ കമ്മന്താ കരീയന്തി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോതി…പേ… സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു…പേ… പഞ്ച ബലാനി ഭാവേതി, പഞ്ച ബലാനി ബഹുലീകരോതി…പേ… പഞ്ച ബലാനി ഭാവേന്തോ പഞ്ച ബലാനി ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു…പേ… പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ബഹുലീകരോതി…പേ….

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിയം പതിട്ഠായ ഏവമേതേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേന്തോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ഭാവേന്തോ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ബഹുലീകരോന്തോ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. വീരിയിന്ദ്രിയം ഭാവേതി…പേ… സതിന്ദ്രിയം ഭാവേതി…പേ… സമാധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതം വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ…പേ… പാപുണാതി ധമ്മേസൂ’’തി.

൨. ഇന്ദ്രിയനിദ്ദേസോ

൨൭. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ. വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ…പേ… സതിന്ദ്രിയസ്സ… സമാധിന്ദ്രിയസ്സ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ.

സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ കതമേ പഞ്ച വിവേകാ? വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ, തദങ്ഗവിവേകോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ, നിസ്സരണവിവേകോ. വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ ച നീവരണാനം പഠമജ്ഝാനം ഭാവയതോ, തദങ്ഗവിവേകോ ച ദിട്ഠിഗതാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിം ഭാവയതോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ ച ലോകുത്തരം ഖയഗാമിമഗ്ഗം ഭാവയതോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ ച ഫലക്ഖണേ, നിസ്സരണവിവേകോ ച നിരോധോ നിബ്ബാനം. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ. ഇമേസു പഞ്ചസു വിവേകേസു ഛന്ദജാതോ ഹോതി സദ്ധാധിമുത്തോ, ചിത്തഞ്ചസ്സ സ്വാധിട്ഠിതം…പേ… സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാ.

വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ…പേ… സതിന്ദ്രിയസ്സ…പേ… സമാധിന്ദ്രിയസ്സ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ കതമേ പഞ്ച വിവേകാ? വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ, തദങ്ഗവിവേകോ, സമുച്ഛേദവിവേകോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകോ, നിസ്സരണവിവേകോ…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ഇമേ പഞ്ച വിവേകാ, പഞ്ച വിരാഗാ, പഞ്ച നിരോധാ, പഞ്ച വോസ്സഗ്ഗാ, ദ്വാദസ നിസ്സയാതി.

വിവേകകഥാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചരിയാകഥാ

൨൮. ചരിയാതി, അട്ഠ ചരിയായോ – ഇരിയാപഥചരിയാ, ആയതനചരിയാ, സതിചരിയാ, സമാധിചരിയാ, ഞാണചരിയാ, മഗ്ഗചരിയാ, പത്തിചരിയാ, ലോകത്ഥചരിയാതി.

ഇരിയാപഥചരിയാതി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു. ആയതനചരിയാതി ഛസു അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ആയതനേസു. സതിചരിയാതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു. സമാധിചരിയാതി ചതൂസു ഝാനേസു. ഞാണചരിയാതി ചതൂസു അരിയസച്ചേസു. മഗ്ഗചരിയാതി ചതൂസു അരിയമഗ്ഗേസു. പത്തിചരിയാതി ചതൂസു സാമഞ്ഞഫലേസു. ലോകത്ഥചരിയാതി തഥാഗതേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു പദേസേ [പദേസോ (സ്യാ.)] പച്ചേകബുദ്ധേസു പദേസേ സാവകേസു.

ഇരിയാപഥചരിയാ ച പണിധിസമ്പന്നാനം. ആയതനചരിയാ ച ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം. സതിചരിയാ ച അപ്പമാദവിഹാരീനം. സമാധിചരിയാ ച അധിചിത്തമനുയുത്താനം. ഞാണചരിയാ ച ബുദ്ധിസമ്പന്നാനം. മഗ്ഗചരിയാ ച സമ്മാപടിപന്നാനം. പത്തിചരിയാ ച അധിഗതഫലാനം. ലോകത്ഥചരിയാ ച തഥാഗതാനം അരഹന്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം പദേസേ പച്ചേകബുദ്ധാനം പദേസേ സാവകാനം. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ.

൨൯. അപരാപി അട്ഠ ചരിയായോ. അധിമുച്ചന്തോ സദ്ധായ ചരതി, പഗ്ഗണ്ഹന്തോ വീരിയേന ചരതി, ഉപട്ഠാപേന്തോ സതിയാ ചരതി, അവിക്ഖേപം കരോന്തോ സമാധിനാ ചരതി, പജാനന്തോ പഞ്ഞായ ചരതി, വിജാനന്തോ വിഞ്ഞാണചരിയായ ചരതി, ഏവം പടിപന്നസ്സ കുസലാ ധമ്മാ ആയാപേന്തീതി ആയതനചരിയായ ചരതി, ഏവം പടിപന്നോ വിസേസമധിഗച്ഛതീതി വിസേസചരിയായ ചരതി. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോ.

അപരാപി അട്ഠ ചരിയായോ. ദസ്സനചരിയാ ച സമ്മാദിട്ഠിയാ, അഭിനിരോപനചരിയാ ച സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ, പരിഗ്ഗഹചരിയാ ച സമ്മാവാചായ, സമുട്ഠാനചരിയാ ച സമ്മാകമ്മന്തസ്സ, വോദാനചരിയാ ച സമ്മാആജീവസ്സ, പഗ്ഗഹചരിയാ ച സമ്മാവായാമസ്സ, ഉപട്ഠാനചരിയാ ച സമ്മാസതിയാ, അവിക്ഖേപചരിയാ ച സമ്മാസമാധിസ്സ. ഇമാ അട്ഠ ചരിയായോതി.

ചരിയാകഥാ നിട്ഠിതാ.

൬. പാടിഹാരിയകഥാ

൩൦. ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ [അ. നി. ൩.൬൧ പസ്സിതബ്ബാ], പാടിഹാരിയാനി. കതമാനി തീണി? ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം, ആദേസനാപാടിഹാരിയം, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ നിമിത്തേന ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി, തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, അപി ച ഖോ മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി, തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’ന്തി. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി, തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ന ഹേവ ഖോ നിമിത്തേന ആദിസതി, നപി മനുസ്സാനം വാ അമനുസ്സാനം വാ ദേവതാനം വാ സദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, നപി വിതക്കയതോ വിചാരയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദം സുത്വാ ആദിസതി, അപി ച ഖോ അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിം സമാപന്നസ്സ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – ‘യഥാ ഇമസ്സ ഭോതോ മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാ ഇമസ്സ [തഥാ ഇമസ്സ (സ്യാ.), യഥാ ഇമസ്സ (ക.) അ. നി. ൩.൬൧ പസ്സിതബ്ബാ] ചിത്തസ്സ അനന്തരാ അമുകം നാമ വിതക്കം വിതക്കയിസ്സതീ’തി [വിതക്കേസ്സതീതി (സ്യാ.) അ. നി. ൩.൬൧]. സോ ബഹും ചേപി ആദിസതി, തഥേവ തം ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ആദേസനാപാടിഹാരിയം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഏവമനുസാസതി – ‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ. ഏവം മനസി കരോഥ, മാ ഏവം മനസി കരിത്ഥ. ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’തി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുസാസനീപാടിഹാരിയം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പാടിഹാരിയാനി’’.

൩൧. നേക്ഖമ്മം ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. കാമച്ഛന്ദം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന നേക്ഖമ്മേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘തം ഖോ പന നേക്ഖമ്മം ഏവം ആസേവിതബ്ബം, ഏവം ഭാവേതബ്ബം, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബം, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

അബ്യാപാദോ ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. ബ്യാപാദം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന അബ്യാപാദേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘സോ ഖോ പന അബ്യാപാദോ ഏവം ആസേവിതബ്ബോ, ഏവം ഭാവേതബ്ബോ, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബോ, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

ആലോകസഞ്ഞാ ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. ഥിനമിദ്ധം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തായ ആലോകസഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘സാ ഖോ പന ആലോകസഞ്ഞാ ഏവം ആസേവിതബ്ബാ, ഏവം ഭാവേതബ്ബാ, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബാ, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

അവിക്ഖേപോ ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. ഉദ്ധച്ചം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന അവിക്ഖേപേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘സോ ഖോ പന അവിക്ഖേപോ ഏവം ആസേവിതബ്ബോ, ഏവം ഭാവേതബ്ബോ, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബോ, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

ധമ്മവവത്ഥാനം ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. വിചികിച്ഛം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന ധമ്മവവത്ഥാനേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘തം ഖോ പന ധമ്മവവത്ഥാനം ഏവം ആസേവിതബ്ബം, ഏവം ഭാവേതബ്ബം, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബം, ഏവം തദനുധമ്മതാ, സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

ഞാണം ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. അവിജ്ജം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന ഞാണേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘തം ഖോ പന ഞാണം ഏവം ആസേവിതബ്ബം, ഏവം ഭാവേതബ്ബം, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബം, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം.

പാമോജ്ജം ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. അരതിം പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന പാമോജ്ജേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘തം ഖോ പന പാമോജ്ജം ഏവം ആസേവിതബ്ബം, ഏവം ഭാവേതബ്ബം, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബം, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം…പേ….

പഠമം ഝാനം ഇജ്ഝതീതി – ഇദ്ധി. നീവരണേ പടിഹരതീതി – പാടിഹാരിയം. യേ തേന പഠമേന ഝാനേന സമന്നാഗതാ, സബ്ബേ തേ വിസുദ്ധചിത്താ അനാവിലസങ്കപ്പാതി – ആദേസനാപാടിഹാരിയം. ‘‘തം ഖോ പന പഠമം ഝാനം ഏവം ആസേവിതബ്ബം, ഏവം ഭാവേതബ്ബം, ഏവം ബഹുലീകാതബ്ബം, ഏവം തദനുധമ്മതാ സതി ഉപട്ഠാപേതബ്ബാ’’തി – അനുസാസനീപാടിഹാരിയം…പേ….