൧. ധമ്മചക്കപവത്തനവാരോ

൩൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ; യോ ചായം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ. ഏതേ ഖോ [ഏതേ തേ (സ്യാ. ക. സീ. അട്ഠ.) സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩ പസ്സിതബ്ബാ], ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം. ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം; സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം – യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം – യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പരിഞ്ഞാതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പഹീനന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സച്ഛികതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘യാവകീവഞ്ച മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം ന സുവിസുദ്ധം അഹോസി, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം സുവിസുദ്ധം അഹോസി, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

പവത്തിതേ ച പന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ ഭുമ്മാ [ഭൂമാ (ക.)] ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാ [ചാതുമ്മഹാരാജികാ (സ്യാ.)] ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും…പേ… ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ താവതിംസാ ദേവാ…പേ… യാമാ ദേവാ…പേ… തുസിതാ ദേവാ…പേ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ…പേ… ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

ഇതിഹ തേന ഖണേന തേന ലയേന തേന മുഹുത്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സംകമ്പി സമ്പകമ്പി സമ്പവേധി, അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മ [അതിക്കമ്മേവ (സ്യാ. ക.) സം. നി. ൫.൧൦൮൧ പസ്സിതബ്ബാ] ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ; അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി. ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ ത്വേവ [അഞ്ഞാകോണ്ഡഞ്ഞോത്വേവ (സ്യാ.)] നാമം അഹോസി.

[ക] ‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

ചക്ഖും ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ഞാണം ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ആലോകോ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ചക്ഖും ഉദപാദീതി – ദസ്സനട്ഠേന. ഞാണം ഉദപാദീതി – ഞാതട്ഠേന. പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – പജാനനട്ഠേന. വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – പടിവേധട്ഠേന. ആലോകോ ഉദപാദീതി – ഓഭാസട്ഠേന.

ചക്ഖും ധമ്മോ, ഞാണം ധമ്മോ, പഞ്ഞാ ധമ്മോ, വിജ്ജാ ധമ്മോ, ആലോകോ ധമ്മോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദസ്സനട്ഠോ അത്ഥോ, ഞാതട്ഠോ അത്ഥോ, പജാനനട്ഠോ അത്ഥോ, പടിവേധട്ഠോ അത്ഥോ, ഓഭാസട്ഠോ അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ച അത്ഥാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഞാണാനി, പഞ്ചസു അത്ഥേസു ഞാണാനി, ദസസു നിരുത്തീസു ഞാണാനി. ഇമാനി വീസതി ഞാണാനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പടിഭാനേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’.

‘‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി…പേ… പരിഞ്ഞാതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദുക്ഖേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഖ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി…പേ… പഹീനന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ. … ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖസമുദയേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഗ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി…പേ… സച്ഛികതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖനിരോധേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഘ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി…പേ… ഭാവിതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, വീസതിസതനിരുത്തിയോ, ചത്താലീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.