൬. പടിസമ്ഭിദാകഥാ

൧. ധമ്മചക്കപവത്തനവാരോ

൩൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ. കതമേ ദ്വേ? യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ഹീനോ ഗമ്മോ പോഥുജ്ജനികോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ; യോ ചായം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ. ഏതേ ഖോ [ഏതേ തേ (സ്യാ. ക. സീ. അട്ഠ.) സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩ പസ്സിതബ്ബാ], ഭിക്ഖവേ, ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ ഞാണകരണീ ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ നിബ്ബാനായ സംവത്തതി.

‘‘ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം അരിയസച്ചം. ജാതിപി ദുക്ഖാ, ജരാപി ദുക്ഖാ, ബ്യാധിപി ദുക്ഖോ, മരണമ്പി ദുക്ഖം, അപ്പിയേഹി സമ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, പിയേഹി വിപ്പയോഗോ ദുക്ഖോ, യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖം; സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം – യായം തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദിരാഗസഹഗതാ തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ, സേയ്യഥിദം – കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം – യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ. ഇദം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം – അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പരിഞ്ഞാതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… പഹീനന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സച്ഛികതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘യാവകീവഞ്ച മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം ന സുവിസുദ്ധം അഹോസി, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസു ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏവം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം യഥാഭൂതം ഞാണദസ്സനം സുവിസുദ്ധം അഹോസി, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി.

ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

പവത്തിതേ ച പന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ ഭുമ്മാ [ഭൂമാ (ക.)] ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാ [ചാതുമ്മഹാരാജികാ (സ്യാ.)] ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും…പേ… ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ താവതിംസാ ദേവാ…പേ… യാമാ ദേവാ…പേ… തുസിതാ ദേവാ…പേ… നിമ്മാനരതീ ദേവാ…പേ… പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവാ…പേ… ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസും – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം അപ്പടിവത്തിയം സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

ഇതിഹ തേന ഖണേന തേന ലയേന തേന മുഹുത്തേന യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സംകമ്പി സമ്പകമ്പി സമ്പവേധി, അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മ [അതിക്കമ്മേവ (സ്യാ. ക.) സം. നി. ൫.൧൦൮൧ പസ്സിതബ്ബാ] ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ; അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി. ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ ത്വേവ [അഞ്ഞാകോണ്ഡഞ്ഞോത്വേവ (സ്യാ.)] നാമം അഹോസി.

[ക] ‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

ചക്ഖും ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ഞാണം ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ആലോകോ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ചക്ഖും ഉദപാദീതി – ദസ്സനട്ഠേന. ഞാണം ഉദപാദീതി – ഞാതട്ഠേന. പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – പജാനനട്ഠേന. വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – പടിവേധട്ഠേന. ആലോകോ ഉദപാദീതി – ഓഭാസട്ഠേന.

ചക്ഖും ധമ്മോ, ഞാണം ധമ്മോ, പഞ്ഞാ ധമ്മോ, വിജ്ജാ ധമ്മോ, ആലോകോ ധമ്മോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദസ്സനട്ഠോ അത്ഥോ, ഞാതട്ഠോ അത്ഥോ, പജാനനട്ഠോ അത്ഥോ, പടിവേധട്ഠോ അത്ഥോ, ഓഭാസട്ഠോ അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ച അത്ഥാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഞാണാനി, പഞ്ചസു അത്ഥേസു ഞാണാനി, ദസസു നിരുത്തീസു ഞാണാനി. ഇമാനി വീസതി ഞാണാനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പടിഭാനേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’.

‘‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യ’ന്തി…പേ… പരിഞ്ഞാതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

ചക്ഖും ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ഞാണം ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ആലോകോ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ചക്ഖും ഉദപാദീതി – ദസ്സനട്ഠേന. ഞാണം ഉദപാദീതി – ഞാതട്ഠേന. പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – പജാനനട്ഠേന. വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – പടിവേധട്ഠേന. ആലോകോ ഉദപാദീതി – ഓഭാസട്ഠേന.

ചക്ഖും ധമ്മോ, ഞാണം ധമ്മോ, പഞ്ഞാ ധമ്മോ, വിജ്ജാ ധമ്മോ, ആലോകോ ധമ്മോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദസ്സനട്ഠോ അത്ഥോ, ഞാതട്ഠോ അത്ഥോ, പജാനനട്ഠോ അത്ഥോ, പടിവേധട്ഠോ അത്ഥോ, ഓഭാസട്ഠോ അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ച അത്ഥാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഞാണാനി, പഞ്ചസു അത്ഥേസു ഞാണാനി, ദസസു നിരുത്തീസു ഞാണാനി. ഇമാനി വീസതി ഞാണാനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പടിഭാനേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദുക്ഖേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഖ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചം പഹാതബ്ബ’ന്തി…പേ… പഹീനന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ. … ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖസമുദയേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഗ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം സച്ഛികാതബ്ബ’ന്തി…പേ… സച്ഛികതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖനിരോധേ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഘ] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’ന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ചം ഭാവേതബ്ബ’ന്തി…പേ… ഭാവിതന്തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അരിയസച്ചേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, വീസതിസതനിരുത്തിയോ, ചത്താലീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൨. സതിപട്ഠാനവാരോ

൩൧. ‘‘‘അയം കായേ കായാനുപസ്സനാ’തി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. സാ ഖോ പനായം കായേ കായാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാതി മേ, ഭിക്ഖവേ,…പേ… ഭാവിതാതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’.

‘‘അയം വേദനാസു…പേ… അയം ചിത്തേ…പേ… അയം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. സാ ഖോ പനായം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ തി…പേ… ഭാവിതാതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’.

[ക] ‘‘‘അയം കായേ കായാനുപസ്സനാ’തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ… സാ ഖോ പനായം കായേ കായാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാതി…പേ… ഭാവിതാതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

ചക്ഖും ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ഞാണം ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ആലോകോ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ചക്ഖും ഉദപാദീതി – ദസ്സനട്ഠേന. ഞാണം ഉദപാദീതി – ഞാതട്ഠേന. പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – പജാനനട്ഠേന. വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – പടിവേധട്ഠേന. ആലോകോ ഉദപാദീതി – ഓഭാസട്ഠേന.

ചക്ഖും ധമ്മോ, ഞാണം ധമ്മോ, പഞ്ഞാ ധമ്മോ, വിജ്ജാ ധമ്മോ, ആലോകോ ധമ്മോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദസ്സനട്ഠോ അത്ഥോ, ഞാതട്ഠോ അത്ഥോ, പജാനനട്ഠോ അത്ഥോ, പടിവേധട്ഠോ അത്ഥോ, ഓഭാസട്ഠോ അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ച അത്ഥാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഞാണാനി, പഞ്ചസു അത്ഥേസു ഞാണാനി, ദസസു നിരുത്തീസു ഞാണാനി. ഇമാനി വീസതി ഞാണാനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പടിഭാനേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’.

കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഖ-ഘ] ‘‘അയം വേദനാസു…പേ… അയം ചിത്തേ…പേ… അയം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ… സാ ഖോ പനായം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാ തി…പേ… ഭാവിതാതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, വീസതിസതനിരുത്തിയോ, ചത്താലീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൩. ഇദ്ധിപാദവാരോ

൩൨. ‘‘അയം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. സോ ഖോ പനായം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ ഭാവേതബ്ബോതി മേ, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭാവിതോതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി.

‘‘അയം വീരിയസമാധി…പേ… അയം ചിത്തസമാധി…പേ… അയം വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. സോ ഖോ പനായം വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ ഭാവേതബ്ബോതി മേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’.

[ക] ‘‘‘അയം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’തി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ… സോ ഖോ പനായം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ ഭാവേതബ്ബോതി…പേ… ഭാവിതോതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’.

ചക്ഖും ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ഞാണം ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ആലോകോ ഉദപാദീതി – കേനട്ഠേന? ചക്ഖും ഉദപാദീതി – ദസ്സനട്ഠേന. ഞാണം ഉദപാദീതി – ഞാതട്ഠേന. പഞ്ഞാ ഉദപാദീതി – പജാനനട്ഠേന. വിജ്ജാ ഉദപാദീതി – പടിവേധട്ഠേന. ആലോകോ ഉദപാദീതി – ഓഭാസട്ഠേന.

ചക്ഖും ധമ്മോ, ഞാണം ധമ്മോ, പഞ്ഞാ ധമ്മോ, വിജ്ജാ ധമ്മോ, ആലോകോ ധമ്മോ. ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’.

ദസ്സനട്ഠോ അത്ഥോ, ഞാതട്ഠോ അത്ഥോ, പജാനനട്ഠോ അത്ഥോ, പടിവേധട്ഠോ അത്ഥോ, ഓഭാസട്ഠോ അത്ഥോ. ഇമേ പഞ്ച അത്ഥാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘അത്ഥേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ച ധമ്മേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ, പഞ്ച അത്ഥേ സന്ദസ്സേതും ബ്യഞ്ജനനിരുത്താഭിലാപാ. ഇമാ ദസ നിരുത്തിയോ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘നിരുത്തീസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’.

പഞ്ചസു ധമ്മേസു ഞാണാനി, പഞ്ചസു അത്ഥേസു ഞാണാനി, ദസസു നിരുത്തീസു ഞാണാനി. ഇമാനി വീസതി ഞാണാനി പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ആരമ്മണാ ചേവ ഹോന്തി ഗോചരാ ച. യേ തസ്സാ ആരമ്മണാ തേ തസ്സാ ഗോചരാ. യേ തസ്സാ ഗോചരാ തേ തസ്സാ ആരമ്മണാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘പടിഭാനേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’.

ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതേ ഇദ്ധിപാദേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

[ഖ-ഘ] ‘‘അയം വീരിയസമാധി…പേ… അയം ചിത്തസമാധി…പേ… അയം വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ… സോ ഖോ പനായം വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ ഭാവേതബ്ബോതി…പേ… ഭാവിതോതി പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി…പേ…’’.

വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതേ ഇദ്ധിപാദേ പന്നരസ ധമ്മാ, പന്നരസ അത്ഥാ, തിംസ നിരുത്തിയോ, സട്ഠി ഞാണാനി.

ചതൂസു ഇദ്ധിപാദേസു സട്ഠി ധമ്മാ, സട്ഠി അത്ഥാ, വീസതിസതനിരുത്തിയോ, ചത്താലീസഞ്ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൪. സത്തബോധിസത്തവാരോ

൩൩. ‘‘‘സമുദയോ സമുദയോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘നിരോധോ നിരോധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ വേയ്യാകരണേ ദസ ധമ്മാ, ദസ അത്ഥാ, വീസതി നിരുത്തിയോ, ചത്താലീസം [ചത്താലീസ (ക.)] ഞാണാനി.

‘‘‘സമുദയോ സമുദയോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സിഖിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ…പേ… വേസ്സഭുസ്സ ബോധിസത്തസ്സ…പേ… കകുസന്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സ…പേ… കോണാഗമനസ്സ ബോധിസത്തസ്സ…പേ… കസ്സപസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘നിരോധോ നിരോധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കസ്സപസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. കസ്സപസ്സ ബോധിസത്തസ്സ വേയ്യാകരണേ ദസ ധമ്മാ, ദസ അത്ഥാ, വീസതി നിരുത്തിയോ, ചത്താലീസ ഞാണാനി.

‘‘‘സമുദയോ സമുദയോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗോതമസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി. ‘നിരോധോ നിരോധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഗോതമസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. ഗോതമസ്സ ബോധിസത്തസ്സ വേയ്യാകരണേ ദസ ധമ്മാ, ദസ അത്ഥാ, വീസതി നിരുത്തിയോ, ചത്താലീസ ഞാണാനി.

സത്തന്നം ബോധിസത്താനം സത്തസു വേയ്യാകരണേസു സത്തതി ധമ്മാ, സത്തതി അത്ഥാ, ചത്താലീസസതം [ചത്താരീസസതാ (സ്യാ.)] നിരുത്തിയോ, അസീതി ച ദ്വേ ച ഞാണസതാനി.

൫. അഭിഞ്ഞാദിവാരോ

൩൪. ‘‘‘യാവതാ അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

‘‘‘യാവതാ പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠോ…പേ… യാവതാ പഹാനസ്സ പഹാനട്ഠോ…പേ… യാവതാ ഭാവനായ ഭാവനട്ഠോ…പേ… യാവതാ സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠേ, പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠേ, പഹാനായ പഹാനട്ഠേ, ഭാവനായ ഭാവനട്ഠേ, സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠേ പഞ്ചവീസസതം ധമ്മാ, പഞ്ചവീസസതം അത്ഥാ, അഡ്ഢതേയ്യാനി നിരുത്തിസതാനി, പഞ്ച ഞാണസതാനി.

൬. ഖന്ധാദിവാരോ

൩൫. ‘‘‘യാവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധട്ഠോ, ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ ഖന്ധട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. ഖന്ധാനം ഖന്ധട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

‘‘‘യാവതാ ധാതൂനം ധാതുട്ഠോ…പേ… യാവതാ ആയതനാനം ആയതനട്ഠോ…പേ… യാവതാ സങ്ഖതാനം സങ്ഖതട്ഠോ…പേ… യാവതാ അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതട്ഠോ ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ അസങ്ഖതട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

ഖന്ധാനം ഖന്ധട്ഠേ, ധാതൂനം ധാതുട്ഠേ, ആയതനാനം ആയതനട്ഠേ സങ്ഖതാനം സങ്ഖതട്ഠേ, അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതട്ഠേ പഞ്ചവീസതിസതം ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതിസതം അത്ഥാ, അഡ്ഢതേയ്യാനി നിരുത്തിസതാനി, പഞ്ച ഞാണസതാനി.

൭. സച്ചവാരോ

൩൬. ‘‘‘യാവതാ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ, ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ ദുക്ഖട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

‘‘‘യാവതാ സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ…പേ… യാവതാ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ…പേ… യാവതാ മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ മഗ്ഗട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

ചതൂസു അരിയസച്ചേസു സതം ധമ്മാ, സതം അത്ഥാ, ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി, ചത്താരി ഞാണസതാനി.

൮. പടിസമ്ഭിദാവാരോ

൩൭. ‘‘‘യാവതാ അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ അത്ഥപടിസമ്ഭിദട്ഠോ, ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ അത്ഥപടിസമ്ഭിദട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ അത്ഥപടിസമ്ഭിദട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

‘‘‘യാവതാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ധമ്മപടിസമ്ഭിദട്ഠോ…പേ… യാവതാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദട്ഠോ…പേ… യാവതാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദട്ഠോ, ഞാതോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സച്ഛികതോ ഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതോ പഞ്ഞായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദട്ഠോ നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി …പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദട്ഠേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

ചതൂസു പടിസമ്ഭിദാസു സതം ധമ്മാ, സതം അത്ഥാ, ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി, ചത്താരി ഞാണസതാനി.

൯. ഛബുദ്ധധമ്മവാരോ

൩൮. ‘‘‘യാവതാ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണം, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണം നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി…പേ… ആലോകോ ഉദപാദി’’. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തേ ഞാണേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

‘‘‘യാവതാ സത്താനം ആസയാനുസയേ ഞാണം…പേ… യാവതാ യമകപാടിഹീരേ ഞാണം …പേ… യാവതാ മഹാകരുണാസമാപത്തിയാ ഞാണം…പേ… യാവതാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം…പേ… യാവതാ അനാവരണം ഞാണം, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ അനാവരണം ഞാണം നത്ഥീ’തി – ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി’’. അനാവരണേ ഞാണേ പഞ്ചവീസതി ധമ്മാ, പഞ്ചവീസതി അത്ഥാ, പഞ്ഞാസ നിരുത്തിയോ, സതം ഞാണാനി.

ഛസു ബുദ്ധധമ്മേസു ദിയഡ്ഢസതം ധമ്മാ, ദിയഡ്ഢസതം അത്ഥാ, തീണി നിരുത്തിസതാനി, ഛ ഞാണസതാനി.

പടിസമ്ഭിദാധികരണേ [പടിസമ്ഭിദാപകരണേ (സ്യാ.)] അഡ്ഢനവധമ്മസതാനി [അഡ്ഢനവമാനി ധമ്മസതാനി (സ്യാ.), അഡ്ഢനവമധമ്മസതാനി (ക.)], അഡ്ഢനവഅത്ഥസതാനി, നിരുത്തിസഹസ്സഞ്ച സത്ത ച നിരുത്തിസതാനി, തീണി ച ഞാണസഹസ്സാനി, ചത്താരി ച ഞാണസതാനീതി.

പടിസമ്ഭിദാകഥാ നിട്ഠിതാ.