൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസോ

കഥം ദുക്ഖം തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം ദുക്ഖം തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം സമുദയോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ പലിബോധട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം സമുദയോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം നിരോധോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം നിരോധോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം മഗ്ഗോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം മഗ്ഗോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

൯. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ തഥട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ തഥട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ അനത്തട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ സച്ചട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൦. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? യം അനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തം അനിച്ചം, യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച തം അനത്താ. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തം തഥം. യം അനിച്ചം ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തഥഞ്ച തം സച്ചം. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തഥഞ്ച സച്ചഞ്ച തം ഏകസങ്ഗഹിതം. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന, അഭിഞ്ഞട്ഠേന, പരിഞ്ഞട്ഠേന, പഹാനട്ഠേന, ഭാവനട്ഠേന, സച്ഛികിരിയട്ഠേന – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ തഥട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ തഥട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ തഥട്ഠോ, അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ തഥട്ഠോ, പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠോ തഥട്ഠോ, പഹാനസ്സ പഹാനട്ഠോ തഥട്ഠോ, ഭാവനായ ഭാവനട്ഠോ തഥട്ഠോ, സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന… സച്ചട്ഠേന… പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, പഹാനസ്സ പഹാനട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, ഭാവനായ ഭാവനട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൧. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന, അഭിജാനനട്ഠേന, പരിജാനനട്ഠേന, ധമ്മട്ഠേന, തഥട്ഠേന, ഞാതട്ഠേന, സച്ഛികിരിയട്ഠേന, ഫസ്സനട്ഠേന, അഭിസമയട്ഠേന – ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ, തഥട്ഠോ; സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോ തഥട്ഠോ; നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ തഥട്ഠോ; മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന…പേ… സച്ചട്ഠേന… പടിവേധട്ഠേന… അഭിജാനനട്ഠേന… പരിജാനനട്ഠേന… ധമ്മട്ഠേന… തഥട്ഠേന… ഞാതട്ഠേന… സച്ഛികിരിയട്ഠേന… ഫസ്സനട്ഠേന… അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? സോളസഹി ആകാരേഹി അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ – ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൨. സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ദ്വേ ലക്ഖണാനി. സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച, അസങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച – സച്ചാനം ഇമാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി.

സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ഛ ലക്ഖണാനി. സങ്ഖതാനം സച്ചാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി അസങ്ഖതസ്സ സച്ചസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി – സച്ചാനം ഇമാനി ഛ ലക്ഖണാനി.

സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ദ്വാദസ ലക്ഖണാനി. ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; സമുദയസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; നിരോധസച്ചസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി – സച്ചാനം ഇമാനി ദ്വാദസ ലക്ഖണാനി.

ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാ, കതി അകുസലാ, കതി അബ്യാകതാ? സമുദയസച്ചം അകുസലം, മഗ്ഗസച്ചം കുസലം, നിരോധസച്ചം അബ്യാകതം. ദുക്ഖസച്ചം സിയാ കുസലം, സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതം.

സിയാ തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം? വത്ഥുവസേന പരിയായേന സിയാതി. കഥഞ്ച സിയാ? യം ദുക്ഖസച്ചം അകുസലം, സമുദയസച്ചം അകുസലം – ഏവം അകുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം കുസലം, മഗ്ഗസച്ചം കുസലം – ഏവം കുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം അബ്യാകതം, നിരോധസച്ചം അബ്യാകതം – ഏവം അബ്യാകതട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. ഏവം സിയാ തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം വത്ഥുവസേന പരിയായേനാതി.