൨. സച്ചകഥാ

൮. പുരിമനിദാനം. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ [സം. നി. ൫.൧൦൯൦], തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി. കതമാനി ചത്താരി? ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി തഥമേതം അവിതഥമേതം അനഞ്ഞഥമേതം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി’’.

൧. പഠമസുത്തന്തനിദ്ദേസോ

കഥം ദുക്ഖം തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം ദുക്ഖം തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം സമുദയോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ പലിബോധട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം സമുദയോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം നിരോധോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം നിരോധോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

കഥം മഗ്ഗോ തഥട്ഠേന സച്ചം? ചത്താരോ മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ – ഇമേ ചത്താരോ മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠാ തഥാ അവിതഥാ അനഞ്ഞഥാ. ഏവം മഗ്ഗോ തഥട്ഠേന സച്ചം.

൯. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ തഥട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ തഥട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ അനത്തട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ അനത്തട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി അനത്തട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ സച്ചട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ സച്ചട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി സച്ചട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ചതൂഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ – ഇമേഹി ചതൂഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൦. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? യം അനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തം അനിച്ചം, യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച തം അനത്താ. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തം തഥം. യം അനിച്ചം ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തഥഞ്ച തം സച്ചം. യം അനിച്ചഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അനത്താ ച തഥഞ്ച സച്ചഞ്ച തം ഏകസങ്ഗഹിതം. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന, അഭിഞ്ഞട്ഠേന, പരിഞ്ഞട്ഠേന, പഹാനട്ഠേന, ഭാവനട്ഠേന, സച്ഛികിരിയട്ഠേന – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ തഥട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ തഥട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ തഥട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ തഥട്ഠോ, അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ തഥട്ഠോ, പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠോ തഥട്ഠോ, പഹാനസ്സ പഹാനട്ഠോ തഥട്ഠോ, ഭാവനായ ഭാവനട്ഠോ തഥട്ഠോ, സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന… സച്ചട്ഠേന… പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? നവഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സമുദയസ്സ സമുദയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, നിരോധസ്സ നിരോധട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, അഭിഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, പരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, പഹാനസ്സ പഹാനട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, ഭാവനായ ഭാവനട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ, സച്ഛികിരിയായ സച്ഛികിരിയട്ഠോ പടിവേധട്ഠോ – ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി പടിവേധട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൧. കതിഹാകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. തഥട്ഠേന, അനത്തട്ഠേന, സച്ചട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന, അഭിജാനനട്ഠേന, പരിജാനനട്ഠേന, ധമ്മട്ഠേന, തഥട്ഠേന, ഞാതട്ഠേന, സച്ഛികിരിയട്ഠേന, ഫസ്സനട്ഠേന, അഭിസമയട്ഠേന – ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ആകാരേഹി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ, തഥട്ഠോ; സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോ തഥട്ഠോ; നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ തഥട്ഠോ; മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ തഥട്ഠോ – ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

കഥം അനത്തട്ഠേന…പേ… സച്ചട്ഠേന… പടിവേധട്ഠേന… അഭിജാനനട്ഠേന… പരിജാനനട്ഠേന… ധമ്മട്ഠേന… തഥട്ഠേന… ഞാതട്ഠേന… സച്ഛികിരിയട്ഠേന… ഫസ്സനട്ഠേന… അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി? സോളസഹി ആകാരേഹി അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ; മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, ആധിപതേയ്യട്ഠോ, അഭിസമയട്ഠോ – ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി അഭിസമയട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം തം ഏകത്തം. ഏകത്തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി – ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപ്പടിവേധാനി.

൧൨. സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ദ്വേ ലക്ഖണാനി. സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച, അസങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച – സച്ചാനം ഇമാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി.

സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ഛ ലക്ഖണാനി. സങ്ഖതാനം സച്ചാനം ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി അസങ്ഖതസ്സ സച്ചസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി – സച്ചാനം ഇമാനി ഛ ലക്ഖണാനി.

സച്ചാനം കതി ലക്ഖണാനി? സച്ചാനം ദ്വാദസ ലക്ഖണാനി. ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; സമുദയസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; നിരോധസച്ചസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി – സച്ചാനം ഇമാനി ദ്വാദസ ലക്ഖണാനി.

ചതുന്നം സച്ചാനം കതി കുസലാ, കതി അകുസലാ, കതി അബ്യാകതാ? സമുദയസച്ചം അകുസലം, മഗ്ഗസച്ചം കുസലം, നിരോധസച്ചം അബ്യാകതം. ദുക്ഖസച്ചം സിയാ കുസലം, സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതം.

സിയാ തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം? വത്ഥുവസേന പരിയായേന സിയാതി. കഥഞ്ച സിയാ? യം ദുക്ഖസച്ചം അകുസലം, സമുദയസച്ചം അകുസലം – ഏവം അകുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം കുസലം, മഗ്ഗസച്ചം കുസലം – ഏവം കുസലട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. യം ദുക്ഖസച്ചം അബ്യാകതം, നിരോധസച്ചം അബ്യാകതം – ഏവം അബ്യാകതട്ഠേന ദ്വേ സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം ദ്വീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം. ഏവം സിയാ തീണി സച്ചാനി ഏകസച്ചേന സങ്ഗഹിതാനി, ഏകസച്ചം തീഹി സച്ചേഹി സങ്ഗഹിതം വത്ഥുവസേന പരിയായേനാതി.

൨. ദുതിയസുത്തന്തപാളി

൧൩. ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ [സം. നി. ൩.൨൬], സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി – ‘കോ നു ഖോ രൂപസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം; കോ വേദനായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം; കോ സഞ്ഞായ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം; കോ സങ്ഖാരാനം അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണം; കോ വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ, കോ ആദീനവോ, കിം നിസ്സരണ’ന്തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘യം ഖോ രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോ. യം രൂപം അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ. യോ രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണം. യം വേദനം പടിച്ച…പേ… യം സഞ്ഞം പടിച്ച… യം സങ്ഖാരേ പടിച്ച… യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോ. യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം തം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം – അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോ. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം – ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണം’’.

‘‘യാവകീവഞ്ചാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം നാബ്ഭഞ്ഞാസിം, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം [അഭിസമ്ബുദ്ധോ പച്ചഞ്ഞാസിം (സ്യാ.) സം. നി. ൩.൨൬ പസ്സിതബ്ബാ] യതോ ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഏവം അസ്സാദഞ്ച അസ്സാദതോ ആദീനവഞ്ച ആദീനവതോ നിസ്സരണഞ്ച നിസ്സരണതോ യഥാഭൂതം അബ്ഭഞ്ഞാസിം, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം. ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി – ‘അകുപ്പാ മേ വിമുത്തി [ചേതോവിമുത്തി (സ്യാ. ക.) സം. നി. ൩.൨൭ പസ്സിതബ്ബാ]. അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’’തി.

൩. ദുതിയസുത്തന്തനിദ്ദേസോ

൧൪. യം രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോതി – പഹാനപ്പടിവേധോ സമുദയസച്ചം. യം രൂപം അനിച്ചം തം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം രൂപസ്സ ആദീനവോതി – പരിഞ്ഞാപടിവേധോ ദുക്ഖസച്ചം. യോ രൂപസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണന്തി – സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ നിരോധസച്ചം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോ വായാമോ സതി സമാധി – ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചം.

യം വേദനം പടിച്ച…പേ… യം സഞ്ഞം പടിച്ച… യം സങ്ഖാരേ പടിച്ച… യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോതി – പഹാനപ്പടിവേധോ സമുദയസച്ചം. യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം തം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോതി – പരിഞ്ഞാപടിവേധോ ദുക്ഖസച്ചം. യോ വിഞ്ഞാണസ്മിം ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണന്തി – സച്ഛികിരിയാപടിവേധോ നിരോധസച്ചം. യാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ദിട്ഠി സങ്കപ്പോ വാചാ കമ്മന്തോ ആജീവോ വായാമോ സതി സമാധി – ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചം.

൧൫. സച്ചന്തി കതിഹാകാരേഹി സച്ചം? ഏസനട്ഠേന, പരിഗ്ഗഹട്ഠേന, പടിവേധട്ഠേന. കഥം ഏസനട്ഠേന സച്ചം? ജരാമരണം കിംനിദാനം, കിംസമുദയം, കിംജാതികം, കിംപഭവന്തി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. ജരാമരണം ജാതിനിദാനം, ജാതിസമുദയം, ജാതിജാതികം, ജാതിപ്പഭവന്തി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. ജരാമരണഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധഞ്ച പജാനാതി, ജരാമരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

ജാതി കിംനിദാനാ, കിംസമുദയാ, കിംജാതികാ, കിംപഭവാതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. ജാതി ഭവനിദാനാ, ഭവസമുദയാ, ഭവജാതികാ, ഭവപ്പഭവാതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. ജാതിഞ്ച പജാനാതി, ജാതിസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ജാതിനിരോധഞ്ച പജാനാതി, ജാതിനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

ഭവോ കിംനിദാനോ, കിംസമുദയോ, കിംജാതികോ, കിംപഭവോതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. ഭവോ ഉപാദാനനിദാനോ, ഉപാദാനസമുദയോ, ഉപാദാനജാതികോ, ഉപാദാനപ്പഭവോതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. ഭവം ച പജാനാതി, ഭവസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ഭവനിരോധഞ്ച പജാനാതി, ഭവനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

ഉപാദാനം കിംനിദാനം, കിംസമുദയം, കിംജാതികം, കിംപഭവന്തി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. ഉപാദാനം തണ്ഹാനിദാനം, തണ്ഹാസമുദയം, തണ്ഹാജാതികം, തണ്ഹാപഭവന്തി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. ഉപാദാനഞ്ച പജാനാതി, ഉപാദാനസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ഉപാദാനനിരോധഞ്ച പജാനാതി ഉപാദാനനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

തണ്ഹാ കിംനിദാനാ, കിംസമുദയാ, കിംജാതികാ, കിംപഭവാതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. തണ്ഹാ വേദനാനിദാനാ, വേദനാസമുദയാ, വേദനാജാതികാ, വേദനാപഭവാതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. തണ്ഹഞ്ച പജാനാതി, തണ്ഹാസമുദയഞ്ച പജാനാതി, തണ്ഹാനിരോധഞ്ച പജാനാതി, തണ്ഹാനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

വേദനാ കിംനിദാനാ, കിംസമുദയാ, കിംജാതികാ, കിംപഭവാതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. വേദനാ ഫസ്സനിദാനാ, ഫസ്സസമുദയാ, ഫസ്സജാതികാ, ഫസ്സപ്പഭവാതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. വേദനഞ്ച പജാനാതി, വേദനാസമുദയഞ്ച പജാനാതി, വേദനാനിരോധഞ്ച പജാനാതി, വേദനാനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

ഫസ്സോ കിംനിദാനോ, കിംസമുദയോ, കിംജാതികോ, കിംപഭവോതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. ഫസ്സോ സളായതനനിദാനോ, സളായതനസമുദയോ, സളായതനജാതികോ, സളായതനപ്പഭവോതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. ഫസ്സഞ്ച പജാനാതി, ഫസ്സസമുദയഞ്ച പജാനാതി, ഫസ്സനിരോധഞ്ച പജാനാതി, ഫസ്സനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

സളായതനം കിംനിദാനം, കിംസമുദയം, കിംജാതികം, കിംപഭവന്തി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. സളായതനം നാമരൂപനിദാനം, നാമരൂപസമുദയം, നാമരൂപജാതികം, നാമരൂപപ്പഭവന്തി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. സളായതനഞ്ച പജാനാതി, സളായതനസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സളായതനനിരോധഞ്ച പജാനാതി, സളായതനനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

നാമരൂപം കിംനിദാനം, കിംസമുദയം, കിംജാതികം, കിംപഭവന്തി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. നാമരൂപം വിഞ്ഞാണനിദാനം, വിഞ്ഞാണസമുദയം, വിഞ്ഞാണജാതികം, വിഞ്ഞാണപ്പഭവന്തി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. നാമരൂപഞ്ച പജാനാതി, നാമരൂപസമുദയഞ്ച പജാനാതി, നാമരൂപനിരോധഞ്ച പജാനാതി, നാമരൂപനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

വിഞ്ഞാണം കിംനിദാനം, കിംസമുദയം, കിംജാതികം, കിംപഭവന്തി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരനിദാനം, സങ്ഖാരസമുദയം, സങ്ഖാരജാതികം, സങ്ഖാരപ്പഭവന്തി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. വിഞ്ഞാണഞ്ച പജാനാതി, വിഞ്ഞാണസമുദയഞ്ച പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധഞ്ച പജാനാതി, വിഞ്ഞാണനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

സങ്ഖാരാ കിംനിദാനാ, കിംസമുദയാ, കിംജാതികാ, കിംപഭവാതി – ഏവം ഏസനട്ഠേന സച്ചം. സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ, അവിജ്ജാസമുദയാ, അവിജ്ജാജാതികാ, അവിജ്ജാപഭവാതി – ഏവം പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സച്ചം. സങ്ഖാരേ ച പജാനാതി, സങ്ഖാരസമുദയഞ്ച പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധഞ്ച പജാനാതി, സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിം പടിപദഞ്ച പജാനാതി – ഏവം പടിവേധട്ഠേന സച്ചം.

൧൬. ജരാമരണം ദുക്ഖസച്ചം, ജാതി സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. ജാതി ദുക്ഖസച്ചം, ഭവോ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. ഭവോ ദുക്ഖസച്ചം, ഉപാദാനം സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. ഉപാദാനം ദുക്ഖസച്ചം, തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. തണ്ഹാ ദുക്ഖസച്ചം, വേദനാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. വേദനാ ദുക്ഖസച്ചം, ഫസ്സോ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. ഫസ്സോ ദുക്ഖസച്ചം, സളായതനം സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. സളായതനം ദുക്ഖസച്ചം, നാമരൂപം സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. നാമരൂപം ദുക്ഖസച്ചം, വിഞ്ഞാണം സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖസച്ചം, സങ്ഖാരാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. സങ്ഖാരാ ദുക്ഖസച്ചം, അവിജ്ജാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം.

ജരാമരണം സിയാ ദുക്ഖസച്ചം, സിയാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചം. ജാതി സിയാ ദുക്ഖസച്ചം, സിയാ സമുദയസച്ചം…പേ… ഭവോ സിയാ ദുക്ഖസച്ചം, സിയാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നമ്പി നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ മഗ്ഗസച്ചന്തി.

ഭാണവാരോ.

സച്ചകഥാ നിട്ഠിതാ.