൧. യുഗനദ്ധകഥാ

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപത്തം [അരഹത്തം (സ്യാ.), അരഹത്തപത്തിം അ. നി. ൪.൧൭൦] ബ്യാകരോതി, സബ്ബസോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. കതമേഹി ചതൂഹി?

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി. തസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി [ബഹുലിം കരോതി (ക.) അ. നി. ൪.൧൭൦ പസ്സിതബ്ബാ]. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി. തസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം [യുഗനന്ധം (ക. സീ. അട്ഠ.)] ഭാവേതി. തസ്സ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി. സോ, ആവുസോ, സമയോ യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ [അജ്ഝത്തഞ്ഞേവ (സ്യാ. ക.)] സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപത്തം ബ്യാകരോതി, സബ്ബസോ ഇമേഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി.

൧. സുത്തന്തനിദ്ദേസോ

൨. കഥം സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി? നേക്ഖമ്മവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി. തത്ഥ ജാതേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, അനത്തതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. ഇതി പഠമം സമഥോ, പച്ഛാ വിപസ്സനാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ.

മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി? ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവാചാ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, സമുട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാകമ്മന്തോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, വോദാനട്ഠേന സമ്മാആജീവോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, പഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവായാമോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതി മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി – ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി.

സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി ആസേവതീതി കഥം ആസേവതി? ആവജ്ജന്തോ ആസേവതി, ജാനന്തോ ആസേവതി, പസ്സന്തോ ആസേവതി, പച്ചവേക്ഖന്തോ ആസേവതി, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ ആസേവതി, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ ആസേവതി, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആസേവതി, സതിം ഉപട്ഠാപേന്തോ ആസേവതി, ചിത്തം സമാദഹന്തോ ആസേവതി, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ ആസേവതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ ആസേവതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ആസേവതി, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ ആസേവതി, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ ആസേവതി, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ആസേവതി – ഏവം ആസേവതി.

ഭാവേതീതി കഥം ഭാവേതി? ആവജ്ജന്തോ ഭാവേതി, ജാനന്തോ ഭാവേതി, പസ്സന്തോ ഭാവേതി, പച്ചവേക്ഖന്തോ ഭാവേതി, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ ഭാവേതി, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ ഭാവേതി, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഭാവേതി, സതിം ഉപട്ഠാപേന്തോ ഭാവേതി, ചിത്തം സമാദഹന്തോ ഭാവേതി, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ ഭാവേതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ ഭാവേതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ഭാവേതി, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ ഭാവേതി, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ ഭാവേതി, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ഭാവേതി – ഏവം ഭാവേതി.

ബഹുലീകരോതീതി കഥം ബഹുലീകരോതി? ആവജ്ജന്തോ ബഹുലീകരോതി, ജാനന്തോ ബഹുലീകരോതി, പസ്സന്തോ ബഹുലീകരോതി, പച്ചവേക്ഖന്തോ ബഹുലീകരോതി, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ ബഹുലീകരോതി, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ ബഹുലീകരോതി, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ ബഹുലീകരോതി, സതിം ഉപട്ഠാപേന്തോ ബഹുലീകരോതി, ചിത്തം സമാദഹന്തോ ബഹുലീകരോതി, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ ബഹുലീകരോതി, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ ബഹുലീകരോതി, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ ബഹുലീകരോതി, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ ബഹുലീകരോതി, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോതി, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ബഹുലീകരോതി – ഏവം ബഹുലീകരോതി.

തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി കഥം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി? സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, സക്കായദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസോ – ഇമാനി തീണി സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ഓളാരികം കാമരാഗസഞ്ഞോജനം, പടിഘസഞ്ഞോജനം – ഇമാനി ദ്വേ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; ഓളാരികോ കാമരാഗാനുസയോ, പടിഘാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന അനുസഹഗതം കാമരാഗസഞ്ഞോജനം, പടിഘസഞ്ഞോജനം – ഇമാനി ദ്വേ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; അനുസഹഗതോ കാമരാഗാനുസയോ, പടിഘാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അരഹത്തമഗ്ഗേന രൂപരാഗോ, അരൂപരാഗോ, മാനോ, ഉദ്ധച്ചം, അവിജ്ജാ – ഇമാനി പഞ്ച സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; മാനാനുസയോ, ഭവരാഗാനുസയോ, അവിജ്ജാനുസയോ – ഇമേ തയോ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

൩. അബ്യാപാദവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി…പേ… ആലോകസഞ്ഞാവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേന പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി. തത്ഥ ജാതേ ധമ്മേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, അനത്തതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. ഇതി പഠമം സമഥോ, പച്ഛാ വിപസ്സനാ. തേന വുച്ചതി – ‘‘സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ, ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ.

മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി? ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി.

സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി ആസേവതീതി കഥം ആസേവതി? ആവജ്ജന്തോ ആസേവതി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ആസേവതി, ഏവം ആസേവതി. ഭാവേതീതി കഥം ഭാവേതി? ആവജ്ജന്തോ ഭാവേതി, ജാനന്തോ ഭാവേതി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ഭാവേതി, ഏവം ഭാവേതി. ബഹുലീകരോതീതി കഥം ബഹുലീകരോതി? ആവജ്ജന്തോ ബഹുലീകരോതി, ജാനന്തോ ബഹുലീകരോതി…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ ബഹുലീകരോതി, ഏവം ബഹുലീകരോതി.

തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി കഥം സഞ്ഞോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി? സോതാപത്തിമഗ്ഗേന സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ – ഇമാനി തീണി സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; ദിട്ഠാനുസയോ, വിചികിച്ഛാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ഓളാരികം കാമരാഗസഞ്ഞോജനം, പടിഘസഞ്ഞോജനം – ഇമാനി ദ്വേ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; ഓളാരികോ കാമരാഗാനുസയോ പടിഘാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന അനുസഹഗതം കാമരാഗസഞ്ഞോജനം, പടിഘസഞ്ഞോജനം – ഇമാനി ദ്വേ സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; അനുസഹഗതോ കാമരാഗാനുസയോ, പടിഘാനുസയോ – ഇമേ ദ്വേ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. അരഹത്തമഗ്ഗേന രൂപരാഗോ, അരൂപരാഗോ, മാനോ, ഉദ്ധച്ചം, അവിജ്ജാ – ഇമാനി പഞ്ച സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി; മാനാനുസയോ, ഭവരാഗാനുസയോ, അവിജ്ജാനുസയോ – ഇമേ തയോ അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി.

൪. കഥം വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി? അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, അനത്തതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനഞ്ച വോസഗ്ഗാരമ്മണതാ [വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണതാ (സ്യാ. ക.)] ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ. സമാധി ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോ. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

രൂപം അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, രൂപം ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, രൂപം അനത്തതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനഞ്ച വോസഗ്ഗാരമ്മണതാ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി. ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോ. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

വേദനം…പേ… സഞ്ഞം … സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ, ജരാമരണം ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ. തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനഞ്ച വോസഗ്ഗാരമ്മണതാ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി. ഇതി പഠമം വിപസ്സനാ, പച്ഛാ സമഥോ. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി.

൫. കഥം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? സോളസഹി ആകാരേഹി സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി. ആരമ്മണട്ഠേന ഗോചരട്ഠേന പഹാനട്ഠേന പരിച്ചാഗട്ഠേന വുട്ഠാനട്ഠേന വിവട്ടനട്ഠേന സന്തട്ഠേന പണീതട്ഠേന വിമുത്തട്ഠേന അനാസവട്ഠേന തരണട്ഠേന അനിമിത്തട്ഠേന അപ്പണിഹിതട്ഠേന സുഞ്ഞതട്ഠേന ഏകരസട്ഠേന അനതിവത്തനട്ഠേന യുഗനദ്ധട്ഠേന.

കഥം ആരമ്മണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധാരമ്മണോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധാരമ്മണാ. ഇതി ആരമ്മണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ആരമ്മണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം ആരമ്മണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി.

കഥം ഗോചരട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി ഗോചരട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ഗോചരട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം പഹാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി പഹാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പഹാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം പരിച്ചാഗട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി പരിച്ചാഗട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പരിച്ചാഗട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം വിവട്ടനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വിവട്ടതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വിവട്ടതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി വിവട്ടനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിവട്ടനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം സന്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി സന്തോ ഹോന്തി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ സന്താ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി സന്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സന്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം പണീതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി പണീതോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ പണീതാ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി പണീതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘പണീതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം വിമുത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി കാമാസവാ വിമുത്തോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ അവിജ്ജാസവാ വിമുത്താ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാ വിമുത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘വിമുത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം അനാസവട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി കാമാസവേന അനാസവോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ അവിജ്ജാസവേന അനാസവാ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി അനാസവട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനാസവട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം തരണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച തരതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച തരതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി തരണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘തരണട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം അനിമിത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി സബ്ബനിമിത്തേഹി അനിമിത്തോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ സബ്ബനിമിത്തേഹി അനിമിത്താ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി അനിമിത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അനിമിത്തട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം അപ്പണിഹിതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി സബ്ബപണിധീഹി അപ്പണിഹിതോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ സബ്ബപണിധീഹി അപ്പണിഹിതാ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി അപ്പണിഹിതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘അപ്പണിഹിതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി.

കഥം സുഞ്ഞതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി? ഉദ്ധച്ചം പജഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി സബ്ബാഭിനിവേസേഹി സുഞ്ഞോ ഹോതി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജം പജഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ സബ്ബാഭിനിവേസേഹി സുഞ്ഞാ ഹോതി നിരോധഗോചരാ. ഇതി സുഞ്ഞതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘സുഞ്ഞതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി. ഭാവേതീതി ചതസ്സോ ഭാവനാ – ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ…പേ… മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം സുഞ്ഞതട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി. ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി, ഏവം സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി.

സുത്തന്തനിദ്ദേസോ.

൨. ധമ്മുദ്ധച്ചവാരനിദ്ദേസോ

൬. കഥം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി, ഓഭാസോ ധമ്മോതി ഓഭാസം ആവജ്ജതി, തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ ഹോതി സോ സമയോ, യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീ’’തി കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പീതി ഉപ്പജ്ജതി, പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി, സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതി, പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, ‘നികന്തി ധമ്മോ’തി നികന്തിം ആവജ്ജതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ ഹോതി സോ സമയോ, യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീ’’തി. കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ…പേ… അനത്തതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പീതി ഉപ്പജ്ജതി, പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി, സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതി, പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, ‘നികന്തി ധമ്മോ’തി നികന്തിം ആവജ്ജതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം, അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം, ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ…പേ… ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി’’.

രൂപം അനിച്ചതോ മനസികരോതോ…പേ… രൂപം ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ… രൂപം അനത്തതോ മനസികരോതോ… വേദനം…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചതോ മനസികരോതോ…പേ… ജരാമരണം ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ, ജരാമരണം അനത്തതോ മനസികരോതോ ഓഭാസോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പീതി ഉപ്പജ്ജതി, പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി, സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, അധിമോക്ഖോ ഉപ്പജ്ജതി, പഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപട്ഠാനം ഉപ്പജ്ജതി, ഉപേക്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, നികന്തി ഉപ്പജ്ജതി, ‘നികന്തി ധമ്മോ’തി നികന്തിം ആവജ്ജതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം. തേന ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ. ജരാമരണം അനത്തതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ജരാമരണം അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ജരാമരണം ദുക്ഖതോ ഉപട്ഠാനം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസോ ഹോതി. സോ സമയോ, യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീ’’തി. കഥം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… ഏവം മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. ഏവം സഞ്ഞോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി. ഏവം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി.

൭. ഓഭാസേ ചേവ ഞാണേ ച, പീതിയാ ച വികമ്പതി;

പസ്സദ്ധിയാ സുഖേ ചേവ, യേഹി ചിത്തം പവേധതി.

അധിമോക്ഖേ ച പഗ്ഗാഹേ, ഉപട്ഠാനേ ച കമ്പതി;

ഉപേക്ഖാവജ്ജനായ ചേവ, ഉപേക്ഖായ ച നികന്തിയാ.

ഇമാനി ദസ ഠാനാനി, പഞ്ഞാ യസ്സ പരിച്ചിതാ;

ധമ്മുദ്ധച്ചകുസലോ ഹോതി, ന ച സമ്മോഹ ഗച്ഛതി.

വിക്ഖിപതി ചേവ കിലിസ്സതി ച, ചവതി ചിത്തഭാവനാ;

വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതി, ഭാവനാ പരിഹായതി.

വിക്ഖിപതി ന കിലിസ്സതി, ഭാവനാ ന പരിഹായതി;

ന ച വിക്ഖിപതേ ചിത്തം ന കിലിസ്സതി, ന ചവതി ചിത്തഭാവനാ.

ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി ചിത്തസ്സ സങ്ഖേപവിക്ഖേപവിഗ്ഗഹിതം [സങ്ഖേപം വിക്ഖേപം വിഗ്ഗഹിതം (സ്യാ.)] ദസ ഠാനേ സമ്പജാനാതീതി.

യുഗനദ്ധകഥാ നിട്ഠിതാ.