൨. സാസനപട്ഠാനദുതിയഭൂമി

൧൩. തത്ഥ കതമം സാസനപ്പട്ഠാനം? സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം, വാസനാ ഭാഗിയം സുത്തം, നിബ്ബേധഭാഗിയം സുത്തം, അസേക്ഖഭാഗിയം സുത്തം, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച, സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച, വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച. ആണത്തി, ഫലം, ഉപായോ, ആണത്തി ച ഫലഞ്ച, ഫലഞ്ച ഉപായോ ച, ആണത്തി ച ഫലഞ്ച ഉപായോ ച. അസ്സാദോ, ആദീനവോ, നിസ്സരണം, അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച, അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച, ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച, അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച. ലോകികം, ലോകുത്തരം, ലോകികഞ്ച ലോകുത്തരഞ്ച. കമ്മം, വിപാകോ, കമ്മഞ്ച വിപാകോ ച. നിദ്ദിട്ഠം, അനിദ്ദിട്ഠം, നിദ്ദിട്ഠഞ്ച അനിദ്ദിട്ഠഞ്ച. ഞാണം, ഞേയ്യം, ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച. ദസ്സനം, ഭാവനാ, ദസ്സനഞ്ച ഭാവനാ ച. വിപാകകമ്മം, ന വിപാകകമ്മം, നേവവിപാകനവിപാകകമ്മം. സകവചനം, പരവചനം, സകവചനഞ്ച പരവചനഞ്ച. സത്താധിട്ഠാനം, ധമ്മാധിട്ഠാനം, സത്താധിട്ഠാനഞ്ച ധമ്മാധിട്ഠാനഞ്ച. ഥവോ, സകവചനാധിട്ഠാനം, പരവചനാധിട്ഠാനം, സകവചനാധിട്ഠാനഞ്ച പരവചനാധിട്ഠാനഞ്ച. കിരിയം, ഫലം, കിരിയഞ്ച ഫലഞ്ച. അനുഞ്ഞാതം, പടിക്ഖിത്തം, അനുഞ്ഞാതഞ്ച പടിക്ഖിത്തഞ്ച. ഇമാനി ഛ പടിക്ഖിത്താനി.

൧൪. തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയം സുത്തം?

കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ, തണ്ഹാഛദനഛാദിതാ;

പമത്തബന്ധുനാ ബദ്ധാ, മച്ഛാവ കുമിനാമുഖേ;

ജരാമരണമന്വേന്തി, വച്ഛോ ഖീരപകോവ [ഖീരൂപകോവ (ക.) പസ്സ ഉദാ. ൬൪] മാതരം.

പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, നീവരണാ.

തത്ഥ കതമം വാസനാഭാഗിയം സുത്തം?

മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പസന്നേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം സുഖമന്വേതി, ഛായാവ അനപായിനീ.

സംയുത്തകേ സുത്തം.

മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ഇദം ഭഗവാ സക്യാനം കപിലവത്ഥുമ്ഹി നഗരേ നയവിത്ഥാരേന സദ്ധാസീലപരിഭാവിതം സുത്തം ഭാവഞ്ഞേന പരിഭാവിതം തം നാമ പച്ഛിമേ കാലേ.

തത്ഥ കതമം നിബ്ബേധഭാഗിയം സുത്തം?

ഉദ്ധം അധോ [ഉദാ. ൬൧] സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ, അയം അഹസ്മീതി അനാനുപസ്സീ;

ഏവം വിമുത്തോ ഉദതാരി ഓഘം, അതിണ്ണപുബ്ബം അപുനബ്ഭവായ.

സീലാനി നു ഖോ ഭവന്തി കിമത്ഥിയാനി ആനന്ദോ പുച്ഛതി സത്ഥാരം.

തത്ഥ കതമം അസേക്ഖഭാഗിയം സുത്തം?

‘‘യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഠിതം നാനുപകമ്പതി;

വിരത്തം രജനീയേസു, കോപനേയ്യേ [കോപനീയേ (ക.) പസ്സ ഉദാ. ൩൪] ന കുപ്പതി;

യസ്സേവം ഭാവിതം ചിത്തം, കുതോ തം ദുക്ഖമേസ്സതീ’’തി.

സാരിപുത്തോ നാമ ഭഗവാ ഥേരഞ്ഞതരോ സോ മം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമതി, സാരിപുത്തസ്സ ബ്യാകരണം കാതബ്ബം. യസ്സ നൂന ഭഗവാ കായഗതാ സതി അഭാവിതാ അസ്സ അബഹുലീകതാ വിത്ഥാരേന കാതബ്ബം.

൧൫. തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച വാസനാഭാഗിയഞ്ച?

ഛന്നമതിവസ്സതി [ഉദാ. ൪൫], വിവടം നാതിവസ്സതി;

തസ്മാ ഛന്നം വിവരേഥ, ഏവം തം നാതിവസ്സതി.

ഛന്നമതിവസ്സതീതി സംകിലേസോ. വിവടം നാതിവസ്സതീതി വാസനാ. തമോ തമപരായനോതി വിത്ഥാരേന. തത്ഥ യോ ച തമോ യോ ച തമപരായനോ, അയം സംകിലേസോ. യോ ച ജോതി യോ ച ജോതിപരായനോ, അയം വാസനാ.

തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സുത്തം?

ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ, യദായസം ദാരുജപബ്ബജഞ്ച [ദാരുജം പബ്ബജഞ്ച (പീ.) ധ. പ. ൩൪൫; സം. നി. ൧.൧൨൧];

സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു, പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ.

ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ, യദാ പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ, അയം സംകിലേസോ. ഏതമ്പി ഛേത്വാ പരിബ്ബജന്തി ധീരാ അനപേക്ഖിനോ സബ്ബകാമേ പഹായാതി, അയം നിബ്ബേധോ. യം ചേതയിതം പകപ്പിതം യാ ച നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി. ഇമേഹി ചതൂഹി പദേഹി സംകിലേസോ. പച്ഛിമകേഹി ചതൂഹി നിബ്ബേധോ.

തത്ഥ കതമം സംകിലേസഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച അസേക്ഖഭാഗിയഞ്ച സുത്തം?

അയം ലോകോ സന്താപജാതോ, ഫസ്സപരേതോ രോഗം [രോദം (പീ.) പസ്സ ഉദാ. ൩൦] വദതി അത്തതോ;

യേന യേന ഹി മഞ്ഞന്തി, തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാ.

അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ, ഭവപരേതോ ഭവമേവാഭിനന്ദതി;

യദഭിനന്ദതി തം ഭയം, യസ്സ ഭായതി തം ദുക്ഖം;

ഭവവിപ്പഹാനായ ഖോ പനിദം ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി.

യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭവേന ഭവസ്സ വിപ്പമോക്ഖമാഹംസു, സബ്ബേതേ ‘‘അവിപ്പമുത്താ ഭവസ്മാ’’തി വദാമി. യേ വാ പന കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ വിഭവേന ഭവസ്സ നിസ്സരണമാഹംസു, സബ്ബേതേ ‘‘അനിസ്സടാ ഭവസ്മാ’’തി വദാമി. ഉപധിം ഹി പടിച്ച ദുക്ഖമിദം സമ്ഭോതി, സബ്ബുപാദാനക്ഖയാ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ, ലോകമിമം പസ്സ, പുഥൂ അവിജ്ജായ പരേതാ ഭൂതാ ഭൂതരതാ ഭവാ അപരിമുത്താ. യേ ഹി കേചി ഭവാ സബ്ബധി സബ്ബത്ഥതായ സബ്ബേതേ ഭവാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാതി.

‘‘ഏവമേതം യഥാഭൂതം, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ;

ഭവതണ്ഹാ പഹീയതി, വിഭവം നാഭിനന്ദതി;

സബ്ബസോ തണ്ഹാനം ഖയാ, അസേസവിരാഗനിരോധോ നിബ്ബാനം.

‘‘തസ്സ നിബ്ബുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ, അനുപാദാ പുനബ്ഭവോ ന ഹോതി;

അഭിഭൂതോ മാരോ വിജിതസങ്ഗാമോ, ഉപേച്ചഗാ സബ്ബഭവാനി താദീ’’തി.

അയം ലോകോ സന്താപജാതോ യാവ ദുക്ഖന്തി യം തണ്ഹാ സംകിലേസോ.

യം പുനഗ്ഗഹണം യേ ഹി കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭവേന ഭവസ്സ വിമോക്ഖമാഹംസു, സബ്ബേതേ ‘‘അവിമുത്താ ഭവസ്മാ’’തി വദാമി. യേ വാ പന കേചി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ വിഭവേന ഭവസ്സ നിസ്സരണമാഹംസു ‘‘അനിസ്സടാ ഭവസ്മാ’’തി വദാമി. അയം ദിട്ഠിസംകിലേസോ, തം ദിട്ഠിസംകിലേസോ ച തണ്ഹാസംകിലേസോ ച, ഉഭയമേതം സംകിലേസോ. യം പുനഗ്ഗഹണം ഭവവിപ്പഹാനായ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, യാവ സബ്ബസോ ഉപാദാനക്ഖയാ സമ്ഭവാ, ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം. തസ്സ നിബ്ബുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ ഉപച്ചഗാ സബ്ബഭവാനി താദീതി ഇദം അസേക്ഖഭാഗിയം. ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ അനുസോതഗാമീ സംകിലേസോ ഠിതത്തോ ച പടിസോതഗാമീ ച നിബ്ബേധോ. ഥലേ തിട്ഠതീതി അസേക്ഖഭൂമി.

൧൬. തത്ഥ കതമം വാസനാഭാഗിയഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയഞ്ച സുത്തം?

‘‘ദദതോ [ഉദാ. ൭൫; ദീ. നി. ൨.൧൯൭] പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി, സംയമതോ വേരം ന ചീയതി;

കുസലോ ച ജഹാതി പാപകം, രാഗദോസമോഹക്ഖയാ സനിബ്ബുതോ’’തി.

‘‘ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി, സംയമതോ വേരം ന ചീയതീ’’തി വാസനാ. ‘‘കുസലോ ച ജഹാതി പാപകം, രാഗദോസമോഹക്ഖയാ സനിബ്ബുതോ’’തി നിബ്ബേധോ.

സോതാനുഗതേസു ധമ്മേസു വചസാ പരിചിതേസു മനസാനുപേക്ഖിതേസു ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധേസു പഞ്ചാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. ഇധേകച്ചസ്സ ബഹുസ്സുതാ ധമ്മാ ഹോന്തി ധാതാ അപമുട്ഠാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ, സോ യുഞ്ജന്തോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിസേസം പപ്പോതി. നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിസേസം പപ്പോതി, ഗിലാനോ പപ്പോതി. നോ ചേ ഗിലാനോ പപ്പോതി, മരണകാലസമയേ പപ്പോതി. നോ ചേ മരണകാലസമയേ പപ്പോതി, ദേവഭൂതോ പാപുണാതി. നോ ചേ ദേവഭൂതോ പാപുണാതി, തേന ധമ്മരാഗേന തായ ധമ്മനന്ദിയാ പച്ചേകബോധിം പാപുണാതി.

തത്ഥായം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പാപുണാതി, അയം നിബ്ബേധോ. യം സമ്പരായേ പച്ചേകബോധിം പാപുണാതി, അയം വാസനാ. ഇമാനി സോളസ സുത്താനി സബ്ബസാസനം അതിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തിട്ഠന്തി. ഇമേഹി സോളസഹി സുത്തേഹി നവവിധോ സുത്തന്തോ വിഭത്തോ ഭവതി. സോ ച പഞ്ഞവതോ നോ ദുപ്പഞ്ഞസ്സ, യുത്തസ്സ നോ അയുത്തസ്സ, അകമ്മസ്സ വിഹാരിസ്സ പകതിയാ ലോകേ സംകിലേസോ ചരതി. സോ സംകിലേസോ തിവിധോ – തണ്ഹാസംകിലേസോ ദിട്ഠിസംകിലേസോ ദുച്ചരിതസംകിലേസോ. തതോ സംകിലേസതോ ഉട്ഠഹന്തോ സംകിലേസോ ധമ്മേസു പതിട്ഠഹതി, ലോകിയേസു പതിട്ഠഹതീതി. തത്ഥാകുസലോ ദിട്ഠതോ സചേ തം സീലഞ്ച ദിട്ഠിഞ്ച പരാമസതി, തസ്സ സോ തണ്ഹാസംകിലേസോ ഹോതി. സചേ പനസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സം [ഭവിസ്സാമി (പീ.)] ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി യസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി, ഏതസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിസംകിലേസോ ഭവതി. സചേ പന സീലേ പതിട്ഠിതോ അപരാമട്ഠസ്സ ഹി സീലവതം ഹോതി, തസ്സ തം സീലവതോ യോനിസോ ഗഹിതം അവിപ്പടിസാരം ജനേതി യാവ വിമുത്തിഞാണദസ്സനം, തഞ്ച തസ്സ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ കാലങ്കതസ്സ വാ തമ്ഹിയേവ വാ പന അപരാപരിയായേന വാ, അഞ്ഞേസു ഖന്ധേസു ഏവം സുതം ‘‘സുചരിതം വാസനായ സംവത്തതീ’’തി വാസനാഭാഗിയം സുത്തം വുച്ചതി. തത്ഥ സീലേസു ഠിതസ്സ വിനീവരണം ചിത്തം, തം തതോ സക്കായദിട്ഠിപ്പഹാനായ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി. സോ അച്ചന്തനിട്ഠം നിബ്ബാനം പാപുണാതി; യദി വാ സാസനന്തരേ, അച്ചന്തം നിബ്ബാനം പാപുണാതി, യദി വാ ഏകാസനേ ഛ അഭിഞ്ഞേ. തത്ഥ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അരിയധമ്മേ പാപുണന്തി സദ്ധാനുസാരീ ച ധമ്മാനുസാരീ ച. തത്ഥ ധമ്മാനുസാരീ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, സദ്ധാനുസാരീ നേയ്യോ. തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ദുവിധോ – കോചി തിക്ഖിന്ദ്രിയോ കോചി മുദിന്ദ്രിയോ. തത്ഥ നേയ്യോപി ദുവിധോ – കോചി തിക്ഖിന്ദ്രിയോ കോചി മുദിന്ദ്രിയോ. തത്ഥ യോ ച ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ, യോ ച നേയ്യോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ, ഇമേ പുഗ്ഗലാ അസമിന്ദ്രിയാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഇമേ പുഗ്ഗലാ സമിന്ദ്രിയാ പരിഹായന്തി ച ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുതോ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യതോ, ഇമേ മജ്ഝിമാ ഭൂമിഗതാ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ ഹോതി. ഇമേ തയോ പുഗ്ഗലാ.

൧൭. തത്ഥ ചതുത്ഥാ പന പഞ്ചമാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ ച, തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ ഇന്ദ്രിയാനി പടിലഭിത്വാ ദസ്സനഭൂമിയം ഠിതോ സോതാപത്തിഫലഞ്ച പാപുണാതി, ഏകബീജീ ഹോതി പഠമോ സോതാപന്നോ. തത്ഥ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ ഇന്ദ്രിയാനി പടിലഭിത്വാ ദസ്സനഭൂമിയം ഠിതോ സോതാപത്തിഫലഞ്ച പാപുണാതി, കോലംകോലോ ച ഹോതി ദുതിയോ സോതാപന്നോ. തത്ഥ നേയ്യോ പുഗ്ഗലോ ഇന്ദ്രിയാനി പടിലഭിത്വാ ദസ്സനഭൂമിയം ഠിതോ സോതാപത്തിഫലഞ്ച പാപുണാതി, സത്തക്ഖത്തുപരമോ ച ഹോതി, അയം തതിയോ സോതാപന്നോ. ഇമേ തയോ പുഗ്ഗലാ ഇന്ദ്രിയവേമത്തതായ സോതാപത്തിഫലേ ഠിതാ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ഏകബീജീ ഹോതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ കോലംകോലോ ഹോതി, നേയ്യോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ ഹോതി. ഇദം നിബ്ബേധഭാഗിയം സുത്തം. സചേ പന തദുത്തരി വായമതി, അച്ചന്തനിട്ഠം നിബ്ബാനം പാപുണാതി. തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ യോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ, തേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി – അനാഗാമിഫലം പാപുണിത്വാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ച ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ച. തത്ഥ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ യോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ, തേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി – അനാഗാമിഫലം പാപുണന്തി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ച സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ച. തത്ഥ നേയ്യോ അനാഗാമിഫലം പാപുണന്തോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ഹോതി, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ ച, ഇന്ദ്രിയനാനത്തേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ഹോതി. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ ച ഇന്ദ്രിയനാനത്തേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നേയ്യോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി, നേയ്യോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ ഹോതി. ഇതി പഞ്ച അനാഗാമിനോ, ഛട്ഠോ സകദാഗാമീ, തയോ ച സോതാപന്നാതി ഇമേ നവ സേക്ഖാ.

തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ അരഹത്തം പാപുണന്തോ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ ച. തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ മുദിന്ദ്രിയോ അരഹത്തം പാപുണന്തോ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി, ഠിതകപ്പീ [ഠിതകപ്പി (പീ. ക.) പസ്സ പു. പ. ൧൭] ച പടിവേധനഭാവോ പുഗ്ഗലോ ച തിക്ഖിന്ദ്രിയോ സോ അരഹത്തം പാപുണന്തോ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി ചേതനാഭബ്ബോ ച രക്ഖണാഭബ്ബോ ച. തത്ഥ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ മുദിന്ദ്രിയോ അരഹത്തം പാപുണന്തോ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി, സചേ ചേതേതി ന പരിനിബ്ബായീ, നോ ചേ ചേതേതി പരിനിബ്ബായീതി. സചേ അനുരക്ഖതി ന പരിനിബ്ബായീ, നോ ചേ അനുരക്ഖതി പരിനിബ്ബായീതി. തത്ഥ നേയ്യോ പുഗ്ഗലോ ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരിഹാനധമ്മോ ഹോതി കമ്മനിയതോ വാ സമസീസി വാ, ഇമേ നവ അരഹന്തോ ഇദം ചതുബ്ബിധം സുത്തം സംകിലേസഭാഗിയം അസേക്ഖഭാഗിയം. ഇമേസു പുഗ്ഗലേസു തഥാഗതസ്സ ദസവിധം ബലം പവത്തതി.

൧൮. കതമം ദസവിധം? ഇധ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം അപ്പവത്തിതേ ധമ്മചക്കേ മഹേസക്ഖാ ദേവപുത്താ യാചനായ അഭിയാതാ [അതിയാതാ (പീ. ക.)] ഹോന്തി ‘‘ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മ’’ന്തി. സോ അനുത്തരേന ബുദ്ധചക്ഖുനാ വോലോകേന്തോ അദ്ദസാസി സത്താനം തയോ രാസീനം സമ്മത്തനിയതോ മിച്ഛത്തനിയതോ അനിയതോ. തത്ഥ സമ്മത്തനിയതോ രാസി മിച്ഛാസതിം ആപജ്ജേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, അസത്ഥുകോ പരിനിബ്ബായേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, സമാപത്തിം ആപജ്ജേയ്യാതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തത്ഥ മിച്ഛത്തനിയതോ രാസി അരിയസമാപത്തിം പടിപജ്ജിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, അനരിയമിച്ഛാപടിപത്തിം പടിപജ്ജിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. തത്ഥ അനിയതോ രാസി സമ്മാപടിപജ്ജമാനം സമ്മത്തനിയതരാസിം ഗമിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി, മിച്ഛാപടിപജ്ജമാനോ സമ്മത്തനിയതരാസിം ഗമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സമ്മാപടിപജ്ജമാനം സമ്മത്തനിയതരാസിം ഗമിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി, മിച്ഛാപടിപജ്ജമാനം മിച്ഛത്തനിയതരാസിം ഗമിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ഇമേ തയോ അനുത്തരേന ബുദ്ധചക്ഖുനാ വോലോകേന്തസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മേ സതോ ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഏത്തവതാ മം കോചി സഹധമ്മേന പടിചോദിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, വീതരാഗസ്സ തേ പടിജാനതോ അഖീണാസവതായ സഹധമ്മേന കോചി പടിചോദിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യതോ പന ഇമസ്സ അനിയതസ്സ രാസിസ്സ ധമ്മദേസനാ, സാ ന ദിസ്സതി തക്കരസ്സ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയായാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, തഥാ ഓവദിതോ യം പന മേ അനിയതരാസി സാവകോ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ന സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൧൯. യം ഖോ മുനി നാനപ്പകാരസ്സ നാനാനിരുത്തിയോ ദേവനാഗയക്ഖാനം ദമേതി ധമ്മേ വവത്ഥാനേന വത്വാ കാരണതോ അഞ്ഞം പാരം ഗമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. യതോ പനിമാ നിരുത്തിതോ സത്ത സത്ത നിരുത്തിയോ നാഭിസമ്ഭുനേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തി ഖോ പന അഭിസമഗ്ഗരതാനം സാവകാനം തമത്ഥമവിഞ്ഞാപയേതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. മഹേസക്ഖാ ദേവപുത്താ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹേ പുച്ഛിംസു. കായികേന വാ മാനസികേന വാ പരിപീളിതസ്സ ഹത്ഥകുണീതി വാ പാദേ വാ ഖഞ്ജേ ദന്ധസ്സ [ദന്തസ്സ (പീ. ക.)] സോ അത്ഥോ ന പരിഭാജിയതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. യമ്ഹി തം തേസം ഹോതി തമ്ഹി അസന്തം ഭവതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യം ഹി നാസം തേസം ന ഭവതി, തമ്ഹി നാസം തേസം ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഏവം സമുദയസ്സ നിരോധായ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ. മാരോ വാ ഇന്ദോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ തഥാഗതോ വാ ചക്കവത്തീ വാ സോ വത നാമ മാതുഗാമോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, പുരിസോ അസ്സ രാജാ ചക്കവത്തീ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഭവിസ്സതീതി ഠാനമേതം വിജ്ജതി. ഇതിസ്സ ഏവരൂപം ബലം ഏവരൂപം ഞാണം, ഇദം വുച്ചതി ഠാനാട്ഠാനഞാണം പഠമം തഥാഗതബലം തം നിദ്ദിസിതബ്ബം. തീഹി രാസീഹി ചതൂഹി വേസാരജ്ജേഹി ചതൂഹി പടിസമ്ഭിദാഹി പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പവത്തിയം നിവത്തിയം ഭാഗിയഞ്ച. കുസലം കുസലവിപാകേസു ച ഉപപജ്ജതി യഞ്ച ഇത്ഥിപുരിസാനം. ഇദം പഠമം ബലം തഥാഗതോ ഏവം ജാനാതി.

യേസം പന സമ്മത്തനിയതോ രാസി, നായം സബ്ബത്ഥഗാമിനീ പടിപദാ, നിബ്ബാനഗാമിനീയേവായം പടിപദാ. തത്ഥ സിയാ മിച്ഛത്തനിയതോ രാസി, ഏസാപി ന സബ്ബത്ഥഗാമിനീ പടിപദാ. സക്കായസമുദയഗാമിനീയേവായം പടിപദാ ഹോതു, അയം തത്ഥ തത്ഥ പടിപത്തിയാ ഠിതോ ഗച്ഛതി നിബ്ബാനം, ഗച്ഛതി അപായം, ഗച്ഛതി ദേവമനുസ്സസ്സ. യം യം വാ പടിപദം പടിപജ്ജേയ്യ സബ്ബത്ഥ ഗച്ഛേയ്യ, അയം സബ്ബത്ഥഗാമിനീ പടിപദാ. യം ഏത്ഥ ഞാണം യഥാഭൂതം, ഇദം വുച്ചതി സബ്ബത്ഥഗാമിനീ പടിപദാഞാണം ദുതിയം തഥാഗതബലം.

സാ ഖോ പനായം സബ്ബത്ഥഗാമിനീ പടിപദാ നാനാധിമുത്താ കേചി കാമേസു കേചി ദുക്കരകാരിയം കേചി അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ കേചി സംസാരേന സുദ്ധിം പച്ചേന്തി കേചി അനജ്ജാഭാവനാതി. തേന തേന ചരിതേന വിനിബന്ധാനം സത്താനം യം ഞാണം യഥാഭൂതം നാനാഗതം ലോകസ്സ അനേകാധിമുത്തഗതം യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദം തതിയം തഥാഗതബലം.

തത്ഥ സത്താനം അധിമുത്താ ഭവന്തി ആസേവന്തി ഭാവേന്തി ബഹുലീകരോന്തി. തേസം കമ്മുപസയാനം തദാധിമുത്താനം. സാ ചേവ ധാതു സംവഹതി. കതരാ പനേസാ ധാതു നേക്ഖമ്മധാതു ബലധാതു കാചി സമ്പത്തി കാചി മിച്ഛത്തഞ്ച ധാതു അധിമുത്താ ഭവന്തി. അഞ്ഞതരാ ഉത്തരി ന സമനുപസ്സന്തി. തേ തദേവട്ഠാനം മയാ ജരാമരണസ്സ അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി. യഥാ ഭഗവാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ഭാസിതം. യം തത്ഥ യഥാഭൂതം ഞാണം. ഇദം വുച്ചതി ചതുത്ഥം തഥാഗതബലം.

തത്ഥ യംയേവ ധാതു [യം യദേവ ധാതും (ക.)] സേട്ഠന്തി തം തം കായേന ച വാചായ ച ആരമ്ഭന്തി ചേതസികോ. ആരമ്ഭോ ചേതനാ കമ്മം കായികാ വാചസികാ ആരമ്ഭോ ചേതസികത്താ കമ്മന്തരം തഥാഗതോ ഏവം പജാനാതി ‘‘ഇമിനാ സത്തേന ഏവം ധാതുകേന ഏവരൂപം കമ്മം കതം, തം അതീതമദ്ധാനം ഇമിനാ ഹേതുനാ തസ്സ ഏവരൂപോ വിപാകോ വിപച്ചതി ഏതരഹി വിപച്ചിസ്സതി വാ അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി. ഏവം പച്ചുപ്പന്നമദ്ധാനം പജാനാതി ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ ഏവംധാതുകോ ഇദം കമ്മം കരോതി’’. തണ്ഹായ ച ദിട്ഠിയാ ച ഇമിനാ ഹേതുനാ ന തസ്സ വിപാകോ ദിട്ഠേയേവ ധമ്മേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഉപപജ്ജേ വാ’’തി അപരമ്ഹി വാ പരിയായേ ഏവം പജാനാതി ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ ഏവരൂപം കമ്മം കരിസ്സതി അനാഗതമദ്ധാനം, ഇമിനാ ഹേതുനാ തസ്സ ഏവരൂപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഇമിനാ ഹേതുനാ യാനി ചത്താരി കമ്മട്ഠാനാനി ഇദം കമ്മട്ഠാനം പച്ചുപ്പന്നസുഖം ആയതിം ച സുഖവിപാകം’’ …പേ… ഇതി അയം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം കമ്മസമാദാനാനം ഹേതുസോ ഠാനസോ വിപാകവേമത്തതം പജാനാതി ഉച്ചാവചാ ഹീനപണീതതാ, ഇദം വുച്ചതി കമ്മവിപാകഞാണം പഞ്ചമം തഥാഗതബലം.

തഥാ സത്താ യം വാ കമ്മസമാദാനം സമാദിയന്താ തത്ഥ ഏവം പജാനാതി ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കമ്മാധിമുത്തസ്സ രാഗചരിതസ്സ നേക്ഖമ്മധാതൂനം പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, തസ്സ രാഗാനുഗതേ സുഞ്ഞമാനസ്സ പഠമം ഝാനം സംകിലിസ്സതി, സചേ പുന ഉത്തരി വായാമതോ ഝാനവോദാനഗതേ മാനസേ വിസേസഭാഗിയം പടിപദം അനുയുഞ്ജിയതി. തസ്സ ഹി ഝാനഭാഗിയംയേവ പഠമജ്ഝാനേ ഠിതസ്സ ദുതിയം ഝാനം വോദാനം ഗച്ഛതി, തതിയഞ്ച ഝാനം സമാപജ്ജിതുകാമസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതി, തസ്സ സാ പീതി അവിസേസഭാഗിയം തതിയം ഝാനം ആദിസ്സ തിട്ഠതി. സചേ തസ്സ നിസ്സരണം യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാഗതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനം വോദാനം ഗച്ഛതിയേവ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ഹാനഭാഗിയാ ധമ്മാ, തേ ച ധമ്മാ യത്ഥ പജായന്തി യേഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനം വോദാനം ദിസ്സതി. ഏവം അജ്ഝാസയസമാപത്തിയാ യാ ചതസ്സോ സമാപത്തിയോ തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി അട്ഠ വിമോക്ഖഝാനാനീതി ചത്താരി ഝാനാനി വിമോക്ഖാതി. അട്ഠ ച വിമോക്ഖാ തീണി ച വിമോക്ഖമുഖാനി. സമാധീതി ചത്താരോ സമാധീ – ഛന്ദസമാധി വീരിയസമാധി ചിത്തസമാധി വീമംസാസമാധീതി. സമാപത്തിയോ ചതസ്സോ അജ്ഝാസയസമാപത്തിയോ ഇതി ഇമേസം ഝാനാനം വിമോക്ഖസമാപത്തീതി ഏവരൂപോ സംകിലേസോ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. ഏവം ദോസചരിതസ്സ. മോഹചരിതസ്സ. രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവരൂപം വോദാനം ഇതി യം ഏത്ഥ ഞാണം യഥാഭൂതം അസാധാരണം സബ്ബസത്തേഹി. ഇദം വുച്ചതി ഛട്ഠം തഥാഗതബലം.

തത്ഥ തഥാഗതോ ഏവം പജാനാതി ലോകികാ ധമ്മാ ലോകുത്തരാ ധമ്മാ ഭാവനാഭാഗിയം ഇന്ദ്രിയം നാമം ലഭന്തി. ആധിപതേയ്യഭൂമിം ഉപാദായ ബലം നാമം ലഭന്തി ഥാമഗതം മനോ മനിന്ദ്രിയം തം ഉപാദായ. വീരിയം നാമം ലഭന്തി ആരമ്ഭധാതും ഉപാദായ. ഇതിസ്സ ദേവ ഏവരൂപം ഞാണം ഇമേഹി ച ധമ്മേഹി ഇമേ പുഗ്ഗലാ സമന്നാഗതാതിപി ധമ്മദേസനം അകാസി. ആകാരതോ ച വോകാരതോ ച ആസയജ്ഝാസയസ്സ അധിമുത്തിസമന്നാഗതാനം. ഇദം വുച്ചതി പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയബലവീരിയവേമത്തതം ഞാണം സത്തമം തഥാഗതബലം.

തത്ഥ ച തഥാഗതോ ലോകാദീസു ച ഭൂമീസു സംയോജനാനഞ്ച സേക്ഖാനം ദ്വീഹി ബലേഹി ഗതിം പജാനാതി, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിയാ അതീതേ സംസാരേ ഏതരഹി ച പച്ചുപ്പന്നേ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ചുതൂപപാതം ഇതി ഇമാനി ദ്വേ ബലാനി ദിബ്ബചക്ഖുതോ അഭിനീഹിതാനി. സോ അതീതമദ്ധാനം ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ ഗോചരോ സോ ഏതരഹി സതി ഗോചരോ ഇതി അത്തനോ ച പരേസം ച പുബ്ബേനിവാസഞാണം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം പച്ചുപ്പന്നമദ്ധാനം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഇമാനി ദ്വേ തഥാഗതബലാനി, അട്ഠമം പുബ്ബേനിവാസോ, നവമം ദിബ്ബചക്ഖു.

പുന ചപരം തഥാഗതോ അരിയപുഗ്ഗലാനം ഝാനം വോദാനം നിബ്ബേധഭാഗിയം പജാനാതി അയം പുഗ്ഗലോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഇമായ പടിപദായ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഇതി അത്തനോ ച ആസവാനം ഖയം ഞാണം ദിട്ഠേകട്ഠാനം ചതുഭൂമിമുപാദായ യാവ നവന്നം അരഹന്താനം ആസവക്ഖയോ ഓധിസോ സേക്ഖാനം അനോധിസോ അരഹന്താനം. തത്ഥ ചേതോവിമുത്തി ദ്വീഹി ആസവേഹി അനാസവാ കാമാസവേന ച ഭവാസവേന ച, പഞ്ഞാവിമുത്തി ദ്വീഹി ആസവേഹി അനാസവാ ദിട്ഠാസവേന ച അവിജ്ജാസവേന ച, ഇമാസം ദ്വിന്നം വിമുത്തീനം യഥാഭൂതം ഞാണം, ഇദം വുച്ചതി ആസവക്ഖയേ ഞാണം. ദസമം തഥാഗതബലം.

൨൦. ഇമേസു ദസസു ബലേസു ഠിതോ തഥാഗതോ പഞ്ചവിധം സാസനം ദേസേതി സംകിലേസഭാഗിയം വാസനാഭാഗിയം ദസ്സനഭാഗിയം ഭാവനാഭാഗിയം അസേക്ഖഭാഗിയം. തത്ഥ യോ തണ്ഹാസംകിലേസോ, ഇമസ്സ അലോഭോ നിസ്സരണം. യോ ദിട്ഠിസംകിലേസോ, ഇമസ്സ അമോഹോ നിസ്സരണം. യോ ദുച്ചരിതസംകിലേസോ, ഇമസ്സ തീണി കുസലാനി നിസ്സരണം. കിം നിദാനം? തീണി ഇമാനി [തീണി ഹി ഇമാനി (പീ.)] മനോദുച്ചരിതാനി – അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠി. തത്ഥ അഭിജ്ഝാ മനോദുച്ചരിതം കായകമ്മം ഉപട്ഠപേതി, അദിന്നാദാനം സബ്ബഞ്ച തദുപനിബ്ബദ്ധം വാചാകമ്മം ഉപട്ഠപേതി, മുസാവാദഞ്ച സബ്ബവിതഥം സബ്ബം വാചമഭാവം സബ്ബമക്ഖം പലാസം അഭിജ്ഝാ അകുസലമൂലന്തി, സുചരിതേ സുചരിതം മുസാവാദാ അദിന്നാദാനാ അഭിജ്ഝായ ചേതനാ, തത്ഥ ബ്യാപാദോ മനോദുച്ചരിതം കായകമ്മം ഉപട്ഠപേതി, പാണാതിപാതം സബ്ബഞ്ച മേതം ആകഡ്ഢനം പരികഡ്ഢനം നിബ്ബദ്ധം രോചനം വാചാകമ്മം ഉപട്ഠപേതി, പിസുണവാചം ഫരുസവാചം മിച്ഛാദിട്ഠി മനോദുച്ചരിതഞ്ച അഭിജ്ഝം ബ്യാപാദം മിച്ഛാദിട്ഠിം പയോജേതി, തസ്സ യോ കോചി മിച്ഛാദിട്ഠി ചാഗോ രാഗജോ വാ ദോസജോ വാ സബ്ബസോ മിച്ഛാദിട്ഠി സമ്ഭൂതോ ഇമിനാ കാരണേന മിച്ഛാദിട്ഠിം ഉപട്ഠപേതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരം വചീകമ്മം ഉപട്ഠപേതി സമ്ഫപ്പലാപം. ഇമാനി തീണി ദുച്ചരിതാനി അകുസലമൂലാനി.

യാ അഭിജ്ഝാ, സോ ലോഭോ. യോ ബ്യാപാദോ, സോ ദോസോ. യാ മിച്ഛാദിട്ഠി, സോ മോഹോ. താനി അട്ഠ മിച്ഛത്താനി ഉപട്ഠപേന്തി. തേസു ഗഹിതേസു തീസു അകുസലമൂലേസു ദസവിധം അകുസലമൂലം പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, തസ്സ തിവിധസ്സ ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ വാസനാഭാഗിയഞ്ച സുത്തം നിസ്സരണം. തത്ഥ യോ ബഹുസിതോ നിദ്ദേസോ യഥാ ലോഭോ ദോസോ മോഹോപി, തത്ഥ അസിതും ഏത്ഥ ലോഭോ ഉസ്സദോ തേന കാരണേന തേസു വാ ധമ്മേസു ലോഭോ പഞ്ഞപിയതി. തത്ഥായം മോഹോ അകുസലം മോഹോ അയം അവിജ്ജാ, സാ ചതുബ്ബിധാ രൂപേ അഭിനിവിട്ഠാ, രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, അവിജ്ജാഗതോ രൂപവന്തം അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. തത്ഥ കതമം പദം സക്കായദിട്ഠിയാ ഉച്ഛേദം വദതി ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി നത്ഥികദിട്ഠി അധിച്ചസമുപ്പന്നദിട്ഠി ച അഞ്ഞോ ച കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദിയതി. പച്ഛിമസട്ഠികപ്പാനം തീണി പദാനി സക്കായദിട്ഠിയാ സസ്സതം ഭജന്തി ‘‘അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീര’’ന്തി അകിരിയഞ്ച തം ദുക്ഖമിച്ഛതോ അഹേതുകാ ച പതന്തി അനജ്ഝാഭാവോ ച കമ്മാനം സബ്ബഞ്ച മാനയി [മാനതി (പീ.)]. തത്ഥ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി സംസാരേന സുദ്ധി ആജീവകാ ഛളാസീതി പഞ്ഞപേന്തി. യഥാരൂപേ സക്കായദിട്ഠിയാ ചതുവത്ഥുകാ, ഏവം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠിയാ സസ്സതം ഭജതി. അഞ്ഞാജീവകാ ച സസ്സതവാദികേ ച സീലബ്ബതം ഭജന്തി പരാമസന്തി ഇമിനാ ഭവിസ്സാമി ദേവോ വാ ദേവഞ്ഞതരോ വാ, അയം സീലബ്ബതപരാമാസോ. തത്ഥ സക്കായദിട്ഠിയാ സോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’മിതി തം കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി നാഭിപ്പസീദതി പുബ്ബന്തേ അപരന്തേ പുബ്ബന്താപരന്തേ…പേ… ഇതി വാസനാഭാഗിയേസു ഠിതസ്സ അയം ഉപക്കിലേസോ.

൨൧. തത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയേന സബ്ബം വിചികിച്ഛിതം പജഹതി, പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന ഉദയബ്ബയം പസ്സതി, സമാധിന്ദ്രിയേന ചിത്തം ഏകോദി കരോതി വീരിയിന്ദ്രിയേന ആരഭതി. സോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധാനുസാരീ അവേച്ചപ്പസാദേ നിരതോ അനന്തരിയം സമാധിം ഉപ്പാദേതി. ഇന്ദ്രിയേഹി സുദ്ധേഹി ധമ്മാനുസാരീ അപ്പച്ചയതായ അനന്തരിയം സമാധിം ഉപ്പാദേതി. സോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സച്ചാനി ഇദം ദസ്സനഭാഗിയം സുത്തം. തസ്സ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം തീണി സംയോജനാനി ദസ്സനപഹാതബ്ബാനി സബ്ബേന സബ്ബം പഹീനാനി ദ്വേ പുഗ്ഗലകതാനി. തത്ഥ തീണി അകുസലമൂലാനി ഭാവനാപഹാതബ്ബാനി ഉപരിക്ഖിത്താനി ഛ ഭവേ നിബ്ബത്തേന്തി. തത്ഥ തേസു അഭിജ്ഝായ ച ബ്യാപാദേസു തനുകതേസു ഛ ഭവാ പരിക്ഖയാ മരിയാദം ഗച്ഛന്തി, ദ്വേ ഭവാ അവസിട്ഠാ. തസ്സ അഭിജ്ഝാ ച ബ്യാപാദോ ച സബ്ബേന സബ്ബം പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. ഏകോ ഭവോ അവസിട്ഠോ ഹോതി. സോ ച മാനവസേന നിബ്ബത്തേതി. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ അഞ്ഞേപി ചത്താരോ കിലേസാ രൂപരാഗോ ഭവരാഗോ അവിജ്ജാ ഉദ്ധച്ചം കേതുസ്മിമാനഭൂതാ നപ്പടിബലാ അസ്മിമാനം വിനിവത്തേതും, സബ്ബേപി തേ അസ്മിമാനസ്സ പഹാനം ആരഭതേ. ഖീണേസു ന ച തേസു ഇദമുത്തരിദസ്സനഭൂമിയം പഞ്ചസു സേക്ഖപുഗ്ഗലേസു തീസു ച പടിപ്പന്നകേസു ദ്വീസു ച ഫലട്ഠേസു ഭാവനാഭാഗിയം സുത്തം. തദുത്തരി അസേക്ഖഭാഗിയസുത്തം, കത്ഥചി ഭൂമി നിപീളിയതി. ഇദഞ്ച പഞ്ചമം സുത്തം. തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ദേസിതം പുഥുജ്ജനസ്സ സേക്ഖസ്സ അസേക്ഖസ്സ സംകിലേസഭാഗിയം വാസനാഭാഗിയം. പുഥുജ്ജനസ്സ ദസ്സനഭാഗിയം. ഭാവനാഭാഗിയം പഞ്ചന്നം സേക്ഖാനം. യം പഠമനിദ്ദിട്ഠം അസേക്ഖഭാഗിയം സബ്ബേസം അരഹന്താനം. സാ പന പഞ്ചവിധാ സത്തവീസആകാരേ [സത്തവീസം ആകാരേ (പീ.)] പരിയേസിതബ്ബം. ഏതേസു തസ്സ ഗതീനം തതോ ഉത്തരി. തഞ്ച ഖോ സങ്ഖേപേന പഞ്ഞാസായ ആകാരേഹി സമ്പതതി, യേ പഞ്ഞാസ ആകാരാ സാസനേ നിദ്ദിട്ഠാ, തേ സങ്ഖിപിയന്താ ദസഹി ആകാരേഹി പതന്തി. യേ അരിയസച്ചം നിക്ഖേപേന ഠിതേ സങ്ഖിപിയത്താ അട്ഠസു ആകാരേസു പതന്തി. ചതൂസു ച സാധാരണേസു സുത്തേസു യാ ഹാരസമ്പാതസ്സ ഭൂമി, തേ സങ്ഖിപിയന്താ പഞ്ചസു സുത്തേസു പതന്തി. സംകിലേസഭാഗിയേ വാസനാഭാഗിയേ ഭാവനാഭാഗിയേ നിബ്ബേധഭാഗിയേ അസേക്ഖഭാഗിയേ ച. തേ സങ്ഖിപിയന്താ ചതൂസു സുത്തേസു പതന്തി. സംകിലേസഭാഗിയേ വാസനാഭാഗിയേ നിബ്ബേധഭാഗിയേ അസേക്ഖഭാഗിയേ ച. തേ സങ്ഖിപിയമാനാ തീസു സുത്തേസു പതന്തി, പുഥുജ്ജനഭാഗിയേ സേക്ഖഭാഗിയേ അസേക്ഖഭാഗിയേ ച. തേ സങ്ഖിപിയന്താ ദ്വീസു സുത്തേസു പതന്തി നിബ്ബേധഭാഗിയേ ച പുബ്ബയോഗഭാഗിയേ ച. യഥാ വുത്തം ഭഗവതാ ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതാ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ധമ്മം ദേസേന്തി സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… സത്ഥാ പുബ്ബയോഗസമന്നാഗതേ അപ്പകസിരേന മഞ്ഞമാനാ വസിയന്തി പുബ്ബയോഗാ ച ഭവിസ്സന്തി സന്താനം മഞ്ഞമാനാധരായ. തത്ഥ പഞ്ഞാവേമത്തതം അത്തനോ സമനുപസ്സമാനേന അട്ഠവിധേ സുത്തസങ്ഖേപേ, യത്ഥ യത്ഥ സക്കോതി, തത്ഥ തത്ഥ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ യോജേത്വാ സുത്തസ്സ അത്ഥോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ. ന ഹി സതി വേദനാ മനോ ധാരേത്വാ സക്കാ യേന കേനചി സുത്തസ്സ അത്ഥോ യഥാഭൂതം നിദ്ദിസിതും.

തത്ഥ പുരിമകാനം സുത്താനം ഇമാ ഉദ്ദാനഗാഥാ

കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ, പഞ്ച നീവരണാനി ച;

മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മഹാനാമോ ച സാകിയോ.

ഉദ്ധം അധോ വിപ്പമുത്തോ, യഞ്ച സീലകിമത്ഥിയാ;

യസ്സ സേലൂപമം ചിത്തം, ഉപതിസ്സ പുച്ഛാദികാ.

യസ്സ കായഗതാസതി, ഛന്നം തമോപരായണോ;

ന തം ദള്ഹം ചേതസികം, അയം ലോകോതിആദികം.

ചത്താരോ ചേവ പുഗ്ഗലാ, ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢിതം;

സോതാനുഗതധമ്മേസു, ഇമാ തേസം ഉദ്ദാനഗാഥാ.

൨൨. തത്ഥ കതമാ ആണത്തി?

സചേ ഭായഥ [ഉദാ. ൪൪] ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയം;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

‘‘അതീതേ, രാധ, രൂപേ അനപേക്ഖോ ഹോഹീ’’തി വിത്ഥാരേന കാതബ്ബാ. ‘‘സീലവന്തേന, ആനന്ദ, പുഗ്ഗലേന സദാ കരണീയാ കിന്തിമേ അവിപ്പടിസാരോ അസ്സാ’’തി. അയം വുച്ചതി ആണത്തി.

തത്ഥ കതമം ഫലം?

ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ.

ഇദം ഫലം.

തത്ഥ കതമോ ഉപായോ?

‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ [ധ. പ. ൨൭൯] അനത്താ’’തി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ.

‘‘സത്തഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഖോ, ഭിക്ഖു, അപി ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ചാലേയ്യ, കോ പന വാദോ ഛവം അവിജ്ജം സത്തകേസു’’ വേയ്യാകരണം കാതബ്ബം. അയം ഉപായോ.

തത്ഥ കതമാ ആണത്തി ച ഫലഞ്ച?

സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയം;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ.

സചേ ഹി പാപകം കമ്മം, കരോഥ വാ കരിസ്സഥ;

ന വോ ദുക്ഖാ പമോക്ഖാത്ഥി, ഉപച്ചാപി പലായതം [പലായതോ (പീ.)].

പുരിമികായ ഗാഥായ ആണത്തി പച്ഛിമികായ ഫലം. സീലേ പതിട്ഠായ ദ്വേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ യാ ച ചിത്തഭാവനാ യാ ച പഞ്ഞാഭാവനാ യാ ച ആണത്തി രാഗവിരാഗാ ച ഫലം.

തത്ഥ കതമം ഫലഞ്ച ഉപായോ ച?

സീലേ പതിട്ഠായ [സം. നി. ൧.൨൩] നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജടം.

പുരിമികായ അഡ്ഢഗാഥായ ഉപായോ, പച്ഛിമികായ അഡ്ഢഗാഥായ ഫലം. നന്ദിയോ [നന്ദികോ (പീ. ക.)] സക്കോ ഇസിവുത്ഥപുരിരികാമഏകരക്ഖേ [ഇസിവുത്ത… (പീ.)] സുത്തം മൂലതോ ഉപാദായ യാവ ഛസു ധമ്മേസു. ഉത്തരി പഞ്ചസു ധമ്മേസു യാചയോഗോ [യോ ച യോഗോ (പീ.)] കരണീയോ, അയം ഉപായോ. അസഹഗതസ്സ കാമാസവാപി ചിത്തം മുച്ചതീതി. സബ്ബാസു ഛസു തീസു. അയം ഉപായോ ച ഫലഞ്ച.

തത്ഥ കതമാ ആണത്തി ച ഫലഞ്ച ഉപായോ ച?

സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഉഹച്ച [ഊഹച്ച (സു. നി. ൧൧൨൫)], ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ.

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജാ’’തി ആണത്തി. ‘‘സദാ സതോ’’തി ഉപായോ. ‘‘അത്താനുദിട്ഠിം ഉഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’തി ഫലം. സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ, സമാഹിതോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം അനിച്ചന്തി പജാനാതി. ഏവം പസ്സം അരിയസാവകോ പരിമുച്ചതി ജാതിയാപി…പേ… ഉപായാസേഹിപി ഇധ തീണിപി’’.

൨൩. തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ?

കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതി. അയം അസ്സാദോ.

‘‘ധമ്മചരിയാ സമചരിയാ കുസലചരിയാ ഹേതൂഹി, ബ്രാഹ്മണ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി’’. അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ?

കാമേസു വേ ഹഞ്ഞതേ സബ്ബാ മുച്ചേവ – അയം ആദീനവോ. പസേനദിസംയുത്തകേ സുത്തേ പബ്ബതോപമാ – അയം ആദീനവോ.

തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം?

യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതി.

സംയുത്തകേ സുത്തം പാരിച്ഛത്തകോ പണ്ഡുപലാസോ സന്നിപലാസോ – ഇദം നിസ്സരണം.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച?

യാനി [ജാ. ൧.൨.൧൪൪ ദുകനിപാതേ] കരോതി പുരിസോ, താനി അത്തനി പസ്സതി;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപകം.

തത്ഥ യം പാപകാരീ പച്ചനുഭോതി അയം അസ്സാദോ. ലാഭാലാഭഅട്ഠകേസു ബ്യാകരണം, തത്ഥ അലാഭോ അയസോ നിന്ദാ ദുക്ഖം, അയം ആദീനവോ. ലാഭോ യസോ സുഖം പസംസാ, അയം അസ്സാദോ.

തത്ഥ കതമം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാനം, അധിപ്പായോ ച ഇജ്ഝതി;

ഖിപ്പഞ്ച പരമം സന്തിം, നിബ്ബാനമധിഗച്ഛതീ’’തി.

യോ ച വിപാകോ പുഞ്ഞാനം യാ ച അധിപ്പായസ്സ ഇജ്ഝനാ, അയം അസ്സാദോ. യം ഖിപ്പഞ്ച പരമം സന്തിം നിബ്ബാനമധിഗച്ഛതി, ഇദം നിസ്സരണം.

ബാത്തിംസായ ചേവ മഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഹോന്തി, സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ യാവ അഭിവിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസതി അയം അസ്സാദോ. സചേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി സബ്ബേന ഓഘേന [ഓസധേന (പീ. ക.)] നിസ്സരണം അയം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

ആദാനസ്സ [ആദിന്നസ്സ (ക.)] ഭയം ഞത്വാ, ജാതിമരണസമ്ഭവം;

അനാദാതും നിബ്ബത്തതി, ജാതിമരണസങ്ഖയാ.

പുരിമികായ അഡ്ഢഗാഥായ ജാതിമരണസമ്ഭവോ ആദീനവോ. അനാദാതും നിബ്ബത്തതി ജാതിമരണസങ്ഖയാതി നിസ്സരണം.

കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ യമിദം ജായതേ ച മീയതേ ച. യാവ കുദസ്സുനാമസ്സ ദുക്ഖസ്സ അന്തോ ഭവിസ്സതി പരതോ വാതി ഏത്ഥ യാ ഉപരിക്ഖാ, അയം ആദീനവോ. യോ ഗേധം ഞത്വാ അഭിനിക്ഖമതി യാവ പുരാണകായ രാജധാനിയാ, ഇദം നിസ്സരണം. അയം ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

കാമാ ഹി ചിത്രാ വിവിധാ [മധുരാ (ഥേരഗാ. ൭൮൭)] മനോരമാ, വിരൂപരൂപേഹി മഥേന്തി ചിത്തം;

തസ്മാ അഹം [ഥേരഗാ. ൭൮൭] പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ.

യം ‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ വിവിധാ മനോരമാ’’തി അയം അസ്സാദോ. യം ‘‘വിരൂപരൂപേഹി മഥേന്തി ചിത്ത’’ന്തി അയം ആദീനവോ. യം അഹം അഗാരസ്മാ പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോതി ഇദം നിസ്സരണം.

ബലവം ബാലോപമസുത്തം യം ആസായ വാ വേദനീയം കമ്മം ഗാഹതി, തഥാ ചേപി യം യം പാപകമ്മം അനുഭോതി, തത്ഥ ദുക്ഖവേദനീയേന കമ്മേന അഭാവിതകായേന ച യാവ പരിത്തചേതസോ ച ആദീനവം ദസ്സേതി സുഖവേദനീയേന കമ്മേന അസ്സാദേതി. യം പുരാസദിസോ ഹോതി. ഭാവിതചിത്തോ ഭാവിതകായോ ഭാവിതപഞ്ഞോ മഹാനാമോ അപരിത്തചേതസോ, ഇദം നിസ്സരണം.

൨൪. തത്ഥ കതമം ലോകികം സുത്തം?

ന ഹി പാപം കതം കമ്മം, സജ്ജുഖീരംവ മുച്ചതി;

ഡഹന്തം ബാലമന്വേതി, ഭസ്മച്ഛന്നോവ [ഭസ്മാഛന്നോവ (ക.) പസ്സ ധ. പ. ൭൧] പാവകോ.

ചത്താരി അഗതിഗമനാനി, ഇദം ലോകികം സുത്തം.

തത്ഥ കതമം ലോകുത്തരം സുത്തം?

‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനി സമഥങ്ഗതാനി [സമഥം ഗതാനി (പീ.) പസ്സ ധ. പ. ൯൪], അസ്സാ യഥാ സാരഥിനാ സുദന്താ;

പഹീനമാനസ്സ അനാസവസ്സ, ദേവാപി തസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ’’തി.

‘‘അരിയം വോ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാസമാധിം ദേസേസ്സാമീ’’തി ഇദം ലോകുത്തരം സുത്തം.

തത്ഥ കതമം ലോകികം ലോകുത്തരഞ്ച സുത്തം?

സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ, ദയ്ഹമാനോവ മത്ഥകേ;

കാമരാഗപ്പഹാനായ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ.

‘‘സത്തിയാ വിയ ഓമട്ഠോ, ദയ്ഹമാനോവ മത്ഥകേ’’തി ലോകികം;

‘‘കാമരാഗപ്പഹാനായ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി ലോകുത്തരം;

കബളീകാരേ ആഹാരേ അത്ഥി ഛന്ദോതി ലോകികം. നത്ഥി ഛന്ദോതി ലോകുത്തരം സുത്തം.

തത്ഥ കതമം കമ്മം?

യോ പാണമതിപാതേതി, മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി;

ലോകേ അദിന്നം ആദിയതി [ആദിയി (ക.) പസ്സ അ. നി. ൫.൧൭൪], പരദാരഞ്ച ഗച്ഛതി.

സുരാമേരയപാനഞ്ച, യോ നരോ അനുയുഞ്ജതി;

അപ്പഹായ പഞ്ച വേരാനി, ദുസ്സീലോ ഇതി വുച്ചതി.

തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദുച്ചരിതാനി. ഇദം കമ്മം.

തത്ഥ കതമോ വിപാകോ?