൩. സുത്താധിട്ഠാനതതിയഭൂമി

൩൨. തത്ഥ കതമം സുത്താധിട്ഠാനം?

ലോഭാധിട്ഠാനം ദോസാധിട്ഠാനം മോഹാധിട്ഠാനം അലോഭാധിട്ഠാനം അദോസാധിട്ഠാനം അമോഹാധിട്ഠാനം കായകമ്മാധിട്ഠാനം വാചാകമ്മാധിട്ഠാനം മനോകമ്മാധിട്ഠാനം സദ്ധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം വീരിയിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം സതിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം സമാധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം പഞ്ഞിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം ലോഭാധിട്ഠാനം?

വിതക്കമഥിതസ്സ [വിതക്കനിമ്മഥിതസ്സ (ക.) ധ. പ. ൩൪൯] ജന്തുനോ, തിബ്ബരാഗസ്സ സുഭാനുപസ്സിനോ;

ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, ഏസ ഖോ ഗാള്ഹം കരോതി ബന്ധനം.

വിതക്കമഥിതസ്സാതി കാമരാഗോ. സുഭാനുപസ്സിനോതി കാമരാഗവത്ഥു. ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീതി കാമതണ്ഹാ. ഏസ ഗാള്ഹം കരോതി ബന്ധനന്തി രാഗം, ഇതി യോ യോ ധമ്മോ മൂലനിക്ഖിത്തോ, സോ യേവേത്ഥ ധമ്മോ ഉഗ്ഗാവഹിതബ്ബോ [ഉഗ്ഗാപയിതബ്ബോ (പീ. ക.)]. ന ഭഗവാ ഏകം ധമ്മം ആരബ്ഭ അഞ്ഞം ധമ്മം ദേസേതി. യസ്സ വിതക്കേതി കാമവിതക്കോ തമേവ വിതക്കം കാമവിതക്കേന നിദ്ദിസീയതി. തിബ്ബരാഗസ്സാതി തസ്സേവ വിതക്കസ്സ വത്ഥും നിദ്ദിസതി. സുഭാനുപസ്സിനോ ഭിയ്യോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീതി തമേവ രാഗം കാമതണ്ഹാതി നിദ്ദിസതി. ഏസ ഗാള്ഹം കരോതി ബന്ധനന്തി തമേവ തണ്ഹാസംയോജനം നിദ്ദിസതി. ഏവം ഗാഥാസു അനുമിനിതബ്ബം. ഏവം സവേയ്യാകരണേസു.

തത്ഥ ഭഗവാ ഏകം ധമ്മം തിവിധം നിദ്ദിസതി, നിസ്സന്ദതോ ഹേതുതോ ഫലതോ.

ദദം പിയോ [പസ്സ സംയുത്തനികായേ] ഹോതി ഭജന്തി നം ബഹൂ, കിത്തിഞ്ച പപ്പോതി യസോ ച വഡ്ഢതി;

അമങ്കുഭൂതോ പരിസം വിഗാഹതി, വിസാരദോ ഹോതി നരോ അമച്ഛരീ.

ദദന്തി യം യം ദാനം, ഇദം ദാനമയികം പുഞ്ഞക്രിയം. തത്ഥ ഹേതു. യം ചേതം. ഭജന്തി നം ബഹൂ, കിത്തിന്തി യോ ച കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ ലോകേ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, യം ബഹുകസ്സ ജനസ്സ പിയോ ഭവതി മനാപോ ച. യഞ്ച അവിപ്പടിസാരീ കാലങ്കരോതി അയം നിസ്സന്ദോ. യം കായസ്സ ഭേദാ ദേവേസു ഉപപജ്ജതീതി ഇദം ഫലം. ഇദം ലോഭാധിട്ഠാനം.

൩൩. തത്ഥ കതമം ദോസാധിട്ഠാനം?

യോ പാണമതിപാതേതി, മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി;

ലോകേ അദിന്നം ആദിയതി, പരദാരഞ്ച ഗച്ഛതി;

സുരാമേരയപാനഞ്ച, യോ നരോ അനുയുഞ്ജതി [അഭിഗിജ്ഝതി (പീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൫.൧൭൪].

അപ്പഹായ പഞ്ച വേരാനി, ദുസ്സീലോ ഇതി വുച്ചതി;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതി.

യോ പാണമതിപാതേതീതി ദുട്ഠോ പാണമതിപാതേതി. മുസാവാദഞ്ച ഭാസതീതി ദോസോപഘാതായ മുസാവാദഞ്ച ഭാസതി. സുരാമേരയപാനഞ്ച, യോ നരോ അനുയുഞ്ജതീതി ദോസോ നിദാനം. യോ ച സുരാമേരയപാനം അനുയുഞ്ജതി യഥാപരദാരവിഹാരീ [യഥാപമുദിതവിഹാരീ (ക.)] അമിത്താ ജനയന്തി.

പഞ്ച വേരാനി അപ്പഹായാതി പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖാപദാനം സമതിക്കമനം സബ്ബേസം ദോസജാനം സാ പണ്ണത്തി, തേനേവ ദോസജനിതേന കമ്മേന ദുസ്സീലോ ഇതി വുച്ചതി സോപി ധമ്മോ ഹേതുനാ നിദ്ദിസിതബ്ബോ, നിസ്സന്ദേന ഫലേന ച.

തീണി ബാലസ്സ ബാലലക്ഖണാനി – ദുബ്ഭാസിതഭാസീ [ദുബ്ഭാസിതഭാസിതാ (പീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൩.൩] ച ഹോതി, ദുച്ചിന്തിതചിന്തീ ച ദുക്കടകമ്മകാരീ ച. തത്ഥ യം കായേന ച വാചായ ച പരക്കമതി, ഇദമസ്സ ദുക്കടകമ്മകാരീ. തായം യഥാ ച മുസാവാദം ഭാസതി യഥാ പുബ്ബനിദ്ദിട്ഠം, ഇദമസ്സ ദുബ്ഭാസിതാ. യഞ്ച സങ്കപ്പേതി മനോദുച്ചരിതം ബ്യാപാദം, ഇദമസ്സ ദുച്ചിന്തിതചിന്തിതാ. യം സോ ഇമേഹി തീഹി ബാലലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ തീണി തജ്ജാനി ദുക്ഖാനി ദോമനസ്സാനി അനുഭവതി, സോ ച ഹോതി സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ തജ്ജം കഥം കഥന്തി. യദാ ഭവതി സോ ച പാണാതിപാതാദിദസഅകുസലകമ്മപഥാ, സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതീതി. പുന ചപരം യദാ പസ്സതി ചോരം രാജാപരാധികം രഞ്ഞാ ഗഹിതം ജീവിതാ വോരോപേതം, തസ്സേവം ഭവതി സചേ മമമ്പി രാജാ ജാനേയ്യ മമമ്പി രാജാ ഗാഹാപേത്വാ ജീവിതാ വോരോപേയ്യാതി, സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പുന ചപരം ബാലോ യദാ ഭവതി ആസനാ സമാരൂള്ഹോ യാവ യാ മേ ഗതി ഭവിസ്സതി ഇതോ പേച്ച പരം മരണാതി സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി ഇതി ബാലലക്ഖണം ഹേതു. തീണി തജ്ജാനി ദുക്ഖാനി നിസ്സന്ദോ. കായസ്സ ഭേദാ നിരയേസു ഉപപജ്ജതി, ഇദം ഫലം. ഇദം ദോസാധിട്ഠാനം.

൩൪. തത്ഥ കതമം മോഹാധിട്ഠാനം?

സതഞ്ചേവ സഹസ്സാനം, കപ്പാനം സംസരിസ്സതി;

അഥവാ പി തതോ ഭിയ്യോ, ഗബ്ഭാ ഗബ്ഭം ഗമിസ്സഥ.

അനുപാദായ ബുദ്ധവചനം, സങ്ഖാരേ അത്തതോ ഉപാദായ;

ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, ഠാനമേതം ന വിജ്ജതി.

യോ യം അനമതഗ്ഗസംസാരം സമാപന്നോ ജായതേ ച മീയതേ ച, അയം അവിജ്ജാഹേതുകാ. യാനിപി ച സങ്ഖാരാനം പയോജനാനി, താനിപി അവിജ്ജാപച്ചയാനി, യം അദസ്സനം ബുദ്ധവചനസ്സ, അയം അവിജ്ജാസുത്തേയേവ നിദ്ദിട്ഠം. യോ ച സങ്ഖാരേ അത്തതോ ഹരതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ പഞ്ച ദിട്ഠിയോ ഉപഗച്ഛതി. ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഇദം സുത്തം അവിജ്ജായ നിക്ഖിത്തം, അവിജ്ജായ നിക്ഖിപിതം. ഏവം സത്ഥാ സുത്തേ നയേന [സുതനയേന (പീ.)] ധമ്മേന നിദ്ദിസതി. അസാധാരണേന തംയേവ തത്ഥ നിദ്ദിസിതബ്ബം. ന അഞ്ഞം.

യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി നപ്പജാനന്തി ചത്താരി സച്ചാനി വിത്ഥാരേന, യം തത്ഥ അപ്പജാനനാ, ഇദം ദുക്ഖം, അയം ഹേതു. അപ്പജാനന്തോ വിവിധേ സങ്ഖാരേ അഭിസങ്ഖരോതി, അയം നിസ്സന്ദോ. യഞ്ച ദിട്ഠിഗതാനി പരാമസതി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അയം നിസ്സന്ദോ. യം പുനബ്ഭവം നിബ്ബത്തേതി, ഇദം ഫലം. അയമ്പി ധമ്മോ സനിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുതോ ച ഫലതോ ച നിസ്സന്ദതോ ച.

ഏത്ഥ പന കേചി ധമ്മാ സാധാരണാ ഭവന്തി. ഹേതു ഖലു ആദിതോയേവ സുത്തേ നിക്ഖിപിസ്സന്തി. യഥാ കിം ഭവേ ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അഗതിഗമനാനി. തത്ഥ യഞ്ച ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി യഞ്ച ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി, അയം ലോഭോ അകുസലമൂലം. യം ദോസാ, അയം ദോസോയേവ. യം മോഹാ, അയം മോഹോയേവ. ഏവം ഇമാനി തീണി അകുസലമൂലാനി ആദിതോയേവ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാനി. യത്ഥ ഏകം നിദ്ദിസിതബ്ബം, തത്ഥ ഏകം നിദ്ദിസീയതി. തഥാ ദ്വേ യഥാ തീണി, ന ഹി ആദീഹി അനിക്ഖിത്തേ ഹേതു വാ നിസ്സന്ദോ വാ ഫലം വാ നിദ്ദിസിതബ്ബം.

അയഞ്ചേത്ഥ ഗാഥാ –

ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ, യോ ധമ്മം അതിവത്തതി;

നിഹീയതി [നിഹീയതേ (പീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൪.൧൭] തസ്സ യസോ, കാളപക്ഖേവ ചന്ദിമാ.

കത്ഥ ഛന്ദാ ച അയം ലോഭോ യഥാ നിദ്ദിട്ഠം പുബ്ബേ. ഇദം മോഹാധിട്ഠാനം.

൩൫. തത്ഥ കതമം അലോഭാധിട്ഠാനം?

‘‘അസുഭാനുപസ്സിം [അസുഭാനുപസ്സീ (പീ.) പസ്സ ധ. പ. ൮] വിഹരന്തം, ഇന്ദ്രിയേസു സുസംവുതം;

ഭോജനമ്ഹി ച മത്തഞ്ഞും, സദ്ധം ആരദ്ധവീരിയം;

തം വേ നപ്പസഹതി മാരോ, വാതോ സേലംവ പബ്ബത’’ന്തി.

തത്ഥ യാ അസുഭായ ഉപപരിക്ഖാ, അയം കാമേസു ആദീനവദസ്സനേന പരിച്ചാഗോ. ഇന്ദ്രിയേസു സുസംവുതോ തസ്സേവ അലോഭസ്സ പാരിപൂരിയം മമ ആയതനസോചിതം അനുപാദായ. ഭോജനമ്ഹി ച മത്തഞ്ഞുന്തി രസതണ്ഹാപഹാനം. ഇതി അയം അലോഭോ അസുഭാനുപസ്സിതായ വത്ഥുതോ ധാരയതി, സോ അലോഭോ ഹേതു. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഗോചരതോ ധാരയതി, ഭോജനേമത്തഞ്ഞുതായ പരതോ ധാരയതി, അയം നിസ്സന്ദോ. തം വേ നപ്പസഹതി മാരോ, വാതോ സേലം വ പബ്ബതന്തി, ഇദം ഫലം. ഇതി യോയേവ ധമ്മോ ആദിമ്ഹി നിക്ഖിത്തോ, സോയേവ മജ്ഝേ ചേവ അവസാനേ ച.

നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി അസമുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ അനുപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ പഹാനായ, യഥയിദം [യദിദം (പീ. ക.) പസ്സ അ. നി. ൧.൧൭] അസുഭനിമിത്തം. തത്ഥ അസുഭനിമിത്തം മനസികരോന്തസ്സ അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ ന ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി. ഇദം അലോഭസ്സ വത്ഥു. യം പുന അനുപ്പന്നോ കാമരാഗോ പരിയാദിയതി രൂപരാഗം അരൂപരാഗം, ഇതി ഫലം. ഇതി അയമ്പി ച ധമ്മോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുതോ ച നിസ്സന്ദതോ ച ഫലതോ ച. ഇദം അലോഭാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം അദോസാധിട്ഠാനം?

ഏകമ്പി ചേ പാണമദുട്ഠചിത്തോ, മേത്തായതി കുസലോ [കുസലീ (ക.) പസ്സ ഇതിവു. ൨൭] തേന ഹോതി;

സബ്ബേ ച പാണേ മനസാനുകമ്പം [അനുകമ്പമാനോ (പീ.)], പഹൂതമരിയോ പകരോതി പുഞ്ഞം.

ഏകമ്പി ചേ പാണമദുട്ഠചിത്തോ മേത്തായതീതി അയം അദോസോ. നിഗ്ഘാതേന അസ്സാദോ, കുസലോ തേന ഹോതീതി തേന കുസലേന ധമ്മേന സംയുത്തോ ധമ്മപഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി. കുസലോതി യഥാ പഞ്ഞായ പഞ്ഞോ പണ്ഡിച്ചേന പണ്ഡിതോ. പഹൂതമരിയോ പകരോതി പുഞ്ഞന്തി തസ്സായേവ വിപാകോ അയം ലോകിയസ്സ, ന ഹി ലോകുത്തരസ്സ. തത്ഥ യാ മേത്തായനാ, അയം ഹേതു. യം കുസലോ ഭവതി അയം നിസ്സന്ദോ. യാവ അബ്യാപജ്ജോ ഭൂമിയം ബഹുപുഞ്ഞം പസവതി, ഇദം ഫലം. ഇതി അദോസോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുതോ ച നിസ്സന്ദതോ ച ഫലതോ ച.

ഏകാദസാനിസംസാ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ. തത്ഥ യാ മേത്താചേതോവിമുത്തി, അയം അരിയധമ്മേസു രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി, ലോകികായ ഭൂമികാ ഹേതു, യം സുഖം ആയതിം മനാപോ ഹോതി മനുസ്സാനം, ഇമേ ഏകാദസ ധമ്മാ നിസ്സന്ദോ. യഞ്ച അകതാവീ ബ്രഹ്മകായേ ഉപപജ്ജതി. ഇദം ഫലം. ഇദം അദോസാധിട്ഠാനം.

൩൬. തത്ഥ കതമം അമോഹാധിട്ഠാനം?

പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ [നിബ്ബേധഭാഗിനീ (പീ. ക.) പസ്സ ഇതിവു. ൪൧];

യായ സമ്മാ പജാനാതി, ജാതിമരണസങ്ഖയം.

പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാതി വത്ഥും. നിബ്ബേധഗാമിനീതി നിബ്ബാനഗാമിനിയം യഥാഭൂതം പടിവിജ്ഝതി. സമ്മാ പജാനാതി, ജാതിമരണസങ്ഖയന്തി അമോഹോ. പഞ്ഞാതി ഹേതു. യം പജാനാതി അയം നിസ്സന്ദോ. യോ ജാതിമരണസങ്ഖയോ, ഇദം ഫലം. ഇതി അമോഹോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുനാ ച നിസ്സന്ദേന ച ഫലേന ച.

തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ [ഇതിവു. ൬൨ തികനിപാതേ], ഇന്ദ്രിയാനി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തത്ഥ കതമം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനഭിസമേതസ്സ ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ അഭിസമയായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി, വീരിയം ആരഭതി, ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം കാതബ്ബം. തത്ഥ കതമം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ച’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, യാ ച മഗ്ഗോ, ഇദം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ആസവക്ഖയാ അനാസവോ ഹോതി, ഇദം വുച്ചതി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തഥായം പഞ്ഞാ, അയം ഹേതു. യം ഛന്ദം ജനേതി വായമതി, യാ പജാനാതി, അയം നിസ്സന്ദോ. യേന സബ്ബസോ ആസവാനം ഖയാ ഹേതു, യം ഖയേ ഞാണമുപ്പജ്ജതി, അനുപ്പാദേ ഞാണഞ്ച, അയം നിസ്സന്ദോ. യം അരഹത്തം, ഇദം ഫലം. തത്ഥ ഖീണാ മേ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയന്തി, ഇദം ഖയേ ഞാണം. നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീതി ഇദം അനുപ്പാദേ ഞാണം. ഇതി ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാനി അമോഹോ നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുനാ ച നിസ്സന്ദേന ച ഫലേന ച. ഇമാനി അസാധാരണാനി നിദ്ദിട്ഠാനി.

തത്ഥ കതമാനി കുസലമൂലാനി സാധാരണാനി? കുസലഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി കുസലമൂലഞ്ചേവ. തത്ഥ കതമം കുസലമൂലം? അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ. തത്ഥ കതമം കുസലം? അട്ഠ സമ്മത്താനി സമ്മാദിട്ഠി യാവ സമ്മാസമാധി. തത്ഥ യാനി കുസലമൂലാനി, അയം ഹേതു. യഞ്ച അലോഭോ തീണി കമ്മാനി സമുട്ഠാപേതി സങ്കപ്പം വായാമം സമാധിഞ്ച, അയം അലോഭസ്സ നിസ്സന്ദോ. തത്ഥ യോ അദോസോ, അയം ഹേതു. യം തയോ ധമ്മേ പട്ഠപേതി സമ്മാവാചം സമ്മാകമ്മന്തം സമ്മാആജീവഞ്ച, അയം നിസ്സന്ദോ. തത്ഥ യോ അമോഹോ ഹേതു, യം ദ്വേ ധമ്മേ ഉപട്ഠപേതി അവിപരീതദസ്സനമ്പി ച അനഭിലാപനം, അയം നിസ്സന്ദോ. ഇമസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ യം ഫലം, താ ദ്വേ വിമുത്തിയോ രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അവിജ്ജാ വിരാഗാ ച പഞ്ഞാവിമുത്തി, ഇദം ഫലം. ഇതി ഇമാനി തീണി കുസലമൂലാനി നിദ്ദിട്ഠാനി ഹേതുതോ ച നിസ്സന്ദതോ ച ഫലതോ ച. ഏവം സാധാരണാനി കുസലാനി പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി.

യത്ഥ ദുവേ യത്ഥ തീണി. അയഞ്ചേത്ഥ ഗാഥാ.

‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവം, ഭവസങ്ഖാരമവസ്സജി മുനി;

അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ, അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവ’’ന്തി.

തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവന്തി തുലസങ്ഖതം അതുലസങ്ഖതം. തത്ഥ യേ സങ്ഖതാ തുലം, തേ ദ്വേ ധമ്മാ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച തുലിതാ ഭവന്തി. ഏത്തകോ കാമേസു അസ്സാദോ. ഏത്തകോ ആദീനവോ ഇമസ്സ, ഇദം നിസ്സരണന്തി ഇതി നിബ്ബാനം പജാനാതി. ദ്വീഹി കാരണേഹി അതുലം ന ച സക്കാ തുലയിതും. ഏത്തകം ഏതം നേതം പരമത്ഥീതി തേന അതുലം. അഥ പാപുണാ രതനം കരിത്വാ അച്ഛരിയഭാവേന അതുലം. തത്ഥ കുസലസ്സ ച അഭിസമ്ഭവാ ജാനനാ പസ്സനാ, അയം അമോഹോ. യം തത്ഥ ഞാതാ ഓസിരണാ ഭവസങ്ഖാരാനം, അയം അലോഭോ. യം അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോതി വിക്ഖേപപടിസംഹരണാ, അയം അദോസോ. ഇതി ഇമാനി തീണി കുസലമൂലാനി. തുലമതുലസമ്ഭവന്തി അയം അമോഹോ. യോ ഭവസങ്ഖാരാനം സമോസരണം ലോഭോ സമ്മാസമാധീനം അസ്സാദോ, അയം ഹേതു. യം അജ്ഝത്തരതോ അവിജ്ജണ്ഡകോസം സമ്ഭേദോ, അയം നിസ്സന്ദോ. സാ പവത്തി ഇമാനി തീണി നിദ്ദിട്ഠാനി കുസലമൂലാനി ഹേതുതോ ച നിസ്സന്ദതോ ച ഫലതോ ച.

ഏത്താവതാ ഏസാ പവത്തി ച നിവത്തി ച അകുസലമൂലേഹി പവത്തതി, കുസലമൂലേഹി നിവത്തതീതി ഇമേഹി ച തീഹി സബ്ബം അകുസലമൂലം സമോസരണം ഗച്ഛതി. സോ ധമ്മേ വാ വചനതോ നിദ്ദിട്ഠോ തണ്ഹാതി വാ കോധോതി വാ അസമ്പജഞ്ഞന്തി വാ അനുസയോതി വാ മക്ഖോതി വാ പളാസോതി വാ അസ്സതീതി വാ ഇസ്സാതി വാ മച്ഛരിയന്തി വാ അഞ്ഞാണന്തി വാ, തേഹി യേ ച വത്ഥൂഹി നിദ്ദിസിതബ്ബം. യസ്സിമാനി ദ്വേ വചനാനി ധമ്മപദാനി നിദ്ദിട്ഠാനി ന സോ അത്ഥി കിലേസാ, യോ ഇമേസു നവസു പദേസു സമോധാനം സമോസരണം ഗച്ഛതി. അയം കിലേസോ, ന ച ലോഭോ, ന ച ദോസോ, ന ച മോഹോ.

യഥാ അകുസലമൂലാനി, ഏവം കുസലാനി പടിക്ഖേപേന നിദ്ദിസിതബ്ബാനി.

ഇദം അമോഹാധിട്ഠാനം.

൩൭. തത്ഥ കതമം കായകമ്മാധിട്ഠാനം?

കായേന കുസലം കരേ, അസ്സ കായേന സംവുതോ;

കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, കായേന സുചരിതം ചരേ.

തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുചരിതാനി [ഇതിവു. ൬൯ സുചരിതസുത്തേ]. പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ, ഇദം കായകമ്മാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം വാചാകമ്മാധിട്ഠാനം?

സുഭാസിതം [സു. നി. ൪൫൨ സുത്തനിപാതേ] ഉത്തമമാഹു സന്തോ, ധമ്മം ഭണേ നാധമ്മം തം ദുതിയം;

പിയം ഭണേ നാപ്പിയം തം തതിയം, സച്ചം ഭണേ നാലികം തം ചതുത്ഥം.

ചത്താരിമാനി ച വചീസുചരിതാനി ഇദം വാചാകമ്മാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം മനോകമ്മാധിട്ഠാനം?

മനേന കുസലം കമ്മം, മനസാ സംവുതോ ഭവേ;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, മനസാ സുചരിതം ചരേ.

തീണിമാനി മനോസുചരിതാനി, അനഭിജ്ഝാ, അബ്യാപാദോ, സമ്മാദിട്ഠി, ഇദം മനോകമ്മാധിട്ഠാനം. ഇമാനി അസാധാരണാനി സുത്താനി.

തത്ഥ കതമാനി സാധാരണാനി സുത്താനി?

വാചാനുരക്ഖീ മനസാ സുസംവുതോ, കായേന ച നാകുസലം കയിരാ [അകുസലം ന കയിരാ (പീ. ക.) പസ്സ ധ. പ. ൨൮൧];

ഏതേ തയോ കമ്മപഥേ വിസോധയേ, ആരാധയേ മഗ്ഗമിസിപ്പവേദിതം.

തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പാരിസുദ്ധിയോ – കായകമ്മപാരിസുദ്ധി, വാചാകമ്മപാരിസുദ്ധി, മനോകമ്മപാരിസുദ്ധി.

തത്ഥ കതമാ കായകമ്മപാരിസുദ്ധി? പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ. തത്ഥ കതമാ വചീകമ്മപാരിസുദ്ധി? മുസാവാദാ വേരമണീ…പേ… സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ. തത്ഥ കതമാ മനോകമ്മപാരിസുദ്ധി? അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ സമ്മാദിട്ഠി. ഇദം സാധാരണസുത്തം.

ഇതി സാധാരണാനി ച സുത്താനി അസാധാരണാനി ച സുത്താനി പടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി. പടിവിജ്ഝിത്വാ വാചായ കായേന ച സുത്തസ്സ അത്ഥോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ.

൩൮. തത്ഥ കതമം സദ്ധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം?

യസ്സ സദ്ധാ [സം. നി. ൧.൨൬൦; ഥേരഗാ. ൫൦൭ അട്ഠകനിപാതേ ച പസ്സിതബ്ബം] തഥാഗതേ, അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ;

സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണം, അരിയകന്തം പസംസിതം.

സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥി, ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനം;

അദലിദ്ദോതി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

സദ്ധാ വേ നന്ദികാ ആരാധികോ, നോ തസ്സ സദ്ധോതി;

സബ്ബം സിയാതി ഭഗവന്തം, തഥാരൂപോ ധമ്മസമ്പസാദോ.

ഇദം സദ്ധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം വീരിയാധിട്ഠാനം?

ആരമ്ഭഥ [ആരഭഥ (പീ.) പസ്സ സം. നി. ൧.൧൮൫] നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്മപ്പധാനാ, ഇദം വീരിയാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം സതിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം?

സതീമതോ സദാ ഭദ്ദം, ഭദ്ദമത്ഥു സതീമതോ;

സതീമതോ സദാ [സുവേ (സം. നി. ൧.൨൩൮)] സേയ്യോ, സതീമാ സുഖമേധതി.

ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വിത്ഥാരേന കാതബ്ബാ, ഇദം സതിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം സമാധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം?

ആകങ്ഖതോ തേ നരദമ്മസാരഥി, ദേവാ മനുസ്സാ മനസാ വിചിന്തിതം;

സബ്ബേന ജഞ്ഞാ കസിണാപി പാണിനോ, സന്തം സമാധിം അരണം നിസേവതോ.

തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സമാധീ – സവിതക്കോ സവിചാരോ, അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ, അവിതക്കോ അവിചാരോ. ഇദം സമാധിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം.

തത്ഥ കതമം പഞ്ഞിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം?

പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിന്തി വിത്ഥാരേന.

തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ – സുതമയീ, ചിന്താമയീ, ഭാവനാമയീ, ഇദം പഞ്ഞിന്ദ്രിയാധിട്ഠാനം സുത്തം, ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനാനി അസാധാരണാനി സുത്താനി.

൩൯. തത്ഥ കതമാനി സാധാരണാനി ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനാനി സുത്താനി?

അവീതരാഗോ [അ. നി. ൬.൫൪] കാമേസു, യസ്സ പഞ്ചിന്ദ്രിയാ മുദൂ;

സദ്ധാ സതി ച വീരിയം, സമഥോ ച വിപസ്സനാ;

താദിസം ഭിക്ഖുമാസജ്ജ, പുബ്ബേവ ഉപഹഞ്ഞതി.

പഞ്ചിമാനി ഇന്ദ്രിയാനി. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിഇന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. തീസു അവേച്ചപ്പസാദേ വിത്ഥാരേന സുത്തം കാതബ്ബം. ഇമാനി സാധാരണാനി ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനാനി സുത്താനി. യം യസ്സ സമ്ബന്ധം കുസലസ്സ വാ അകുസലസ്സ വാ തേന തേന അധിട്ഠാനേന തം സുത്തം നിദ്ദിസിതബ്ബം, നത്ഥഞ്ഞോ ധമ്മോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ. തത്ഥ സാധാരണം കുസലം നാപി കുസലം അകുസലം യഥാ സാധാരണാനി ച കുസലമൂലാനി സാധാരണാനി ച അകുസലമൂലാനി ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം പജഹതി…പേ… ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ കുസലം അകുസലഞ്ച.

തത്ഥിമാ ഉദ്ദാനഗാഥാ

വിതക്കോ ഹി മമത്ഥികോ [പമത്ഥികോ (പീ.)], ദദം പിയോ നരോ ഇതി;

യോ പാണമതിപാതേതി, തീണി തസ്സ ബാലലക്ഖണം.

സതഞ്ചേവ സഹസ്സാനം, യേ ച സമണബ്രാഹ്മണാ;

ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാ, ചതൂഹി അഗതീഹി ച.

അസുഭാനുപസ്സിം വിഹരന്തം, നിമിത്തേസു അസുഭാ ച;

ഏകമ്പി ചേ പിയം പാണം, മിത്താ സചേ സുഭാസിതാ.

പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, അനുഞ്ഞാ തീണി ഇന്ദ്രിയാനി;

കുസലാകുസലമൂലാനി ച, തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവം.

കായേന കുസലം കരേ, തീണി സുചരിതാനി ച;

സുഭാസിതം ഉത്തമമാഹു, സന്തോ വചീസുചരിതാനി ച.

കായേന ച കുസലം കയിരാ, മനോദുച്ചരിതാനി ച;

കായാനുരക്ഖീ ച സദാ, തിസ്സോ ച പാരിസുദ്ധിയോ.

യസ്സ സദ്ധാ തഥാഗതേ, സമുപ്പാദേ ച ദേസിതോ;

ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യാ ച സമ്മപ്പധാനതാ.

സതീമതോ സദാ ഭദ്ദം, സതിപട്ഠാനഭാവനാ;

ആകങ്ഖതോ ച അനഞ്ഞാണം, യേ ച തീണി സമാധയോ.

പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, തിസ്സോ പഞ്ഞാ പകാസിതാ;

അവീതരാഗോ കാമേസു, തഥേവ പഞ്ചിന്ദ്രിയാ.

ഇതി ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനസ്സ

ജമ്ബുവനവാസിനോ പേടകോപദേസേ

തതിയഭൂമി സുത്താധിട്ഠാനം നാമ.