൪. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ

൧൮. പുച്ഛാമി തം ഭഗവാ ബ്രൂഹി മേതം, [ഇച്ചായസ്മാ മേത്തഗൂ]

മഞ്ഞാമി തം വേദഗൂ ഭാവിതത്തം;

കുതോ നു ദുക്ഖാ സമുദാഗതാ ഇമേ, യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ.

പുച്ഛാമി തം ഭഗവാ ബ്രൂഹി മേതന്തി. പുച്ഛാമീതി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ. കതമാ അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം. തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതത്ഥായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ.

കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം. അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ.

കതമാ വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ – ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി? സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ. ഇമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ.

അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – മനുസ്സപുച്ഛാ, അമനുസ്സപുച്ഛാ, നിമ്മിതപുച്ഛാ. കതമാ മനുസ്സപുച്ഛാ? മനുസ്സാ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ഭിക്ഖൂ പുച്ഛന്തി, ഭിക്ഖുനിയോ പുച്ഛന്തി, ഉപാസകാ പുച്ഛന്തി, ഉപാസികായോ പുച്ഛന്തി, രാജാനോ പുച്ഛന്തി ഖത്തിയാ പുച്ഛന്തി, ബ്രാഹ്മണാ പുച്ഛന്തി, വേസ്സാ പുച്ഛന്തി, സുദ്ദാ പുച്ഛന്തി, ഗഹട്ഠാ പുച്ഛന്തി, പബ്ബജിതാ പുച്ഛന്തി – അയം മനുസ്സപുച്ഛാ.

കതമാ അമനുസ്സപുച്ഛാ? അമനുസ്സാ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, നാഗാ പുച്ഛന്തി, സുപണ്ണാ പുച്ഛന്തി, യക്ഖാ പുച്ഛന്തി, അസുരാ പുച്ഛന്തി, ഗന്ധബ്ബാ പുച്ഛന്തി, മഹാരാജാനോ പുച്ഛന്തി, ഇന്ദാ പുച്ഛന്തി, ബ്രഹ്മാ പുച്ഛന്തി, ദേവാ പുച്ഛന്തി – അയം അമനുസ്സപുച്ഛാ.

കതമാ നിമ്മിതപുച്ഛാ? ഭഗവാ രൂപം അഭിനിമ്മിനാതി മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയം. സോ നിമ്മിതോ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഭഗവാ വിസജ്ജേതി. അയം നിമ്മിതപുച്ഛാ. ഇമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ.

അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അത്തത്ഥപുച്ഛാ, പരത്ഥപുച്ഛാ, ഉഭയത്ഥപുച്ഛാ…പേ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ദിട്ഠധമ്മികത്ഥപുച്ഛാ, സമ്പരായികത്ഥപുച്ഛാ, പരമത്ഥപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അനവജ്ജത്ഥപുച്ഛാ, നിക്കിലേസത്ഥപുച്ഛാ, വോദാനത്ഥപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അതീതപുച്ഛാ, അനാഗതപുച്ഛാ, പച്ചുപ്പന്നപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അജ്ഝത്തപുച്ഛാ, ബഹിദ്ധാപുച്ഛാ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – കുസലപുച്ഛാ, അകുസലപുച്ഛാ, അബ്യാകതപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ഖന്ധപുച്ഛാ, ധാതുപുച്ഛാ ആയതനപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – സതിപട്ഠാനപുച്ഛാ, സമ്മപ്പധാനപുച്ഛാ, ഇദ്ധിപാദപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ഇന്ദ്രിയപുച്ഛാ, ബലപുച്ഛാ, ബോജ്ഝങ്ഗപുച്ഛാ… അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – മഗ്ഗപുച്ഛാ, ഫലപുച്ഛാ, നിബ്ബാനപുച്ഛാ….

പുച്ഛാമി തന്തി പുച്ഛാമി തം യാചാമി തം അജ്ഝേസാമി തം പസാദേമി തം ‘‘കഥയസ്സു മേ’’തി പുച്ഛാമി തം. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി – യദിദം ഭഗവാതി. ബ്രൂഹി മേതന്തി ബ്രൂഹി ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – പുച്ഛാമി തം ഭഗവാ ബ്രൂഹി മേതം.

ഇച്ചായസ്മാ മേത്തഗൂതി ഇച്ചാതി പദസന്ധി…പേ… ഇച്ചായസ്മാ മേത്തഗൂ.

മഞ്ഞാമി തം വേദഗൂ ഭാവിതത്തന്തി. വേദഗൂതി തം മഞ്ഞാമി, ഭാവിതത്തോതി തം മഞ്ഞാമി, ഏവം ജാനാമി, ഏവം ആജാനാമി ഏവം പടിജാനാമി ഏവം പടിവിജ്ഝാമി. വേദഗൂ ഭാവിതത്തോതി കഥഞ്ച ഭഗവാ വേദഗൂ? വേദാ വുച്ചന്തി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം…പേ… ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വീമംസാ വിപസ്സനാ സമ്മാദിട്ഠി. ഭഗവാ തേഹി വേദേഹി ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തഗതോ അന്തപ്പത്തോ കോടിഗതോ കോടിപ്പത്തോ പരിയന്തഗതോ പരിയന്തപ്പത്തോ വോസാനഗതോ വോസാനപ്പത്തോ താണഗതോ താണപ്പത്തോ ലേണഗതോ ലേണപ്പത്തോ സരണഗതോ സരണപ്പത്തോ അഭയഗതോ അഭയപ്പത്തോ അച്ചുതഗതോ അച്ചുതപ്പത്തോ അമതഗതോ അമതപ്പത്തോ നിബ്ബാനഗതോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ. വേദാനം വാ അന്തഗതോതി വേദഗൂ; വേദേഹി വാ അന്തഗതോതി വേദഗൂ; സത്തന്നം വാ ധമ്മാനം വിദിതത്താ വേദഗൂ; സക്കായദിട്ഠി വിദിതാ ഹോതി, വിചികിച്ഛാ വിദിതാ ഹോതി, സീലബ്ബതപരാമാസോ വിദിതോ ഹോതി, രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ വിദിതോ ഹോതി, വിദിതാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ.

വേദാനി വിചേയ്യ കേവലാനി, [സഭിയാതി ഭഗവാ]

സമണാനം യാനീധത്ഥി [യാനി പത്ഥി (സ്യാ.), യാനി അത്ഥി (ക.) സു. നി. ൫൩൪] ബ്രാഹ്മണാനം;

സബ്ബവേദനാസു വീതരാഗോ;

സബ്ബം വേദമതിച്ച വേദഗൂ സോതി.

ഏവം ഭഗവാ വേദഗൂ.

കഥം ഭഗവാ ഭാവിതത്തോ? ഭഗവാ ഭാവിതകായോ ഭാവിതസീലോ ഭാവിതചിത്തോ ഭാവിതപഞ്ഞോ ഭാവിതസതിപട്ഠാനോ ഭാവിതസമ്മപ്പധാനോ ഭാവിതഇദ്ധിപാദോ ഭാവിതഇന്ദ്രിയോ ഭാവിതബലോ ഭാവിതബോജ്ഝങ്ഗോ ഭാവിതമഗ്ഗോ, പഹീനകിലേസോ പടിവിദ്ധാകുപ്പോ സച്ഛികതനിരോധോ. ദുക്ഖം തസ്സ പരിഞ്ഞാതം, സമുദയോ പഹീനോ, മഗ്ഗോ ഭാവിതോ, നിരോധോ സച്ഛികതോ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാതം, പഹാതബ്ബം പഹീനം, ഭാവേതബ്ബം ഭാവിതം, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം, അപരിത്തോ മഹന്തോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുപ്പരിയോഗാള്ഹോ ബഹുരതനോ സാഗരൂപമോ [സാഗരസമോ (ക.)] ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതോ ഹോതി.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ, ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ, ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ, കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ, മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപം രൂപം നാഭിഗിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി [നാഭിപിഹയതി (സ്യാ.) മഹാനി. ൯൦] ന രാഗം ജനേതി. തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ രൂപം ദിസ്വാ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ [അപ്പതിട്ഠീനചിത്തോ (സ്യാ.)] അലീനമനസോ [ആദിനമനസോ (സ്യാ.) മഹാനി. ൯൦] അബ്യാപന്നചേതസോ. തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപം നാഭിഗിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി ന രാഗം ജനേതി. തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. മനസായേവ ഖോ പന ധമ്മം വിഞ്ഞായ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി. അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ അലീനമനസോ അബ്യാപന്നചേതസോ തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപാമനാപേസു രൂപേസു ഠിതോവ കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപാമനാപേസു ധമ്മേസു ഠിതോവ കായോ ഹോതി ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രജനീയേ ന രജ്ജതി, ദുസ്സനീയേ [ദോസനീയേ (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൯൦] ന ദുസ്സതി, മോഹനീയേ ന മുയ്ഹതി, കോപനീയേ ന കുപ്പതി, മദനീയേ ന മജ്ജതി, കിലേസനീയേ ന കിലിസ്സതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ രജനീയേ ന രജ്ജതി, ദുസ്സനീയേ ന ദുസ്സതി, മോഹനീയേ ന മുയ്ഹതി, കോപനീയേ ന കുപ്പതി, മദനീയേ ന മജ്ജതി, കിലേസനീയേ ന കിലിസ്സതി.

ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തോ, സുതേ സുതമത്തോ, മുതേ മുതമത്തോ, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തോ. ദിട്ഠേ ന ലിമ്പതി, സുതേ ന ലിമ്പതി, മുതേ ന ലിമ്പതി, വിഞ്ഞാതേ ന ലിമ്പതി. ദിട്ഠേ അനൂപയോ [അനുപയോ (സ്യാ.), അനുസയോ (ക.) മഹാനി. ൯൦] അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി. സുതേ…പേ… മുതേ … വിഞ്ഞാതേ അനൂപയോ [അനുപയോ (സ്യാ.), അനുസയോ (ക.) മഹാനി. ൯൦] അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി.

സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ ചക്ഖു, പസ്സതി ഭഗവാ ചക്ഖുനാ രൂപം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ സോതം, സുണാതി ഭഗവാ സോതേന സദ്ദം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ ഘാനം, ഘായതി ഭഗവാ ഘാനേന ഗന്ധം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ ജിവ്ഹാ, സായതി ഭഗവാ ജിവ്ഹായ രസം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ കായോ, ഫുസതി ഭഗവാ കായേന ഫോട്ഠബ്ബം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഭഗവതോ മനോ, വിജാനാതി ഭഗവാ മനസാ ധമ്മം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ.

ചക്ഖു രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിതം, തം ഭഗവതോ [ഭഗവതാ (സ്യാ.) മഹാനി. ൯൦] ദന്തം ഗുത്തം രക്ഖിതം സംവുതം; തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. സോതം സദ്ദാരാമം സദ്ദരതം…പേ… ഘാനം ഗന്ധാരാമം ഗന്ധരതം… ജിവ്ഹാ രസാരാമാ രസരതാ രസസമ്മുദിതാ, സാ ഭഗവതോ ദന്താ ഗുത്താ രക്ഖിതാ സംവുതാ; തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. കായോ ഫോട്ഠബ്ബാരാമോ ഫോട്ഠബ്ബരതോ ഫോട്ഠബ്ബസമ്മുദിതോ… മനോ ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ ധമ്മസമ്മുദിതോ, സോ ഭഗവതോ ദന്തോ ഗുത്തോ രക്ഖിതോ സംവുതോ; തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി –

‘‘ദന്തം നയന്തി സമിതിം, ദന്തം രാജാഭിരൂഹതി;

ദന്തോ സേട്ഠോ മനുസ്സേസു, യോതിവാക്യം തിതിക്ഖതി.

‘‘വരമസ്സതരാ ദന്താ, ആജാനീയാ ച [ആജാനിയാവ (സ്യാ.) ധ. പ. ൩൨൨] സിന്ധവാ;

കുഞ്ജരാ ച [കുഞ്ജരാവ (സ്യാ.)] മഹാനാഗാ, അത്തദന്തോ തതോ വരം.

‘‘ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി, ഗച്ഛേയ്യ അഗതം ദിസം;

യഥാത്തനാ സുദന്തേന, ദന്തോ ദന്തേന ഗച്ഛതി.

‘‘വിധാസു ന വികമ്പന്തി, വിപ്പമുത്താ പുനബ്ഭവാ;

ദന്തഭൂമിം അനുപ്പത്താ, തേ ലോകേ വിജിതാവിനോ.

‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി, അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബലോകേ;

നിബ്ബിജ്ഝ ഇമം പരഞ്ച ലോകം, കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതോ സ ദന്തോ’’തി [സുദന്തോതി (സ്യാ.) സു. നി. ൫൨൧; മഹാനി. ൯൦].

ഏവം ഭഗവാ ഭാവിതത്തോതി.

മഞ്ഞാമി തം വേദഗൂ ഭാവിതത്തം, കുതോ നു ദുക്ഖാ സമുദാഗതാ ഇമേതി. കുതോ നൂതി സംസയപുച്ഛാ വിമതിപുച്ഛാ ദ്വേള്ഹകപുച്ഛാ അനേകംസപുച്ഛാ – ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി – കുതോ നു. ദുക്ഖാതി ജാതിദുക്ഖം, ജരാദുക്ഖം, ബ്യാധിദുക്ഖം, മരണദുക്ഖം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം, ബ്യസനം ദുക്ഖം, നേരയികം ദുക്ഖം, തിരച്ഛാനയോനികം ദുക്ഖം, പേത്തിവിസയികം ദുക്ഖം, മാനുസികം ദുക്ഖം, ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം ദുക്ഖം, ഗബ്ഭട്ഠിതിമൂലകം ദുക്ഖം, ഗബ്ഭവുട്ഠാനമൂലകം ദുക്ഖം, ജാതസ്സൂപനിബന്ധകം ദുക്ഖം, ജാതസ്സ പരാധേയ്യകം ദുക്ഖം, അത്തൂപക്കമം ദുക്ഖം, പരൂപക്കമം ദുക്ഖം, ദുക്ഖദുക്ഖം, സങ്ഖാരദുക്ഖം, വിപരിണാമദുക്ഖം, ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ ജരോ കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതപിത്തം മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം ദുക്ഖം, മാതുമരണം ദുക്ഖം, പിതുമരണം ദുക്ഖം, ഭാതുമരണം ദുക്ഖം, ഭഗിനിമരണം ദുക്ഖം, പുത്തമരണം ദുക്ഖം, ധീതുമരണം ദുക്ഖം, ഞാതിബ്യസനം ദുക്ഖം, രോഗബ്യസനം ദുക്ഖം, ഭോഗബ്യസനം ദുക്ഖം, സീലബ്യസനം ദുക്ഖം, ദിട്ഠിബ്യസനം ദുക്ഖം; യേസം ധമ്മാനം ആദിതോ സമുദാഗമനം പഞ്ഞായതി, അത്ഥങ്ഗമതോ നിരോധോ പഞ്ഞായതി, കമ്മസന്നിസ്സിതോ വിപാകോ, വിപാകസന്നിസ്സിതം കമ്മം, നാമസന്നിസ്സിതം രൂപം, രൂപസന്നിസ്സിതം നാമം, ജാതിയാ അനുഗതം, ജരായ അനുസടം, ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതം, മരണേന അബ്ഭാഹതം, ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതം, അതാണം അലേണം അസരണം അസരണീഭൂതം – ഇമേ വുച്ചന്തി ദുക്ഖാ. ഇമേ ദുക്ഖാ കുതോ സമുദാഗതാ കുതോ ജാതാ കുതോ സഞ്ജാതാ കുതോ നിബ്ബത്താ കുതോ അഭിനിബ്ബത്താ കുതോ പാതുഭൂതാ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി, ഇമേസം ദുക്ഖാനം മൂലം പുച്ഛതി ഹേതും പുച്ഛതി നിദാനം പുച്ഛതി സമ്ഭവം പുച്ഛതി പഭവം പുച്ഛതി സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി ആഹാരം പുച്ഛതി ആരമ്മണം പുച്ഛതി പച്ചയം പുച്ഛതി സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – കുതോ നു ദുക്ഖാ സമുദാഗതാ ഇമേ.

യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാതി. യേ കേചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – യേ കേചീതി. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. അനേകരൂപാതി അനേകവിധാ നാനാപ്പകാരാ ദുക്ഖാതി – യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘പുച്ഛാമി തം ഭഗവാ ബ്രൂഹി മേതം, [ഇച്ചായസ്മാ മേത്തഗൂ]

മഞ്ഞാമി തം വേദഗൂ ഭാവിതത്തം;

കുതോ നു ദുക്ഖാ സമുദാഗതാ ഇമേ, യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ’’തി.

൧൯. ദുക്ഖസ്സ വേ മം പഭവം അപുച്ഛസി, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

തം തേ പവക്ഖാമി യഥാ പജാനം;

ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാ, യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ.

ദുക്ഖസ്സ വേ മം പഭവം അപുച്ഛസീതി. ദുക്ഖസ്സാതി ജാതിദുക്ഖസ്സ ജരാദുക്ഖസ്സ ബ്യാധിദുക്ഖസ്സ മരണദുക്ഖസ്സ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖസ്സ. പഭവം അപുച്ഛസീതി ദുക്ഖസ്സ മൂലം പുച്ഛസി ഹേതും പുച്ഛസി നിദാനം പുച്ഛസി സമ്ഭവം പുച്ഛസി പഭവം പുച്ഛസി സമുട്ഠാനം പുച്ഛസി ആഹാരം പുച്ഛസി ആരമ്മണം പുച്ഛസി പച്ചയം പുച്ഛസി സമുദയം പുച്ഛസി യാചസി അജ്ഝേസസി പസാദേസീതി – ദുക്ഖസ്സ വേ മം പഭവം അപുച്ഛസി. മേത്തഗൂതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – മേത്തഗൂതി ഭഗവാ.

തം തേ പവക്ഖാമി യഥാ പജാനന്തി. തന്തി ദുക്ഖസ്സ മൂലം പവക്ഖാമി ഹേതും പവക്ഖാമി നിദാനം പവക്ഖാമി സമ്ഭവം പവക്ഖാമി പഭവം പവക്ഖാമി സമുട്ഠാനം പവക്ഖാമി ആഹാരം പവക്ഖാമി ആരമ്മണം പവക്ഖാമി പച്ചയം പവക്ഖാമി സമുദയം പവക്ഖാമി ആചിക്ഖിസ്സാമി ദേസേസ്സാമി പഞ്ഞപേസ്സാമി പട്ഠപേസ്സാമി വിവരിസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി ഉത്താനീകരിസ്സാമി പകാസേസ്സാമീതി – തം തേ പവക്ഖാമി. യഥാ പജാനന്തി യഥാ പജാനന്തോ ആജാനന്തോ വിജാനന്തോ പടിവിജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ. ന ഇതിഹീതിഹം ന ഇതികിരായ ന പരമ്പരായ ന പിടകസമ്പദായ [ന പിടകസമ്പദാനേന (ക.) മഹാനി. ൧൫൬] ന തക്കഹേതു ന നയഹേതു ന ആകാരപരിവിതക്കേന ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സാമം സയമഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖധമ്മം തം കഥയിസ്സാമീതി – തം തേ പവക്ഖാമി യഥാ പജാനം.

ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാതി. ഉപധീതി ദസ ഉപധീ – തണ്ഹൂപധി, ദിട്ഠൂപധി, കിലേസൂപധി, കമ്മൂപധി, ദുച്ചരിതൂപധി, ആഹാരൂപധി, പടിഘൂപധി, ചതസ്സോ ഉപാദിന്നധാതുയോ ഉപധീ, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഉപധീ, ഛ വിഞ്ഞാണകായാ ഉപധീ, സബ്ബമ്പി ദുക്ഖം ദുക്ഖമനട്ഠേന [ദുക്ഖട്ഠേന (സ്യാ.)] ഉപധി. ഇമേ വുച്ചന്തി ദസ ഉപധീ. ദുക്ഖാതി ജാതിദുക്ഖം ജരാദുക്ഖം ബ്യാധിദുക്ഖം മരണദുക്ഖം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം നേരയികം ദുക്ഖം…പേ… ദിട്ഠിബ്യസനം ദുക്ഖം. യേസം ധമ്മാനം ആദിതോ സമുദാഗമനം പഞ്ഞായതി, അത്ഥങ്ഗമതോ നിരോധോ പഞ്ഞായതി, കമ്മസന്നിസ്സിതോ വിപാകോ, വിപാകസന്നിസ്സിതം കമ്മം, നാമസന്നിസ്സിതം രൂപം, രൂപസന്നിസ്സിതം നാമം, ജാതിയാ അനുഗതം, ജരായ അനുസടം, ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതം, മരണേന അബ്ഭാഹതം, ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതം, അതാണം അലേണം അസരണം അസരണീഭൂതം – ഇമേ വുച്ചന്തി ദുക്ഖാ. ഇമേ ദുക്ഖാ ഉപധിനിദാനാ ഉപധിഹേതുകാ ഉപധിപച്ചയാ ഉപധികാരണാ ഹോന്തി പഭവന്തി സമ്ഭവന്തി ജായന്തി സഞ്ജായന്തി നിബ്ബത്തന്തി പാതുഭവന്തീതി – ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാ.

യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാതി. യേ കേചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – യേ കേചീതി. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. അനേകരൂപാതി അനേകവിധാ നാനപ്പകാരാ ദുക്ഖാതി – യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദുക്ഖസ്സ വേ മം പഭവം അപുച്ഛസി, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

തം തേ പവക്ഖാമി യഥാ പജാനം;

ഉപധിനിദാനാ പഭവന്തി ദുക്ഖാ, യേ കേചി ലോകസ്മിമനേകരൂപാ’’തി.

൨൦. യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതി, പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോ;

തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാ, ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീ.

യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതീതി. യോതി യോ യാദിസോ യഥായുത്തോ യഥാവിഹിതോ യഥാപകാരോ യംഠാനപ്പത്തോ യംധമ്മസമന്നാഗതോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ. അവിദ്വാതി അവിജ്ജാഗതോ അഞ്ഞാണീ അവിഭാവീ ദുപ്പഞ്ഞോ. ഉപധിം കരോതീതി തണ്ഹൂപധിം കരോതി, ദിട്ഠൂപധിം കരോതി, കിലേസൂപധിം കരോതി, കമ്മൂപധിം കരോതി, ദുച്ചരിതൂപധിം കരോതി, ആഹാരൂപധിം കരോതി, പടിഘൂപധിം കരോതി, ചതസ്സോ ഉപാദിന്നധാതുയോ ഉപധീ കരോതി, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഉപധീ കരോതി, ഛ വിഞ്ഞാണകായേ ഉപധീ കരോതി ജനേതി സഞ്ജനേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതീതി – അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതി.

പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോതി പുനപ്പുനം ജാതിദുക്ഖം ജരാദുക്ഖം ബ്യാധിദുക്ഖം മരണദുക്ഖം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം ഏതി സമുപേതി ഉപഗച്ഛതി ഗണ്ഹാതി പരാമസതി അഭിനിവിസതീതി – പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി. മന്ദോതി മന്ദോ മോമുഹോ അവിദ്വാ അവിജ്ജാഗതോ അഞ്ഞാണീ അവിഭാവീ ദുപ്പഞ്ഞോതി – പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോ.

തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാതി. തസ്മാതി തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ഏതം ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ ഉപധീസൂതി തസ്മാ. പജാനന്തി പജാനന്തോ ആജാനന്തോ വിജാനന്തോ പടിവിജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി പജാനന്തോ ആജാനന്തോ വിജാനന്തോ പടിവിജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി…പേ… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി പജാനന്തോ ആജാനന്തോ വിജാനന്തോ പടിവിജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ. ഉപധിം ന കയിരാതി തണ്ഹൂപധിം ന കരേയ്യ, ദിട്ഠൂപധിം ന കരേയ്യ, കിലേസൂപധിം ന കരേയ്യ, ദുച്ചരിതൂപധിം ന കരേയ്യ, ആഹാരൂപധിം ന കരേയ്യ, പടിഘൂപധിം ന കരേയ്യ, ചതസ്സോ ഉപാദിന്നധാതുയോ ഉപധീ ന കരേയ്യ, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഉപധീ ന കരേയ്യ, ഛ വിഞ്ഞാണകായേ ഉപധീ ന കരേയ്യ, ന ജനേയ്യ ന സഞ്ജനേയ്യ ന നിബ്ബത്തേയ്യ നാഭിനിബ്ബത്തേയ്യാതി – തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാ.

ദുക്ഖസ്സാതി ജാതിദുക്ഖസ്സ ജരാദുക്ഖസ്സ ബ്യാധിദുക്ഖസ്സ മരണദുക്ഖസ്സ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖസ്സ. പഭവാനുപസ്സീതി ദുക്ഖസ്സ മൂലാനുപസ്സീ ഹേതാനുപസ്സീ നിദാനാനുപസ്സീ സമ്ഭവാനുപസ്സീ പഭവാനുപസ്സീ സമുട്ഠാനാനുപസ്സീ ആഹാരാനുപസ്സീ ആരമ്മണാനുപസ്സീ പച്ചയാനുപസ്സീ സമുദയാനുപസ്സീ. അനുപസ്സനാ വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. ഇമായ അനുപസ്സനായ പഞ്ഞായ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ. സോ വുച്ചതി അനുപസ്സീതി – ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതി, പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോ;

തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാ, ദുക്ഖസ്സ ജാതിപ്പഭവാനുപസ്സീ’’തി.

൨൧. യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ, അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി;

കഥം നു ധീരാ വിതരന്തി ഓഘം, ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച;

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ.

യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോതി യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അയാചിമ്ഹ അജ്ഝേസിമ്ഹ പസാദയിമ്ഹ. അകിത്തയീ നോതി കിത്തിതം [അകിത്തി തം (സ്യാ.) ഏവമീദിസേസു പദേസു അതീതവിഭത്തിവസേന മഹാനി. ൧൧൦] പകിത്തിതം ആചിക്ഖിതം ദേസിതം പഞ്ഞപിതം [പഞ്ഞാപിതം (ക.)] പട്ഠപിതം വിവരിതം വിഭത്തം ഉത്താനീകതം പകാസിതന്തി – യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ.

അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ, അഞ്ഞം തം യാചാമ, അഞ്ഞം തം അജ്ഝേസാമ, അഞ്ഞം തം പസാദേമ, ഉത്തരി തം പുച്ഛാമ. തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി ഇങ്ഘ ബ്രൂഹി ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി.

കഥം നു ധീരാ വിതരന്തി ഓഘം, ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ചാതി. കഥം നൂതി സംസയപുച്ഛാ വിമതിപുച്ഛാ ദ്വേള്ഹകപുച്ഛാ അനേകംസപുച്ഛാ – ‘‘ഏവം നു ഖോ, നനു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി – കഥം നു. ധീരാതി ധീരാ പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ ബുദ്ധിമന്തോ ഞാണിനോ വിഭാവിനോ മേധാവിനോ. ഓഘന്തി കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം. ജാതീതി യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജാതി സഞ്ജാതി ഓക്കന്തി നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ ആയതനാനം പടിലാഭോ. ജരാതി യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജരാ ജീരണതാ ഖണ്ഡിച്ചം പാലിച്ചം വലിത്തചതാ ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ. സോകോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന വാ സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ അന്തോഡാഹോ അന്തോപരിഡാഹോ ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം സോകസല്ലം. പരിദേവോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന വാ സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ആദേവോ പരിദേവോ ആദേവനാ പരിദേവനാ ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപോ [ലാപോ പലാപോ (സ്യാ.) ധമ്മസങ്ഗണിയേ] വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പനാ ലാലപ്പിതത്തം [ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തം (ബഹൂസു) ജരാസുത്തനിദ്ദേസട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ].

കഥം നു ധീരാ വിതരന്തി ഓഘം, ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ചാതി ധീരാ കഥം ഓഘഞ്ച ജാതിഞ്ച ജരഞ്ച സോകഞ്ച പരിദേവഞ്ച തരന്തി ഉത്തരന്തി പതരന്തി സമതിക്കമന്തി വീതിവത്തന്തീതി – കഥം നു ധീരാ വിതരന്തി ഓഘം, ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച.

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹീതി. തന്തി യം പുച്ഛാമി യം യാചാമി യം അജ്ഝേസാമി യം പസാദേമി. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. ഭഗവാ തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ മുനി മോനപ്പത്തോ. തീണി മോനേയ്യാനി – കായമോനേയ്യം വചീമോനേയ്യം മനോമോനേയ്യം.

കതമം കായമോനേയ്യം? തിവിധാനം കായദുച്ചരിതാനം പഹാനം കായമോനേയ്യം. തിവിധം കായസുചരിതം കായമോനേയ്യം. കായാരമ്മണേ ഞാണം കായമോനേയ്യം. കായപരിഞ്ഞാ കായമോനേയ്യം. പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ കായമോനേയ്യം. കായേ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം. കായസങ്ഖാരനിരോധോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി കായമോനേയ്യം. ഇദം കായമോനേയ്യം.

കതമം വചീമോനേയ്യം? ചതുബ്ബിധാനം വചീദുച്ചരിതാനം പഹാനം വചീമോനേയ്യം. ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം വചീമോനേയ്യം. വാചാരമ്മണേ ഞാണം വചീമോനേയ്യം. വാചാപരിഞ്ഞാ വചീമോനേയ്യം. പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ വചീമോനേയ്യം. വാചായ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം വചീമോനേയ്യം. വചീസങ്ഖാരനിരോധോ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യം. ഇദം വചീമോനേയ്യം.

കതമം മനോമോനേയ്യം? തിവിധാനം മനോദുച്ചരിതാനം പഹാനം മനോമോനേയ്യം. തിവിധം മനോസുചരിതം മനോമോനേയ്യം. ചിത്താരമ്മണേ ഞാണം മനോമോനേയ്യം. ചിത്തപരിഞ്ഞാ മനോമോനേയ്യം. പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ മനോമോനേയ്യം. ചിത്തേ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം മനോമോനേയ്യം. ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി മനോമോനേയ്യം. ഇദം മനോമോനേയ്യം.

കായമുനിം വചീമുനിം [വാചാമുനിം (ബഹൂസു) ഇതിവു. ൬൭], മനോമുനിമനാസവം;

മുനിം മോനേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിനം.

കായമുനിം വചീമുനിം, മനോമുനിമനാസവം;

മുനിം മോനേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു നിന്ഹാതപാപകന്തി.

ഇമേഹി തീഹി മോനേയ്യേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ. ഛ മുനിനോ [മുനയോ (സ്യാ.) മഹാനി. ൧൪] – അഗാരമുനിനോ, അനഗാരമുനിനോ, സേഖമുനിനോ [സേക്ഖമുനിനോ (സ്യാ. ക.)], അസേഖമുനിനോ, പച്ചേകമുനിനോ മുനിമുനിനോതി. കതമേ അഗാരമുനിനോ? യേ തേ അഗാരികാ ദിട്ഠപദാ വിഞ്ഞാതസാസനാ – ഇമേ അഗാരമുനിനോ. കതമേ അനഗാരമുനിനോ? യേ തേ പബ്ബജിതാ ദിട്ഠപദാ വിഞ്ഞാതസാസനാ – ഇമേ അനഗാരമുനിനോ. സത്ത സേഖാ സേഖമുനിനോ. അരഹന്തോ അസേഖമുനിനോ. പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ പച്ചേകമുനിനോ. തഥാഗതാ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ മുനിമുനിനോ.

ന മോനേന മുനീ [മുനി (സ്യാ. ക.) ധ. പ. ൨൬൮] ഹോതി, മൂള്ഹരൂപോ അവിദ്ദസു;

യോ ച തുലംവ പഗ്ഗയ്ഹ, വരമാദായ പണ്ഡിതോ.

പാപാനി പരിവജ്ജേതി, സ മുനീ തേന സോ മുനി;

യോ മുനാതി ഉഭോ ലോകേ, മുനി തേന പവുച്ചതി.

അസതഞ്ച സതഞ്ച ഞത്വാ ധമ്മം, അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബലോകേ;

ദേവമനുസ്സേഹി പൂജനീയോ [പൂജിതോ (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൧൪], സങ്ഗജാലമതിച്ച [സങ്ഗ ജാലമതിച്ച, സു. നി. ൫൩൨] സോ മുനീതി.

സാധു വിയാകരോഹീതി തം സാധു ആചിക്ഖാഹി ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവരാഹി വിഭജാഹി ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി. തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി തഥാ ഹി തേ വിദിതോ തുലിതോ തീരിതോ വിഭൂതോ വിഭാവിതോ ഏസ ധമ്മോതി – തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ, അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി;

കഥം നു ധീരാ വിതരന്തി ഓഘം, ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച;

തം മേ മുനീ സാധു വിയാകരോഹി, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ’’തി.

൨൨. കിത്തയിസ്സാമി തേ ധമ്മം, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനീതിഹം;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തികം.

കിത്തയിസ്സാമി തേ ധമ്മന്തി. ധമ്മന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ, അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, നിബ്ബാനഞ്ച, നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദം കിത്തയിസ്സാമി ആചിക്ഖിസ്സാമി ദേസേസ്സാമി പഞ്ഞപേസ്സാമി പട്ഠപേസ്സാമി വിവരിസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി ഉത്താനീകരിസ്സാമി പകാസിസ്സാമീതി – കിത്തയിസ്സാമി തേ ധമ്മം. മേത്തഗൂതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി.

ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനീതിഹന്തി. ദിട്ഠേ ധമ്മേതി ദിട്ഠേ ധമ്മേ ഞാതേ ധമ്മേ തുലിതേ ധമ്മേ തീരിതേ ധമ്മേ വിഭൂതേ ധമ്മേ വിഭാവിതേ ധമ്മേ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി…പേ… യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി ദിട്ഠേ ധമ്മേ ഞാതേ ധമ്മേ തുലിതേ ധമ്മേ തീരിതേ ധമ്മേ വിഭൂതേ ധമ്മേ വിഭാവിതേ ധമ്മേതി – ഏവമ്പി ദിട്ഠേ ധമ്മേ കഥയിസ്സാമി. അഥ വാ, ദുക്ഖേ ദിട്ഠേ ദുക്ഖം കഥയിസ്സാമി, സമുദയേ ദിട്ഠേ സമുദയം കഥയിസ്സാമി, മഗ്ഗേ ദിട്ഠേ മഗ്ഗം കഥയിസ്സാമി, നിരോധേ ദിട്ഠേ നിരോധം കഥയിസ്സാമീതി – ഏവമ്പി ദിട്ഠേ ധമ്മേ കഥയിസ്സാമി. അഥ വാ, ദിട്ഠേ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം അകാലികം ഏഹിപസ്സികം ഓപനേയ്യികം പച്ചത്തം വേദിതബ്ബം വിഞ്ഞൂഹീതി – ഏവമ്പി ദിട്ഠേ ധമ്മേ കഥയിസ്സാമീതി ദിട്ഠേ ധമ്മേ. അനീതിഹന്തി ന ഇതിഹീതിഹം ന ഇതികിരായ ന പരമ്പരായ ന പിടകസമ്പദായ ന തക്കഹേതു ന നയഹേതു ന ആകാരപരിവിതക്കേന ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, സാമം സയമഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖധമ്മം, തം കഥയിസ്സാമീതി – ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനീതിഹം.

യം വിദിത്വാ സതോ ചരന്തി യം വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോ. ചരന്തി ചരന്തോ വിഹരന്തോ ഇരിയന്തോ വത്തേന്തോ പാലേന്തോ യപേന്തോ യാപേന്തോതി – യം വിദിത്വാ സതോ ചരം.

തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസാലാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസമാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ, വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ, വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ കുലേ ഗണേ ആവാസേ ലാഭേ യസേ പസംസായ സുഖേ ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ സേനാസനേ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ കാമധാതുയാ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ സഞ്ഞാഭവേ അസഞ്ഞാഭവേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവേ ഏകവോകാരഭവേ ചതുവോകാരഭവേ പഞ്ചവോകാരഭവേ അതീതേ അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി ലോകേ വേസാ വിസത്തികാ [യാ സാ ലോകേ വിസത്തികാ (സ്യാ.) കാമസുത്തനിദ്ദേസട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ], ലോകേ വേതം വിസത്തികം സതോ തരേയ്യ ഉത്തരേയ്യ പതരേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യാതി – തരേ ലോകേ വിസത്തികം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കിത്തയിസ്സാമി തേ ധമ്മം, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

ദിട്ഠേ ധമ്മേ അനീതിഹം;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

൨൩. തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമി, മഹേസി ധമ്മമുത്തമം;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തികം.

തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമീതി. തന്തി തുയ്ഹം വചനം ബ്യപ്പഥം [ബ്യപഥം (സ്യാ. ക.)] ദേസനം അനുസാസനം അനുസിട്ഠം [ദേസനം അനുസന്ധി (സ്യാ.)]. നന്ദാമീതി അഭിനന്ദാമി മോദാമി അനുമോദാമി ഇച്ഛാമി സാദിയാമി യാചാമി പത്ഥയാമി പിഹയാമി അഭിജപ്പാമീതി – തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമി.

മഹേസി ധമ്മമുത്തമന്തി. മഹേസീതി കിം മഹേസി ഭഗവാ, മഹന്തം സീലക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ [ഏസി ഗവേസി (സ്യാ.) മഹാനി. ൧൫൦] പരിയേസീതി മഹേസി, മഹന്തം സമാധിക്ഖന്ധം…പേ… മഹന്തം പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ തമോകായസ്സ പദാലനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ വിപല്ലാസസ്സ പഭേദനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ തണ്ഹാസല്ലസ്സ അബ്ബഹനം [അബ്ബൂഹനം (ബഹൂസു), അബ്ബൂഹം (സീ. അട്ഠ.)] ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ ദിട്ഠിസങ്ഘാതസ്സ വിനിവേഠനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ മാനധജസ്സ പപാതനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ അഭിസങ്ഖാരസ്സ വൂപസമം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ ഭാരസ്സ നിക്ഖേപനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ സന്താപസ്സ നിബ്ബാപനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ പരിളാഹസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധിം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹതോ ധമ്മധജസ്സ ഉസ്സാപനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ…പേ… മഹന്തേ സമ്മപ്പധാനേ… മഹന്തേ ഇദ്ധിപാദേ… മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി… മഹന്താനി ബലാനി… മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ… മഹന്തം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം… മഹന്തം പരമത്ഥം അമതം നിബ്ബാനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹേസക്ഖേഹി സത്തേഹി ഏസിതോ ഗവേസിതോ പരിയേസിതോ – ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ, കഹം നരാസഭോ’’തി മഹേസി. ധമ്മമുത്തമന്തി ധമ്മമുത്തംമം വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. ഉത്തമന്തി അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസേട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം ധമ്മന്തി – മഹേസി ധമ്മമുത്തമം.

യം വിദിത്വാ സതോ ചരന്തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി വിദിതം കത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ, വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ… ധമ്മേസു… ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ… സോ വുച്ചതി സതോ. ചരന്തി ചരന്തോ വിഹരന്തോ ഇരിയന്തോ വത്തേന്തോ പാലേന്തോ യപേന്തോ യാപേന്തോതി – യം വിദിത്വാ സതോ ചരം.

തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ…പേ… വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേ. തരേ ലോകേ വിസത്തികന്തി ലോകേ വേസാ വിസത്തികാ, ലോകേ വേതം വിസത്തികം സതോ തരേയ്യ ഉത്തരേയ്യ പതരേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യാതി – തരേ ലോകേ വിസത്തികം. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘തഞ്ചാഹം അഭിനന്ദാമി, മഹേസി ധമ്മമുത്തമം;

യം വിദിത്വാ സതോ ചരം, തരേ ലോകേ വിസത്തിക’’ന്തി.

൨൪. യം കിഞ്ചി സമ്പജാനാസി, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേ;

ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച, പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണം ഭവേ ന തിട്ഠേ.

യം കിഞ്ചി സമ്പജാനാസീതി യം കിഞ്ചി പജാനാസി ആജാനാസി വിജാനാസി പടിവിജാനാസി പടിവിജ്ഝസീതി – യം കിഞ്ചി സമ്പജാനാസി. മേത്തഗൂതി ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം നാമേന ആലപതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി – മേത്തഗൂതി ഭഗവാ.

ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി. ഉദ്ധന്തി അനാഗതം [ഉദ്ധം വുച്ചതി അനാഗതം (സ്യാ. ക.)]; അധോതി അതീതം; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി പച്ചുപ്പന്നം. ഉദ്ധന്തി ദേവലോകോ; അധോതി നിരയലോകോ; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി മനുസ്സലോകോ. അഥ വാ, ഉദ്ധന്തി കുസലാ ധമ്മാ; അധോതി അകുസലാ ധമ്മാ; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി അബ്യാകതാ ധമ്മാ. ഉദ്ധന്തി അരൂപധാതു; അധോതി കാമധാതു; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി രൂപധാതു. ഉദ്ധന്തി സുഖാ വേദനാ; അധോതി ദുക്ഖാ വേദനാ; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. ഉദ്ധന്തി ഉദ്ധം പാദതലാ; അധോതി അധോ കേസമത്ഥകാ; തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേതി വേമജ്ഝേതി – ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേ.

ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച, പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണം ഭവേ ന തിട്ഠേതി ഏതേസൂതി ആചിക്ഖിതേസു ദേസിതേസു പഞ്ഞപിതേസു പട്ഠപിതേസു വിവരിതേസു വിഭജിതേസു ഉത്താനീകതേസു പകാസിതേസു. നന്ദീ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. നിവേസനന്തി ദ്വേ നിവേസനാ – തണ്ഹാനിവേസനാ ച ദിട്ഠിനിവേസനാ ച. കതമാ തണ്ഹാ നിവേസനാ? യാവതാ തണ്ഹാസങ്ഖാതേന …പേ… അയം തണ്ഹാനിവേസനാ. കതമാ ദിട്ഠിനിവേസനാ? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി …പേ… അയം ദിട്ഠിനിവേസനാ.

പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണന്തി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണം, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണം, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണം. ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച അഭിസങ്ഖാരസഹഗതഞ്ച വിഞ്ഞാണം നുജ്ജ പനുജ്ജ നുദ പനുദ ജഹ പജഹ വിനോദേഹി ബ്യന്തീകരോഹി അനഭാവം ഗമേഹീതി – ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണം.

ഭവേ ന തിട്ഠേതി. ഭവാതി ദ്വേ ഭവാ – കമ്മഭവോ ച പടിസന്ധികോ ച പുനബ്ഭവോ. കതമോ കമ്മഭവോ? പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ – അയം കമ്മഭവോ. കതമോ പടിസന്ധികോ പുനബ്ഭവോ? പടിസന്ധികാ രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം – അയം പടിസന്ധികോ പുനബ്ഭവോ. ഭവേ ന തിട്ഠേതി നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച അഭിസങ്ഖാരസഹഗതം വിഞ്ഞാണഞ്ച കമ്മഭവഞ്ച പടിസന്ധികഞ്ച പുനബ്ഭവം പജഹന്തോ വിനോദേന്തോ ബ്യന്തീകരോന്തോ അനഭാവം ഗമേന്തോ കമ്മഭവേ ന തിട്ഠേയ്യ പടിസന്ധികേ പുനബ്ഭവേ ന തിട്ഠേയ്യ ന സന്തിട്ഠേയ്യാതി – പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണം ഭവേ ന തിട്ഠേ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യം കിഞ്ചി സമ്പജാനാസി, [മേത്തഗൂതി ഭഗവാ]

ഉദ്ധം അധോ തിരിയഞ്ചാപി മജ്ഝേ;

ഏതേസു നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച, പനുജ്ജ വിഞ്ഞാണം ഭവേ ന തിട്ഠേ’’തി.

൨൫. ഏവംവിഹാരീ സതോ അപ്പമത്തോ,

ഭിക്ഖു ചരം ഹിത്വാ മമായിതാനി;

ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച, ഇധേവ വിദ്വാ പജഹേയ്യ ദുക്ഖം.

ഏവംവിഹാരീ സതോ അപ്പമത്തോതി. ഏവംവിഹാരീതി നന്ദിഞ്ച നിവേസനഞ്ച അഭിസങ്ഖാരസഹഗതവിഞ്ഞാണഞ്ച കമ്മഭവഞ്ച പടിസന്ധികഞ്ച പുനബ്ഭവം പജഹന്തോ വിനോദേന്തോ ബ്യന്തീകരോന്തോ അനഭാവം ഗമേന്തോതി – ഏവംവിഹാരീ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോ. അപ്പമത്തോതി സക്കച്ചകാരീ സാതച്ചകാരീ അട്ഠിതകാരീ അനോലീനവുത്തീ [അനോലീനവുത്തികോ (ക.) മഹാനി. ൧൪] അനിക്ഖിത്തച്ഛന്ദോ അനിക്ഖിത്തധുരോ അപ്പമത്തോ കുസലേസു ധമ്മേസു – ‘‘കഥാഹം [കദാഹം (സ്യാ.)] അപരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേയ്യം, പരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ [അപ്പടിവാനി (ക.) മഹാനി. ൧൪] ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ആതപ്പം പധാനം അധിട്ഠാനം അനുയോഗോ അപ്പമത്തോ അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ‘‘കഥാഹം അപരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം…പേ… പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… വിമുത്തിക്ഖന്ധം… വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേയ്യം പരിപൂരം വാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ആതപ്പം പധാനം അധിട്ഠാനം അനുയോഗോ അപ്പമത്തോ അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസു. ‘‘കഥാഹം അപരിഞ്ഞാതം വാ ദുക്ഖം പരിജാനേയ്യം, അപ്പഹീനേ വാ കിലേസേ പജഹേയ്യം, അഭാവിതം വാ മഗ്ഗം ഭാവേയ്യം, അസച്ഛികതം വാ നിരോധം സച്ഛികരേയ്യ’’ന്തി യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച ആതപ്പം പധാനം അധിട്ഠാനം അനുയോഗോ അപ്പമത്തോ അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി – ഏവംവിഹാരീ സതോ അപ്പമത്തോ.

ഭിക്ഖു ചരം ഹിത്വാ മമായിതാനീതി. ഭിക്ഖൂതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ [കല്യാണപുഥുജ്ജനോ (സ്യാ.), ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] വാ ഭിക്ഖു സേക്ഖോ വാ ഭിക്ഖു. ചരന്തി ചരന്തോ വിഹരന്തോ ഇരിയന്തോ വത്തേന്തോ പാലേന്തോ യപേന്തോ യാപേന്തോ. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച…പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം… തണ്ഹാമമത്തം പഹായ ദിട്ഠിമമത്തം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമത്തേ ജഹിത്വാ ചജിത്വാ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തീകരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – ഭിക്ഖു ചരം ഹിത്വാ മമായിതാനി.

ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച, ഇധേവ വിദ്വാ പജഹേയ്യ ദുക്ഖന്തി. ജാതീതി യാ തേസം തേസം സത്താനം…പേ… ജരന്തി യാ തേസം തേസം സത്താനം…പേ… സോകോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ…പേ… പരിദേവോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ…പേ… ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ…പേ… ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ. വിദ്വാതി വിജ്ജാഗതോ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ. ദുക്ഖന്തി ജാതിദുക്ഖം…പേ… ദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം. ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച, ഇധേവ വിദ്വാ പജഹേയ്യ ദുക്ഖന്തി വിജ്ജാഗതോ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ ഇധേവ ജാതിഞ്ച ജരഞ്ച സോകപരിദ്ദവഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തീകരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യാതി – ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച, ഇധേവ വിദ്വാ പജഹേയ്യ ദുക്ഖം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഏവംവിഹാരീ സതോ അപ്പമത്തോ, ഭിക്ഖു ചരം ഹിത്വാ മമായിതാനി;

ജാതിം ജരം സോകപരിദ്ദവഞ്ച, ഇധേവ വിദ്വാ പജഹേയ്യ ദുക്ഖ’’ന്തി.

൨൬. ഏതാഭിനന്ദാമി വചോ മഹേസിനോ, സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീകം;

അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ പഹാസി ദുക്ഖം, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ.

ഏതാഭിനന്ദാമി വചോ മഹേസിനോതി. ഏതന്തി തുയ്ഹം വചനം ബ്യപ്പഥം ദേസനം അനുസാസനം അനുസിട്ഠം നന്ദാമി അഭിനന്ദാമി മോദാമി അനുമോദാമി ഇച്ഛാമി സാദിയാമി പത്ഥയാമി പിഹയാമി അഭിജപ്പാമി. മഹേസിനോതി കിം മഹേസി ഭഗവാ? മഹന്തം സീലക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി…പേ… കഹം നരാസഭോതി മഹേസീതി – ഏതാഭിനന്ദാമി വചോ മഹേസിനോ.

സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീകന്തി. സുകിത്തിതന്തി സുകിത്തിതം സുആചിക്ഖിതം സുദേസിതം സുപഞ്ഞപിതം സുപട്ഠപിതം സുവിവരിതം സുവിഭജിതം സുഉത്താനീകതം സുപകാസിതന്തി – സുകിത്തിതം. ഗോതമനൂപധീകന്തി ഉപധീ വുച്ചന്തി കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അഭിസങ്ഖാരാ ച. ഉപധിപ്പഹാനം ഉപധിവൂപസമം ഉപധിപടിനിസ്സഗ്ഗം ഉപധിപടിപസ്സദ്ധം അമതം നിബ്ബാനന്തി – സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീകം.

അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ പഹാസി ദുക്ഖന്തി. അദ്ധാതി ഏകംസവചനം നിസ്സംസയവചനം നിക്കങ്ഖാവചനം അദ്വേജ്ഝവചനം അദ്വേള്ഹകവചനം നിരോധവചനം അപ്പണകവചനം അവത്ഥാപനവചനമേതം – അദ്ധാതി. ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനമേതം…പേ… സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ഭഗവാതി. പഹാസി ദുക്ഖന്തി ജാതിദുക്ഖം ജരാദുക്ഖം ബ്യാധിദുക്ഖം മരണദുക്ഖം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം പഹാസി പജഹി വിനോദേസി ബ്യന്തീകരോസി അനഭാവം ഗമേസീതി – അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ പഹാസി ദുക്ഖം.

തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോതി തഥാ ഹി തേ വിദിതോ തുലിതോ തീരിതോ വിഭൂതോ വിഭാവിതോ ഏസ ധമ്മോതി – തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘ഏതാഭിനന്ദാമി വചോ മഹേസിനോ, സുകിത്തിതം ഗോതമനൂപധീകം;

അദ്ധാ ഹി ഭഗവാ പഹാസി ദുക്ഖം, തഥാ ഹി തേ വിദിതോ ഏസ ധമ്മോ’’തി.

൨൭. തേ ചാപി നൂനപ്പജഹേയ്യു ദുക്ഖം, യേ ത്വം മുനീ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ;

തം തം നമസ്സാമി സമേച്ച നാഗ, അപ്പേവ മം ഭഗവാ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ.

തേ ചാപി നൂനപ്പജഹേയ്യു ദുക്ഖന്തി. തേ ചാപീതി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ച. പജഹേയ്യു ദുക്ഖന്തി ജാതിദുക്ഖം ജരാദുക്ഖം ബ്യാധിദുക്ഖം മരണദുക്ഖം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം പജഹേയ്യും വിനോദേയ്യും ബ്യന്തീകരേയ്യും അനഭാവം ഗമേയ്യുന്തി – തേ ചാപി നൂനപ്പജഹേയ്യു ദുക്ഖം.

യേ ത്വം മുനീ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യാതി. യേതി ഖത്തിയേ ച ബ്രാഹ്മണേ ച വേസ്സേ ച സുദ്ദേ ച ഗഹട്ഠേ ച പബ്ബജിതേ ച ദേവേ ച മനുസ്സേ ച. ത്വന്തി ഭഗവന്തം ഭണതി. മുനീതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. അട്ഠിതം ഓവദേയ്യാതി അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ സക്കച്ചം ഓവദേയ്യ അഭിണ്ഹം ഓവദേയ്യ പുനപ്പുനം ഓവദേയ്യ അനുസാസേയ്യാതി – യേ ത്വം മുനീ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ.

തം തം നമസ്സാമി സമേച്ച നാഗാതി. തന്തി ഭഗവന്തം ഭണതി. നമസ്സാമീതി കായേന വാ നമസ്സാമി, വാചായ വാ നമസ്സാമി, ചിത്തേന വാ നമസ്സാമി, അന്വത്ഥപടിപത്തിയാ വാ നമസ്സാമി, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ വാ നമസ്സാമി, സക്കരോമി ഗരും കരോമി [ഗരുകരോമി (സ്യാ.)] മാനേമി പൂജേമി. സമേച്ചാതി സമേച്ച അഭിസമേച്ച സമാഗന്ത്വാ അഭിസമാഗന്ത്വാ സമ്മുഖാ തം നമസ്സാമി. നാഗാതി നാഗോ ച ഭഗവാ ആഗും ന കരോതീതി – നാഗോ, ന ഗച്ഛതീതി – നാഗോ, ന ആഗച്ഛതീതി – നാഗോ. കഥം ഭഗവാ ആഗും ന കരോതീതി – നാഗോ? ആഗു വുച്ചതി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ.

ആഗും ന കരോതി കിഞ്ചി ലോകേ, [സഭിയാതി ഭഗവാ]

സബ്ബസംയോഗേ [സബ്ബയോഗേ (ക.), സു. നി. ൫൨൭] വിസജ്ജ ബന്ധനാനി;

സബ്ബത്ഥ ന സജ്ജതീ വിമുത്തോ, നാഗോ താദി പവുച്ചതേ തഥത്താതി.

ഏവം ഭഗവാ ആഗും ന കരോതീതി – നാഗോ.

കഥം ഭഗവാ ന ഗച്ഛതീതി – നാഗോ. ഭഗവാ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി, ന രാഗവസേന ഗച്ഛതി, ന ദോസവസേന ഗച്ഛതി, ന മോഹവസേന ഗച്ഛതി, ന മാനവസേന ഗച്ഛതി, ന ദിട്ഠിവസേന ഗച്ഛതി, ന ഉദ്ധച്ചവസേന ഗച്ഛതി, ന വിചികിച്ഛാവസേന ഗച്ഛതി, ന അനുസയവസേന ഗച്ഛതി, ന വഗ്ഗേഹി ധമ്മേഹി യായതി നീയതി [നിയ്യതി (സ്യാ. ക.)] വുയ്ഹതി സംഹരീയതി. ഏവം ഭഗവാ ന ഗച്ഛതീതി – നാഗോ.

കഥം ഭഗവാ ന ആഗച്ഛതീതി – നാഗോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന…പേ… അനാഗാമിമഗ്ഗേന… അരഹത്തമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി. ഏവം ഭഗവാ ന ആഗച്ഛതീതി നാഗോതി – തം തം നമസ്സാമി സമേച്ച നാഗ.

അപ്പേവ മം ഭഗവാ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യാതി അപ്പേവ മം ഭഗവാ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ സക്കച്ചം ഓവദേയ്യ അഭിണ്ഹം ഓവദേയ്യ പുനപ്പുനം ഓവദേയ്യ അനുസാസേയ്യാതി – അപ്പേവ മം ഭഗവാ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ. തേനാഹ സോ ബ്രാഹ്മണോ –

‘‘തേ ചാപി നൂനപ്പജഹേയ്യു ദുക്ഖം, യേ ത്വം മുനീ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യ;

തം തം നമസ്സാമി സമേച്ച നാഗ, അപ്പേവ മം ഭഗവാ അട്ഠിതം ഓവദേയ്യാ’’തി.

൨൮. യം ബ്രാഹ്മണം വേദഗുമാഭിജഞ്ഞാ, അകിഞ്ചനം കാമഭവേ അസത്തം;

അദ്ധാ ഹി സോ ഓഘമിമം അതാരി, തിണ്ണോ ച പാരം അഖിലോ അകങ്ഖോ.

യം ബ്രാഹ്മണം വേദഗുമാഭിജഞ്ഞാതി. ബ്രാഹ്മണോതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണോ. സക്കായദിട്ഠി ബാഹിതാ ഹോതി, വിചികിച്ഛാ ബാഹിതാ ഹോതി, സീലബ്ബതപരാമാസോ ബാഹിതോ ഹോതി, രാഗോ ബാഹിതോ ഹോതി, ദോസോ ബാഹിതോ ഹോതി, മോഹോ ബാഹിതോ ഹോതി, മാനോ ബാഹിതോ ഹോതി. ബാഹിതാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോഭവികാ സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ.

ബാഹിത്വാ സബ്ബപാപകാനി, [സഭിയാതി ഭഗവാ]