൮. പസൂരസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ പസൂരസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൫൯. ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി, നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു;

യം നിസ്സിതാ തത്ഥ സുഭം വദാനാ, പച്ചേകസച്ചേസു പുഥൂ നിവിട്ഠാ.

ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തീതി. ഇധേവ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ … അന്തവാ ലോകോ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി.

നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹൂതി. അത്തനോ സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഠപേത്വാ സബ്ബേ പരവാദേ ഖിപന്തി ഉക്ഖിപന്തി പരിക്ഖിപന്തി. ‘‘സോ സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ, ഗണോ ന സുപ്പടിപന്നോ, ദിട്ഠി ന ഭദ്ദികാ, പടിപദാ ന സുപഞ്ഞത്താ, മഗ്ഗോ ന നിയ്യാനികോ, നത്ഥേത്ഥ സുദ്ധി വാ വിസുദ്ധി വാ പരിസുദ്ധി വാ മുത്തി വാ വിമുത്തി വാ പരിമുത്തി വാ, ന തത്ഥ സുജ്ഝന്തി വാ വിസുജ്ഝന്തി വാ പരിസുജ്ഝന്തി വാ മുച്ചന്തി വാ വിമുച്ചന്തി വാ പരിമുച്ചന്തി വാ, ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താ’’തി – ഏവമാഹംസു ഏവം വദന്തി ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു.

യം നിസ്സിതാ തത്ഥ സുഭം വദാനാതി. യം നിസ്സിതാതി യം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം നിസ്സിതാ ആനിസ്സിതാ [പതിട്ഠിതാ (സീ.), സന്നിസ്സിതാ (സ്യാ.)] അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താ. തത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ. സുഭം വദാനാതി സുഭവാദാ സോഭനവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ [ധീരവാദാ (സ്യാ.)] ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – യം നിസ്സിതാ തത്ഥ സുഭം വദാനാ.

പച്ചേകസച്ചേസു പുഥൂ നിവിട്ഠാതി. പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ പുഥൂ പച്ചേകസച്ചേസു നിവിട്ഠാ പതിട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താ. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി നിവിട്ഠാ പതിട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താ. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി നിവിട്ഠാ പതിട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – പച്ചേകസച്ചേസു പുഥൂ നിവിട്ഠാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി, നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു;

യം നിസ്സിതാ തത്ഥ സുഭം വദാനാ, പച്ചേകസച്ചേസു പുഥൂ നിവിട്ഠാ’’തി.

൬൦. തേ വാദകാമാ പരിസം വിഗയ്ഹ, ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം;

വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജം, പസംസകാമാ കുസലാവദാനാ.

തേ വാദകാമാ പരിസം വിഗയ്ഹാതി. തേ വാദകാമാതി തേ വാദകാമാ വാദത്ഥികാ വാദാധിപ്പായാ വാദപുരേക്ഖാരാ വാദപരിയേസനം ചരന്താ. പരിസം വിഗയ്ഹാതി ഖത്തിയപരിസം ബ്രാഹ്മണപരിസം ഗഹപതിപരിസം സമണപരിസം വിഗയ്ഹ ഓഗയ്ഹ അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പവിസിത്വാതി – തേ വാദകാമാ പരിസം വിഗയ്ഹ.

ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി. മിഥൂതി ദ്വേ ജനാ ദ്വേ കലഹകാരകാ ദ്വേ ഭണ്ഡനകാരകാ ദ്വേ ഭസ്സകാരകാ ദ്വേ വിവാദകാരകാ ദ്വേ അധികരണകാരകാ ദ്വേ വാദിനോ ദ്വേ സല്ലാപകാ; തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബാലതോ ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ ദഹന്തി പസ്സന്തി ദക്ഖന്തി ഓലോകേന്തി നിജ്ഝായന്തി ഉപപരിക്ഖന്തീതി – ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം.

വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജന്തി. അഞ്ഞം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം നിസ്സിതാ ആനിസ്സിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താ. കഥോജ്ജം വുച്ചതി കലഹോ ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ മേധഗം. അഥ വാ കഥോജ്ജന്തി അനോജവന്തീ നിസാകഥാ കഥോജ്ജം വദന്തി, കലഹം വദന്തി, ഭണ്ഡനം വദന്തി, വിഗ്ഗഹം വദന്തി, വിവാദം വദന്തി, മേധഗം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജം.

പസംസകാമാ കുസലാവദാനാതി. പസംസകാമാതി പസംസകാമാ പസംസത്ഥികാ പസംസാധിപ്പായാ പസംസപുരേക്ഖാരാ പസംസപരിയേസനം ചരന്താ. കുസലാവദാനാതി കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – പസംസകാമാ കുസലാവദാനാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തേ വാദകാമാ പരിസം വിഗയ്ഹ, ബാലം ദഹന്തീ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം;

വദന്തി തേ അഞ്ഞസിതാ കഥോജ്ജം, പസംസകാമാ കുസലാവദാനാ’’തി.

൬൧. യുത്തോ കഥായം പരിസായ മജ്ഝേ, പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതി;

അപാഹതസ്മിം പന മങ്കു ഹോതി, നിന്ദായ സോ കുപ്പതി രന്ധമേസീ.

യുത്തോ കഥായം പരിസായ മജ്ഝേതി. ഖത്തിയപരിസായ വാ ബ്രാഹ്മണപരിസായ വാ ഗഹപതിപരിസായ വാ സമണപരിസായ വാ മജ്ഝേ അത്തനോ കഥായം യുത്തോ പയുത്തോ ആയുത്തോ സമായുത്തോ സമ്പയുത്തോ കഥേതുന്തി – യുത്തോ കഥായം പരിസായ മജ്ഝേ.

പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതീതി. പസംസമിച്ഛന്തി പസംസം ഥോമനം കിത്തിം വണ്ണഹാരിയം ഇച്ഛന്തോ സാദിയന്തോ പത്ഥയന്തോ പിഹയന്തോ അഭിജപ്പന്തോ. വിനിഘാതി ഹോതീതി പുബ്ബേവ സല്ലാപാ കഥംകഥീ വിനിഘാതീ ഹോതി. ‘‘ജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതി, പരാജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതി, കഥം നിഗ്ഗഹം കരിസ്സാമി, കഥം പടികമ്മം കരിസ്സാമി, കഥം വിസേസം കരിസ്സാമി, കഥം പടിവിസേസം കരിസ്സാമി, കഥം ആവേഠിയം [ആവേധിയം (സ്യാ.)] കരിസ്സാമി, കഥം നിബ്ബേഠിയം [നിബ്ബേധിയം (സ്യാ. ക.)] കരിസ്സാമി, കഥം ഛേദം കരിസ്സാമി, കഥം മണ്ഡലം കരിസ്സാമീ’’തി, ഏവം പുബ്ബേവ സല്ലാപാ കഥംകഥീ വിനിഘാതി ഹോതീതി – പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതി.

അപാഹതസ്മിം പന മങ്കു ഹോതീതി. യേ തേ പഞ്ഹവീമംസകാ പരിസാ പാരിസജ്ജാ പാസാരികാ [പാസനികാ (സ്യാ.)], തേ അപഹരന്തി. ‘‘അത്ഥാപഗതം ഭണിത’’ന്തി അത്ഥതോ അപഹരന്തി, ‘‘ബ്യഞ്ജനാപഗതം ഭണിത’’ന്തി ബ്യഞ്ജനതോ അപഹരന്തി, ‘‘അത്ഥബ്യഞ്ജനാപഗതം ഭണിത’’ന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനതോ അപഹരന്തി, ‘‘അത്ഥോ തേ ദുന്നീതോ, ബ്യഞ്ജനം തേ ദുരോപിതം, അത്ഥബ്യഞ്ജനം തേ ദുന്നീതം ദുരോപിതം, നിഗ്ഗഹോ തേ അകതോ, പടികമ്മം തേ ദുക്കടം, വിസേസോ തേ അകതോ, പടിവിസേസോ തേ ദുക്കടോ, ആവേഠിയാ തേ അകതാ, നിബ്ബേഠിയാ തേ ദുക്കടാ, ഛേദോ തേ അകതോ, മണ്ഡലം തേ ദുക്കടം വിസമകഥം ദുക്കഥിതം ദുബ്ഭണിതം ദുല്ലപിതം ദുരുത്തം ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി അപഹരന്തി. അപാഹതസ്മിം പന മങ്കു ഹോതീതി. അപാഹതസ്മിം മങ്കു ഹോതി പീളിതോ ഘട്ടിതോ ബ്യാധിതോ ദോമനസ്സിതോ ഹോതീതി – അപാഹതസ്മിം പന മങ്കു ഹോതി.

നിന്ദായ സോ കുപ്പതി രന്ധമേസീതി. നിന്ദായ ഗരഹായ അകിത്തിയാ അവണ്ണഹാരികായ കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതീതി – നിന്ദായ സോ കുപ്പതി. രന്ധമേസീതി വിരന്ധമേസീ അപരദ്ധമേസീ ഖലിതമേസീ ഗളിതമേസീ വിവരമേസീതി – നിന്ദായ സോ കുപ്പതി രന്ധമേസീ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യുത്തോ കഥായം പരിസായ മജ്ഝേ, പസംസമിച്ഛം വിനിഘാതി ഹോതി;

അപാഹതസ്മിം പന മങ്കു ഹോതി, നിന്ദായ സോ കുപ്പതി രന്ധമേസീ’’തി.

൬൨. യമസ്സ വാദം പരിഹീനമാഹു, അപാഹതം പഞ്ഹവിമംസകാസേ [പഞ്ഹവിമംസകാ യേ (സ്യാ.)] ;

പരിദേവതി സോചതി ഹീനവാദോ, ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതി.

യമസ്സ വാദം പരിഹീനമാഹൂതി യം തസ്സ വാദം ഹീനം നിഹീനം പരിഹീനം പരിഹാപിതം ന പരിപൂരിതം, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – യമസ്സ വാദം പരിഹീനമാഹു.

അപാഹതം പഞ്ഹവിമംസകാസേതി. യേ തേ പഞ്ഹവീമംസകാ പരിസാ പാരിസജ്ജാ പാസാരികാ, തേ അപഹരന്തി. ‘‘അത്ഥാപഗതം ഭണിത’’ന്തി അത്ഥതോ അപഹരന്തി, ‘‘ബ്യഞ്ജനാപഗതം ഭണിത’’ന്തി ബ്യഞ്ജനതോ അപഹരന്തി, ‘‘അത്ഥബ്യഞ്ജനാപഗതം ഭണിത’’ന്തി അത്ഥബ്യഞ്ജനതോ അപഹരന്തി, ‘‘അത്ഥോ തേ ദുന്നീതോ, ബ്യഞ്ജനം തേ ദുരോപിതം, അത്ഥബ്യഞ്ജനം തേ ദുന്നീതം ദുരോപിതം, നിഗ്ഗഹോ തേ അകതോ, പടികമ്മം തേ ദുക്കടം, വിസേസോ തേ അകതോ, പടിവിസേസോ തേ ദുക്കടോ, ആവേഠിയാ തേ അകതാ, നിബ്ബേഠിയാ തേ ദുക്കടാ, ഛേദോ തേ അകതോ, മണ്ഡലം തേ ദുക്കടം വിസമകഥം ദുക്കഥിതം ദുബ്ഭണിതം ദുല്ലപിതം ദുരുത്തം ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി, അപഹരന്തീതി – അപാഹതം പഞ്ഹവിമംസകാസേ.

പരിദേവതി സോചതി ഹീനവാദോതി. പരിദേവതീതി ‘‘അഞ്ഞം മയാ ആവജ്ജിതം അഞ്ഞം ചിന്തിതം അഞ്ഞം ഉപധാരിതം, അഞ്ഞം ഉപലക്ഖിതം സോ മഹാപക്ഖോ മഹാപരിസോ മഹാപരിവാരോ; പരിസാ ചായം വഗ്ഗാ, ന സമഗ്ഗാ; സമഗ്ഗായ പരിസായ ഹേതു കഥാസല്ലാപോ പുന ഭഞ്ജിസ്സാമീ’’തി, യാ ഏവരൂപാ [യോ ഏവരൂപോ (സ്യാ.)] വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തന്തി – പരിദേവതി. സോചതീതി ‘‘തസ്സ ജയോ’’തി സോചതി ‘‘മയ്ഹം പരാജയോ’’തി സോചതി, ‘‘തസ്സ ലാഭോ’’തി സോചതി, ‘‘മയ്ഹം അലാഭോ’’തി സോചതി, ‘‘തസ്സ യസോ’’തി സോചതി, ‘‘മയ്ഹം അയസോ’’തി സോചതി, ‘‘തസ്സ പസംസാ’’തി സോചതി, ‘‘മയ്ഹം നിന്ദാ’’തി സോചതി, ‘‘തസ്സ സുഖ’’ന്തി സോചതി, ‘‘മയ്ഹം ദുക്ഖ’’ന്തി സോചതി, ‘‘സോ സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം, അഹമസ്മി അസക്കതോ അഗരുകതോ അമാനിതോ അപൂജിതോ അനപചിതോ ന ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതീതി – പരിദേവതി സോചതി. ഹീനവാദോതി ഹീനവാദോ നിഹീനവാദോ പരിഹീനവാദോ പരിഹാപിതവാദോ ന പരിപൂരവാദോതി – പരിദേവതി സോചതി ഹീനവാദോ.

ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതീതി. സോ മം വാദേന വാദം അച്ചഗാ ഉപച്ചഗാ അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ വീതിവത്തോതി. ഏവമ്പി ഉപച്ചഗാ മന്തി. അഥ വാ മം വാദേന വാദം അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ പരിയാദിയിത്വാ മദ്ദയിത്വാ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതീതി. ഏവമ്പി ഉപച്ചഗാ മന്തി. അനുത്ഥുനാ വുച്ചതി വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തന്തി – ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യമസ്സ വാദം പരിഹീനമാഹു, അപാഹതം പഞ്ഹവിമംസകാസേ;

പരിദേവതി സോചതി ഹീനവാദോ, ഉപച്ചഗാ മന്തി അനുത്ഥുനാതീ’’തി.

൬൩. ഏതേ വിവാദാ സമണേസു ജാതാ, ഏതേസു ഉഗ്ഘാതിനിഘാതി ഹോതി;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ വിരമേ കഥോജ്ജം, ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ.

ഏതേ വിവാദാ സമണേസു ജാതാതി. സമണാതി യേ കേചി ഇതോ ബഹിദ്ധാ പരിബ്ബജൂപഗതാ പരിബ്ബജസമാപന്നാ. ഏതേ ദിട്ഠികലഹാ ദിട്ഠിഭണ്ഡനാ ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹാ ദിട്ഠിവിവാദാ ദിട്ഠിമേധഗാ സമണേസു ജാതാ സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാതി – ഏതേ വിവാദാ സമണേസു ജാതാ.

ഏതേസു ഉഗ്ഘാതിനിഘാതി ഹോതീതി. ജയപരാജയോ ഹോതി, ലാഭാലാഭോ ഹോതി, യസായസോ ഹോതി, നിന്ദാപസംസാ ഹോതി, സുഖദുക്ഖം ഹോതി, സോമനസ്സദോമനസ്സം ഹോതി, ഇട്ഠാനിട്ഠം ഹോതി, അനുനയപടിഘം ഹോതി, ഉഗ്ഘാതിതനിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, അനുരോധവിരോധോ ഹോതി, ജയേന ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി പരാജയേന ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, ലാഭേന ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി അലാഭേന ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, യസേന ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി അയസേന ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, പസംസായ ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി നിന്ദായ ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, സുഖേന ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി ദുക്ഖേന ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, സോമനസ്സേന ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി ദോമനസ്സേന ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതി, ഉന്നതിയാ [ഉണ്ണതിയാ (സ്യാ. ക.)] ചിത്തം ഉഗ്ഘാതിതം ഹോതി ഓനതിയാ [ഓണതിയാ (സ്യാ. ക.)] ചിത്തം നിഗ്ഘാതിതം ഹോതീതി – ഏതേസു ഉഗ്ഘാതിനിഘാതി ഹോതി.

ഏതമ്പി ദിസ്വാ വിരമേ കഥോജ്ജന്തി. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏതം ആദീനവം ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ദിട്ഠികലഹേസു ദിട്ഠിഭണ്ഡനേസു ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹേസു ദിട്ഠിവിവാദേസു ദിട്ഠിമേധഗേസൂതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ വിരമേ കഥോജ്ജന്തി. കഥോജ്ജം വുച്ചതി കലഹോ ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ മേധഗം. അഥ വാ കഥോജ്ജന്തി അനോജവന്തീ നിസാകഥാ കഥോജ്ജം ന കരേയ്യ, കലഹം ന കരേയ്യ, ഭണ്ഡനം ന കരേയ്യ, വിഗ്ഗഹം ന കരേയ്യ, വിവാദം ന കരേയ്യ, മേധഗം ന കരേയ്യ, കലഹഭണ്ഡനവിഗ്ഗഹവിവാദമേധഗം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, കലഹഭണ്ഡനവിഗ്ഗഹവിവാദമേധഗാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പയുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ വിരമേ കഥോജ്ജം.

ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാതി. പസംസലാഭാ അഞ്ഞോ അത്ഥോ നത്ഥി അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ ഉഭയത്ഥോ വാ ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ, സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ, ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ, ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ, ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ, പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ, നേയ്യോ വാ അത്ഥോ, നീതോ വാ അത്ഥോ, അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ, നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ, വോദാനോ വാ അത്ഥോ, പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തീതി – ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഏതേ വിവാദാ സമണേസു ജാതാ, ഏതേസു ഉഗ്ഘാതിനിഘാതി ഹോതി;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ വിരമേ കഥോജ്ജം, ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ’’തി.

൬൪. പസംസിതോ വാ പന തത്ഥ ഹോതി, അക്ഖായ വാദം പരിസായ മജ്ഝേ;

സോ [സോ തം (സീ.)] ഹസ്സതീ ഉന്നമതീ [ഉണ്ണമതീ (സ്യാ. ക.)] ച തേന, പപ്പുയ്യ തമത്ഥം യഥാ മനോ അഹു.

പസംസിതോ വാ പന തത്ഥ ഹോതീതി. തത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ പസംസിതോ ഥോമിതോ കിത്തിതോ വണ്ണിതോ ഹോതീതി – പസംസിതോ വാ പന തത്ഥ ഹോതി.

അക്ഖായ വാദം പരിസായ മജ്ഝേതി. ഖത്തിയപരിസായ വാ ബ്രാഹ്മണപരിസായ വാ ഗഹപതിപരിസായ വാ സമണപരിസായ വാ മജ്ഝേ അത്തനോ വാദം അക്ഖായ ആചിക്ഖിത്വാ അനുവാദം അക്ഖായ ആചിക്ഖിത്വാ ഥമ്ഭയിത്വാ ബ്രൂഹയിത്വാ ദീപയിത്വാ ജോതയിത്വാ വോഹരിത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി – അക്ഖായ വാദം പരിസായ മജ്ഝേ.

സോ ഹസ്സതീ ഉന്നമതീ ച തേനാതി. സോ തേന ജയത്ഥേന തുട്ഠോ ഹോതി ഹട്ഠോ പഹട്ഠോ അത്തമനോ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ. അഥ വാ ദന്തവിദംസകം ഹസമാനോ. സോ ഹസ്സതീ ഉന്നമതീ ച തേനാതി സോ തേന ജയത്ഥേന ഉന്നതോ ഹോതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാതി – സോ ഹസ്സതീ ഉന്നമതീ ച തേന.

പപ്പുയ്യ തമത്ഥം യഥാ മനോ അഹൂതി. തം ജയത്ഥം പപ്പുയ്യ പാപുണിത്വാ അധിഗന്ത്വാ വിന്ദിത്വാ പടിലഭിത്വാ. യഥാ മനോ അഹൂതി യഥാ മനോ അഹു, യഥാ ചിത്തോ അഹു, യഥാ സങ്കപ്പോ അഹു, യഥാ വിഞ്ഞാണോ അഹൂതി – പപ്പുയ്യ തമത്ഥം യഥാ മനോ അഹു.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പസംസിതോ വാ പന തത്ഥ ഹോതി, അക്ഖായ വാദം പരിസായ മജ്ഝേ;

സോ ഹസ്സതീ ഉന്നമതീ ച തേന, പപ്പുയ്യ തമത്ഥം യഥാ മനോ അഹൂ’’തി.

൬൫. യാ ഉന്നതീ സാസ്സ വിഘാതഭൂമി, മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ, ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തി.

യാ ഉന്നതീ സാസ്സ വിഘാതഭൂമീതി. യാ ഉന്നതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സാതി – യാ ഉന്നതി. സാസ്സ വിഘാതഭൂമീതി സാ തസ്സ വിഘാതഭൂമി ഉപഘാതഭൂമി പീളനഭൂമി ഘട്ടനഭൂമി ഉപദ്ദവഭൂമി ഉപസഗ്ഗഭൂമീതി – യാ ഉന്നതീ സാസ്സ വിഘാതഭൂമി.

മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോതി. സോ പുഗ്ഗലോ മാനഞ്ച വദതി അതിമാനഞ്ച വദതീതി – മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോ.

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥാതി. ഏതം ആദീനവം ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ദിട്ഠികലഹേസു ദിട്ഠിഭണ്ഡനേസു ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹേസു ദിട്ഠിവിവാദേസു ദിട്ഠിമേധഗേസൂതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ. ന വിവാദയേഥാതി ന കലഹം കരേയ്യ ന ഭണ്ഡനം കരേയ്യ ന വിഗ്ഗഹം കരേയ്യ ന വിവാദം കരേയ്യ, ന മേധഗം കരേയ്യ, കലഹഭണ്ഡനവിഗ്ഗഹവിവാദമേധഗം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, കലഹഭണ്ഡനവിഗ്ഗഹവിവാദമേധഗാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പയുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ.

ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തീതി. കുസലാതി യേ തേ ഖന്ധകുസലാ ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ സതിപട്ഠാനകുസലാ സമ്മപ്പധാനകുസലാ ഇദ്ധിപാദകുസലാ ഇന്ദ്രിയകുസലാ ബലകുസലാ ബോജ്ഝങ്ഗകുസലാ മഗ്ഗകുസലാ ഫലകുസലാ നിബ്ബാനകുസലാ, തേ കുസലാ ദിട്ഠികലഹേന ദിട്ഠിഭണ്ഡനേന ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹേന ദിട്ഠിവിവാദേന ദിട്ഠിമേധഗേന സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം ന വദന്തി ന കഥേന്തി ന ഭണന്തി ന ദീപയന്തി ന വോഹരന്തീതി – ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യാ ഉന്നതീ സാസ്സ വിഘാതഭൂമി, മാനാതിമാനം വദതേ പനേസോ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ, ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തീ’’തി.

൬൬. സൂരോ യഥാ രാജഖാദായ പുട്ഠോ, അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛം;

യേനേവ സോ തേന പലേഹി സൂര, പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായ.

സൂരോ യഥാ രാജഖാദായ പുട്ഠോതി. സൂരോതി സൂരോ വീരോ വിക്കന്തോ അഭീരൂ അഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ. രാജഖാദായ പുട്ഠോതി രാജഖാദനീയേന രാജഭോജനീയേന പുട്ഠോ പോസിതോ അപാദിതോ വഡ്ഢിതോതി – സൂരോ യഥാ രാജഖാദായ പുട്ഠോ.

അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛന്തി. സോ ഗജ്ജന്തോ ഉഗ്ഗജ്ജന്തോ അഭിഗജ്ജന്തോ ഏതി ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി പടിസൂരം പടിപുരിസം പടിസത്തും പടിമല്ലം ഇച്ഛന്തോ സാദിയന്തോ പത്ഥയന്തോ പിഹയന്തോ അഭിജപ്പന്തോതി – അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛം.

യേനേവ സോ തേന പലേഹി സൂരാതി. യേനേവ സോ ദിട്ഠിഗതികോ തേന പലേഹി, തേന വജ, തേന ഗച്ഛ, തേന അതിക്കമ, സോ തുയ്ഹം പടിസൂരോ പടിപുരിസോ പടിസത്തു പടിമല്ലോതി – യേനേവ സോ തേന പലേഹി സൂര.

പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായാതി. പുബ്ബേവ ബോധിയാ മൂലേ യേ പടിസേനികരാ കിലേസാ പടിലോമകരാ പടികണ്ഡകകരാ പടിപക്ഖകരാ തേ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ. യദിദം യുധായാതി യദിദം യുദ്ധത്ഥായ കലഹത്ഥായ ഭണ്ഡനത്ഥായ വിഗ്ഗഹത്ഥായ വിവാദത്ഥായ മേധഗത്ഥായാതി – പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സൂരോ യഥാ രാജഖാദായ പുട്ഠോ, അഭിഗജ്ജമേതി പടിസൂരമിച്ഛം;

യേനേവ സോ തേന പലേഹി സൂര, പുബ്ബേവ നത്ഥി യദിദം യുധായാ’’തി.

൬൭. യേ ദിട്ഠിമുഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി;

തേ ത്വം വദസ്സൂ ന ഹി തേധ അത്ഥി, വാദമ്ഹി ജാതേ പടിസേനികത്താ.

യേ ദിട്ഠിമുഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തീതി യേ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ വിവാദയന്തി കലഹം കരോന്തി ഭണ്ഡനം കരോന്തി ‘വിഗ്ഗഹം കരോന്തി വിവാദം കരോന്തി, മേധഗം കരോന്തി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി, മിച്ഛാപടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാപടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേ വചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാ വചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി – യേ ദിട്ഠിമുഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി.

ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തീതി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി വാദയന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി വാദയന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി.

തേ ത്വം വദസ്സൂ ന ഹി തേധ അത്ഥി, വാദമ്ഹി ജാതേ പടിസേനികത്താതി. തേ ത്വം ദിട്ഠിഗതികേ വദസ്സു വാദേന വാദം, നിഗ്ഗഹേന നിഗ്ഗഹം, പടികമ്മേന പടികമ്മം, വിസേസേന വിസേസം, പടിവിസേസേന പടിവിസേസം, ആവേഠിയായ ആവേഠിയം, നിബ്ബേഠിയായ നിബ്ബേഠിയം, ഛേദേന ഛേദം, മണ്ഡലേന മണ്ഡലം, തേ തുയ്ഹം പടിസൂരാ പടിപുരിസാ പടിസത്തൂ പടിമല്ലാതി – തേ ത്വം വദസ്സൂ ന ഹി തേധ അത്ഥി. വാദമ്ഹി ജാതേ പടിസേനികത്താതി. വാദേ ജാതേ സഞ്ജാതേ നിബ്ബത്തേ അഭിനിബ്ബത്തേ പാതുഭൂതേയേവ പടിസേനികത്താ [പടിസേനികതാ (ക.), ഏവം സേസേസു തീസു പദേസുപി] പടിലോമകത്താ പടിഭണ്ഡകത്താ പടിപക്ഖകത്താ കലഹം കരേയ്യും ഭണ്ഡനം കരേയ്യും വിഗ്ഗഹം കരേയ്യും വിവാദം കരേയ്യും മേധഗം കരേയ്യും, തേ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ…പേ… ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – തേ ത്വം വദസ്സൂ ന ഹി തേധ അത്ഥി വാദമ്ഹി ജാതേ പടിസേനികത്താ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യേ ദിട്ഠിമുഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി;

തേ ത്വം വദസ്സൂ ന ഹി തേധ അത്ഥി, വാദമ്ഹി ജാതേ പടിസേനികത്താ’’തി.

൬൮. വിസേനികത്വാ പന യേ ചരന്തി, ദിട്ഠീഹി ദിട്ഠിം അവിരുജ്ഝമാനാ;

തേസു ത്വം കിം ലഭേഥ പസൂര, യേസീധ നത്ഥി പരമുഗ്ഗഹീതം.

വിസേനികത്വാ പന യേ ചരന്തീതി. സേനാ വുച്ചതി മാരസേനാ. കായദുച്ചരിതം മാരസേനാ, വചീദുച്ചരിതം മാരസേനാ, മനോദുച്ചരിതം മാരസേനാ, ലോഭോ മാരസേനാ, ദോസോ മാരസേനാ, മോഹോ മാരസേനാ, കോധോ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ… ഇസ്സാ… മച്ഛരിയം… മായാ… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭോ… സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ… സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ മാരസേനാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ, ദുതിയാ അരതി വുച്ചതി…പേ…;

ന നം അസുരോ ജിനാതി, ജേത്വാവ ലഭതേ സുഖ’’ന്തി.

യതോ ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി സബ്ബാ ച മാരസേനാ സബ്ബേ ച പടിസേനികരാ കിലേസാ ജിതാ ച പരാജിതാ ച ഭഗ്ഗാ വിപ്പലുഗ്ഗാ പരമ്മുഖാ, തേന വുച്ചതി വിസേനികത്വാതി. യേതി അരഹന്തോ ഖീണാസവാ. ചരന്തീതി ചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തീതി – വിസേനികത്വാ പന യേ ചരന്തി.

ദിട്ഠീഹി ദിട്ഠിം അവിരുജ്ഝമാനാതി. യേസം ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി, തേ ദിട്ഠീഹി ദിട്ഠിം അവിരുജ്ഝമാനാ അപ്പടിവിരുജ്ഝമാനാ അപ്പഹീയമാനാ അപ്പടിഹഞ്ഞമാനാ അപ്പടിഹതമാനാതി – ദിട്ഠീഹി ദിട്ഠിം അവിരുജ്ഝമാനാ.

തേസു ത്വം കിം ലഭേഥ പസൂരാതി. തേസു അരഹന്തേസു ഖീണാസവേസു കിം ലഭേഥ പടിസൂരം പടിപുരിസം പടിസത്തും പടിമല്ലന്തി – തേസു ത്വം കിം ലഭേഥ പസൂര.

യേസീധ നത്ഥി പരമുഗ്ഗഹീതന്തി. യേസം അരഹന്താനം ഖീണാസവാനം ‘‘ഇദം പരമം അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവര’’ന്തി ഗഹിതം പരാമട്ഠം അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം അധിമുത്തം, നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢന്തി – യേസീധ നത്ഥി പരമുഗ്ഗഹീതം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘വിസേനികത്വാ പന യേ ചരന്തി, ദിട്ഠീഹി ദിട്ഠിം അവിരുജ്ഝമാനാ;

തേസു ത്വം കിം ലഭേഥ പസൂര, യേസീധ നത്ഥി പരമുഗ്ഗഹീത’’ന്തി.

൬൯. അഥ ത്വം പവിതക്കമാഗമാ, [പവിതക്കമാഗമ (സീ.), സവിതക്കമാഗമാ (ക.)] മനസാ ദിട്ഠിഗതാനി ചിന്തയന്തോ;

ധോനേന യുഗം സമാഗമാ, ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേ.

അഥ ത്വം പവിതക്കമാഗമാതി. അഥാതി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം – അഥാതി. പവിതക്കമാഗമാതി തക്കേന്തോ വിതക്കേന്തോ സങ്കപ്പേന്തോ ‘‘ജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതി, പരാജയോ നു ഖോ മേ ഭവിസ്സതി, കഥം നിഗ്ഗഹം കരിസ്സാമി, കഥം പടികമ്മം കരിസ്സാമി, കഥം വിസേസം കരിസ്സാമി, കഥം പടിവിസേസം കരിസ്സാമി, കഥം ആവേഠിയം കരിസ്സാമി, കഥം നിബ്ബേഠിയം കരിസ്സാമി, കഥം ഛേദം കരിസ്സാമി, കഥം മണ്ഡലം കരിസ്സാമി’’ ഏവം തക്കേന്തോ വിതക്കേന്തോ സങ്കപ്പേന്തോ ആഗതോസി ഉപഗതോസി സമ്പത്തോസി മയാ സദ്ധിം സമാഗതോസീതി – അഥ ത്വം പവിതക്കമാഗമാ.

മനസാ ദിട്ഠിഗതാനി ചിന്തയന്തോതി. മനോതി യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം, മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ചിത്തേന ദിട്ഠിം ചിന്തേന്തോ വിചിന്തേന്തോ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ…പേ… ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി വാതി – മനസാ ദിട്ഠിഗതാനി ചിന്തയന്തോ.

ധോനേന യുഗം സമാഗമാ, ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേതി. ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. കിംകാരണാ ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ? തായ പഞ്ഞായ കായദുച്ചരിതം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച, വചീദുച്ചരിതം…പേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. അഥ വാ സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠി… സമ്മാസങ്കപ്പേന മിച്ഛാസങ്കപ്പോ…പേ… സമ്മാവിമുത്തിയാ മിച്ഛാവിമുത്തി ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. അഥ വാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. ഭഗവാ ഇമേഹി ധോനേയ്യേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ, തസ്മാ ഭഗവാ ധോനോ. സോ ധുതരാഗോ ധുതപാപോ ധുതകിലേസോ ധുതപരിളാഹോതി – ധോനോതി.

ധോനേന യുഗം സമാഗമാ, ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേതി. പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ ന പടിബലോ ധോനേന ബുദ്ധേന ഭഗവതാ സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിത്വാ സാകച്ഛേതും സല്ലപിതും സാകച്ഛം സമാപജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ. സോ ഹി ഭഗവാ അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച വിസിട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച. യഥാ സസോ ന പടിബലോ മത്തേന മാതങ്ഗേന സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; യഥാ കോത്ഥുകോ ന പടിബലോ സീഹേന മിഗരഞ്ഞാ സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; യഥാ വച്ഛകോ തരുണകോ ധേനുപകോ ന പടിബലോ ഉസഭേന ചലകകുനാ [ബലക്കകുനാ (സ്യാ.)] സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; യഥാ ധങ്കോ ന പടിബലോ ഗരുളേന വേനതേയ്യേന സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; യഥാ ചണ്ഡാലോ ന പടിബലോ രഞ്ഞാ ചക്കവത്തിനാ സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; യഥാ പംസുപിസാചകോ ന പടിബലോ ഇന്ദേന ദേവരഞ്ഞാ സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിതും; ഏവമേവ പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ ന പടിബലോ ധോനേന ബുദ്ധേന ഭഗവതാ സദ്ധിം യുഗം സമാഗമം സമാഗന്ത്വാ യുഗഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹിത്വാ സാകച്ഛേതും സല്ലപിതും സാകച്ഛം സമാപജ്ജിതും. തം കിസ്സ ഹേതു? പസൂരോ പരിബ്ബാജകോ ഹീനപഞ്ഞോ നിഹീനപഞ്ഞോ ഓമകപഞ്ഞോ ലാമകപഞ്ഞോ ഛതുക്കപഞ്ഞോ പരിത്തപഞ്ഞോ. സോ ഹി ഭഗവാ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദോ, ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ, പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ പുരിസനാഗോ പുരിസാജഞ്ഞോ പുരിസധോരയ്ഹോ, അനന്തഞാണോ അനന്തതേജോ അനന്തയസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാ, നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ, പഞ്ഞാപേതാ നിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാ ച പനസ്സ ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

സോ ഹി ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ, വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ; നത്ഥി തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം [അഫുസിതം (സ്യാ.)] പഞ്ഞായ. അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നം ഉപാദായ സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ധമ്മം ജാനിതബ്ബം. അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ ഉഭയത്ഥോ വാ ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ, സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ, ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ, ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ, ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ, പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ, നേയ്യോ വാ അത്ഥോ, നീതോ വാ അത്ഥോ, അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ, നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ, വോദാനോ വാ അത്ഥോ, പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ, സബ്ബം തം അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണാനുപരിവത്തി. അതീതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതേ അപ്പടിഹതം ഞാണം, പച്ചുപ്പന്നേ അപ്പടിഹതം ഞാണം, യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം, നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം, നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. യഥാ ദ്വിന്നം സമുഗ്ഗപടലാനം സമ്മാ ഫുസിതാനം ഹേട്ഠിമം സമുഗ്ഗപടലം ഉപരിമം നാതിവത്തതി, ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം ഹേട്ഠിമം നാതിവത്തതി അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; ഏവമേവ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം, നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം, നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ സബ്ബധമ്മേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി.

സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. സബ്ബസത്തേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി, സബ്ബേസഞ്ച സത്താനം ഭഗവാ ആസയം ജാനാതി അനുസയം ജാനാതി ചരിതം ജാനാതി അധിമുത്തിം ജാനാതി. അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബാഭബ്ബേ സത്തേ പജാനാതി. സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

യഥാ യേ കേചി മച്ഛകച്ഛപാ അന്തമസോ തിമിതിമിങ്ഗലം ഉപാദായ അന്തോമഹാസമുദ്ദേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി. യഥാ യേ കേചി പക്ഖീ അന്തമസോ ഗരുളം വേനതേയ്യം ഉപാദായ ആകാസസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ യേപി തേ സാരിപുത്തസമാ പഞ്ഞായ തേപി ബുദ്ധഞാണസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി. ബുദ്ധഞാണം ദേവമനുസ്സാനം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതിയേവ.

യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ. വോഭിന്ദന്താ [തേ ഭിന്ദന്താ (ക.)] മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി. തേ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതേ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച. കഥിതാ വിസജ്ജിതാവ തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ ഉപക്ഖിത്തകാ ച. തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാവ തത്ഥ അതിരോചതി യദിദം പഞ്ഞായാതി – ധോനേന യുഗം സമാഗമാ, ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അഥ ത്വം പവിതക്കമാഗമാ, മനസാ ദിട്ഠിഗതാനി ചിന്തയന്തോ;

ധോനേന യുഗം സമാഗമാ, ന ഹി ത്വം സക്ഖസി സമ്പയാതവേ’’തി.

പസൂരസുത്തനിദ്ദേസോ അട്ഠമോ.