നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

മഹാനിദ്ദേസപാളി

൧. അട്ഠകവഗ്ഗോ

൧. കാമസുത്തനിദ്ദേസോ

൧. കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതി.

കാമം കാമയമാനസ്സാതി കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച. കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ; അത്ഥരണാ പാവുരണാ [പാപുരണാ (സീ. സ്യാ.)] ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, യം കിഞ്ചി രജനീയം വത്ഥു – വത്ഥുകാമാ.

അപി ച അതീതാ കാമാ അനാഗതാ കാമാ പച്ചുപ്പന്നാ കാമാ; അജ്ഝത്താ കാമാ ബഹിദ്ധാ കാമാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കാമാ; ഹീനാ കാമാ മജ്ഝിമാ കാമാ പണീതാ കാമാ; ആപായികാ കാമാ മാനുസികാ കാമാ ദിബ്ബാ കാമാ പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ; നിമ്മിതാ കാമാ അനിമ്മിതാ കാമാ പരനിമ്മിതാ കാമാ; പരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ, അപരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ, മമായിതാ കാമാ, അമമായിതാ കാമാ; സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി രൂപാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ, തണ്ഹാവത്ഥുകാ തണ്ഹാരമ്മണാ കാമനീയട്ഠേന രജനീയട്ഠേന മദനീയട്ഠേന കാമാ – ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ.

കതമേ കിലേസകാമാ? ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ ഛന്ദരാഗോ കാമോ; സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ; യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം.

‘‘അദ്ദസം കാമ തേ മൂലം, സങ്കപ്പാ കാമ ജായസി;

ന തം സങ്കപ്പയിസ്സാമി, ഏവം കാമ ന ഹോഹിസീ’’തി [ന ഹേഹിസീതി (സ്യാ.)]. –

ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. കാമയമാനസ്സാതി കാമയമാനസ്സ ഇച്ഛമാനസ്സ സാദിയമാനസ്സ പത്ഥയമാനസ്സ പിഹയമാനസ്സ അഭിജപ്പമാനസ്സാതി – കാമം കാമയമാനസ്സ.

തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതീതി. തസ്സ ചേതി തസ്സ ഖത്തിയസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ വേസ്സസ്സ വാ സുദ്ദസ്സ വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാ. തന്തി വത്ഥുകാമാ വുച്ചന്തി – മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ. സമിജ്ഝതീതി ഇജ്ഝതി സമിജ്ഝതി ലഭതി പടിലഭതി അധിഗച്ഛതി വിന്ദതീതി – തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതി.

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതീതി. അദ്ധാതി ഏകംസവചനം നിസ്സംസയവചനം നിക്കങ്ഖാവചനം അദ്വേജ്ഝവചനം അദ്വേള്ഹകവചനം നിയോഗവചനം അപണ്ണകവചനം അവത്ഥാപനവചനമേതം – അദ്ധാതി. പീതീതി യാ പഞ്ചകാമഗുണപടിസഞ്ഞുത്താ പീതി പാമുജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി തുട്ഠി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ അഭിഫരണതാ ചിത്തസ്സ. മനോതി യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, അയം വുച്ചതി മനോ. അയം മനോ ഇമായ പീതിയാ സഹഗതോ ഹോതി സഹജാതോ സംസട്ഠോ സമ്പയുത്തോ ഏകുപ്പാദോ ഏകനിരോധോ ഏകവത്ഥുകോ ഏകാരമ്മണോ. പീതിമനോ ഹോതീതി പീതിമനോ ഹോതി തുട്ഠമനോ ഹട്ഠമനോ പഹട്ഠമനോ അത്തമനോ ഉദഗ്ഗമനോ മുദിതമനോ പമോദിതമനോ ഹോതീതി – അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി.

ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീതി. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ പടിലഭിത്വാ അധിഗന്ത്വാ വിന്ദിത്വാ. മച്ചോതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു [ജാതു (സ്യാ.), ജഗു (ക.)] ജന്തു ഇന്ദഗു [ഹിന്ദഗൂ (സീ. സ്യാ.)] മനുജോ. യദിച്ഛതീതി യം ഇച്ഛതി യം സാദിയതി യം പത്ഥേതി യം പിഹേതി യം അഭിജപ്പതി, രൂപം വാ സദ്ദം വാ ഗന്ധം വാ രസം വാ ഫോട്ഠബ്ബം വാതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേ തം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി.

൨. തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതി.

തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാതി. തസ്സ ചേതി തസ്സ ഖത്തിയസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ വേസ്സസ്സ വാ സുദ്ദസ്സ വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാ. കാമയാനസ്സാതി കാമേ ഇച്ഛമാനസ്സ സാദിയമാനസ്സ പത്ഥയമാനസ്സ പിഹയമാനസ്സ അഭിജപ്പമാനസ്സ. അഥ വാ കാമതണ്ഹായ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതി. യഥാ ഹത്ഥിയാനേന വാ അസ്സയാനേന വാ ഗോയാനേന വാ അജയാനേന വാ മേണ്ഡയാനേന വാ ഓട്ഠയാനേന വാ ഖരയാനേന വാ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതി; ഏവമേവം കാമതണ്ഹായ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതീതി – തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ.

ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോതി. ഛന്ദോതി യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം, തസ്സ സോ കാമച്ഛന്ദോ ജാതോ ഹോതി സഞ്ജാതോ നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ പാതുഭൂതോ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ നരസ്സ മാനവസ്സ പോസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജീവസ്സ ജാഗുസ്സ ജന്തുസ്സ ഇന്ദഗുസ്സ മനുജസ്സാതി – ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ.

തേ കാമാ പരിഹായന്തീതി – തേ വാ കാമാ പരിഹായന്തി, സോ വാ കാമേഹി പരിഹായതി. കഥം തേ കാമാ പരിഹായന്തി? തസ്സ തിട്ഠന്തസ്സേവ തേ ഭോഗേ രാജാനോ വാ ഹരന്തി, ചോരാ വാ ഹരന്തി, അഗ്ഗി വാ ദഹതി, ഉദകം വാ വഹതി, അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി, നിഹിതം വാ നാധിഗച്ഛതി, ദുപ്പയുത്താ വാ കമ്മന്താ ഭിജ്ജന്തി, കുലേ വാ കുലങ്ഗാരോ ഉപ്പജ്ജതി, യോ തേ ഭോഗേ വികിരതി വിധമതി [വിധമേതി (സ്യാ.)] വിദ്ധംസേതി അനിച്ചതായേവ അട്ഠമീ. ഏവം തേ കാമാ ഹായന്തി പരിഹായന്തി പരിധംസേന്തി പരിപതന്തി അന്തരധായന്തി വിപ്പലുജ്ജന്തി. കഥം സോ കാമേഹി പരിഹായതി? തിട്ഠന്തേവ തേ ഭോഗേ സോ ചവതി മരതി വിപ്പലുജ്ജതി. ഏവം സോ കാമേഹി ഹായതി പരിഹായതി പരിധംസേതി പരിപതതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി.

ചോരാ ഹരന്തി രാജാനോ, അഗ്ഗി ദഹതി നസ്സതി;

അഥ അന്തേന ജഹതി [അഥോ അന്തേന ഹേതി (സ്യാ.), അസഹന്തേന ദഹതി (ക.)], സരീരം സപരിഗ്ഗഹം;

ഏതദഞ്ഞായ മേധാവീ, ഭുഞ്ജേഥ ച ദദേഥ ച.

ദത്വാ ച ഭുത്വാ ച യഥാനുഭാവം, അനിന്ദിതോ സഗ്ഗമുപേതി ഠാനന്തി, തേ കാമാ പരിഹായന്തി.

സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീതി. യഥാ അയോമയേന വാ സല്ലേന വിദ്ധോ, അട്ഠിമയേന വാ സല്ലേന ദന്തമയേന വാ സല്ലേന വിസാണമയേന വാ സല്ലേന കട്ഠമയേന വാ സല്ലേന വിദ്ധോ രുപ്പതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, ബ്യാധിതോ ദോമനസ്സിതോ ഹോതി, ഏവമേവ വത്ഥുകാമാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ ഉപ്പജ്ജന്തി സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ. സോ കാമസല്ലേന ച സോകസല്ലേന ച വിദ്ധോ, രുപ്പതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി ബ്യാധിതോ ദോമനസ്സിതോ ഹോതീതി – സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി.

൩. യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതി.

യോ കാമേ പരിവജ്ജേതീതി. യോതി യോ യാദിസോ യഥായുത്തോ യഥാവിഹിതോ യഥാപകാരോ യംഠാനപ്പത്തോ യംധമ്മസമന്നാഗതോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ. കാമേ പരിവജ്ജേതീതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. കാമേ പരിവജ്ജേതീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി കാമേ പരിവജ്ജേതി – വിക്ഖമ്ഭനതോ വാ സമുച്ഛേദതോ വാ. കഥം വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി? ‘‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘മംസപേസൂപമാ കാമാ ബഹുസാധാരണട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘തിണുക്കൂപമാ കാമാ അനുദഹനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘അങ്ഗാരകാസൂപമാ കാമാ മഹാപരിളാഹട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘സുപിനകൂപമാ കാമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘യാചിതകൂപമാ കാമാ താവകാലികട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘രുക്ഖഫലൂപമാ കാമാ സമ്ഭഞ്ജനപരിഭഞ്ജനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘അസിസൂനൂപമാ കാമാ അധികുട്ടനട്ഠേനാ’’തി [അധികന്തനട്ഠേനാതി (സ്യാ.)] പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘സത്തിസൂലൂപമാ കാമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘സപ്പസിരൂപമാ കാമാ സപ്പടിഭയട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ‘‘അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമാ കാമാ മഹാഭിതാപനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി.

ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ധമ്മാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി…പേ… സങ്ഘാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി… സീലാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി… ചാഗാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി… ദേവതാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി… ആനാപാനസ്സതിം [ആനാപാനസതിം (സീ.)] ഭാവേന്തോപി… മരണസ്സതിം ഭാവേന്തോപി… കായഗതാസതിം ഭാവേന്തോപി… ഉപസമാനുസ്സതിം ഭാവേന്തോപി വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി.

പഠമം ഝാനം ഭാവേന്തോപി വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, ദുതിയം ഝാനം ഭാവേന്തോപി…പേ… തതിയം ഝാനം ഭാവേന്തോപി… ചതുത്ഥം ഝാനം ഭാവേന്തോപി… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപി… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപി… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപി … നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോപി വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി. ഏവം വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി.

കഥം സമുച്ഛേദതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി? സോതാപത്തിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപി അപായഗമനീയേ കാമേ സമുച്ഛേദതോ പരിവജ്ജേതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപി ഓളാരികേ കാമേ സമുച്ഛേദതോ പരിവജ്ജേതി, അനാഗാമിമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപി അനുസഹഗതേ കാമേ സമുച്ഛേദതോ പരിവജ്ജേതി, അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേന്തോപി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം സമുച്ഛേദതോ കാമേ പരിവജ്ജേതി. ഏവം സമുച്ഛേദതോ കാമേ പരിവജ്ജേതീതി – യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി.

സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോതി. സപ്പോ വുച്ചതി അഹി. കേനട്ഠേന സപ്പോ? സംസപ്പന്തോ ഗച്ഛതീതി സപ്പോ; ഭുജന്തോ ഗച്ഛതീതി ഭുജഗോ; ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ; പന്നസിരോ ഗച്ഛതീതി പന്നഗോ; സിരേന സുപതീതി [സപ്പതീതി (ക.)] സരീസപോ [സിരിംസപോ (സീ.)]; ബിലേ സയതീതി ബിലാസയോ; ഗുഹായം സയതീതി ഗുഹാസയോ; ദാഠാ തസ്സ ആവുധോതി ദാഠാവുധോ; വിസം തസ്സ ഘോരന്തി ഘോരവിസോ; ജിവ്ഹാ തസ്സ ദുവിധാതി ദ്വിജിവ്ഹോ; ദ്വീഹി ജിവ്ഹാഹി രസം സായതീതി ദ്വിരസഞ്ഞൂ. യഥാ പുരിസോ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടിക്കൂലോ പാദേന സപ്പസിരം വജ്ജേയ്യ വിവജ്ജേയ്യ പരിവജ്ജേയ്യ അഭിനിവജ്ജേയ്യ; ഏവമേവ സുഖകാമോ ദുക്ഖപടിക്കൂലോ കാമേ വജ്ജേയ്യ വിവജ്ജേയ്യ പരിവജ്ജേയ്യ അഭിനിവജ്ജേയ്യാതി – സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ.

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീതി. സോതി യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി. വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദിരാഗോ, ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ [പളിഗേധോ (സീ.)] സങ്ഗോ പങ്കോ, ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ, സുത്തം വിസതാ ആയൂഹിനീ [ആയൂഹനീ (സീ. സ്യാ.)] ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി, വനം വനഥോ സന്ധവോ സ്നേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു, ആസാ ആസീസനാ ആസീസിതത്തം, രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ, ലാഭാസാ ജനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ, ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ സാധുകമ്യതാ, അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ, കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛദനം ബന്ധനം, ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം, ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ, തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം.

വിസത്തികാതി. കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസതാതി വിസത്തികാ; വിസാലാതി വിസത്തികാ; വിസടാതി വിസത്തികാ; വിസക്കതീതി വിസത്തികാ; വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ; വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ; വിസമൂലാതി വിസത്തികാ; വിസഫലാതി വിസത്തികാ; വിസപരിഭോഗോതി വിസത്തികാ; വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ സദ്ദേ ഗന്ധേ രസേ ഫോട്ഠബ്ബേ, കുലേ ഗണേ ആവാസേ ലാഭേ യസേ, പസംസായ സുഖേ ചീവരേ പിണ്ഡപാതേ സേനാസനേ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ, കാമധാതുയാ രൂപധാതുയാ അരൂപധാതുയാ, കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ, സഞ്ഞാഭവേ അസഞ്ഞാഭവേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവേ, ഏകവോകാരഭവേ ചതുവോകാരഭവേ പഞ്ചവോകാരഭവേ, അതീതേ അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ, ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു വിസടാ വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ.

ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ, ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ, വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ.

അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – അസതിപരിവജ്ജനായ സതോ, സതികരണീയാനം ധമ്മാനം കതത്താ സതോ, സതിപരിബന്ധാനം ധമ്മാനം ഹതത്താ സതോ, സതിനിമിത്താനം ധമ്മാനം അസമ്മുട്ഠത്താ സതോ.

അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – സതിയാ സമന്നാഗതത്താ സതോ, സതിയാ വസിതത്താ സതോ, സതിയാ പാഗുഞ്ഞതായ സതോ, സതിയാ അപച്ചോരോഹണതായ [അപച്ചോരോപനതായ (സീ.)] സതോ.

അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – സത്തത്താ സതോ, സന്തത്താ സതോ, സമിതത്താ സതോ, സന്തധമ്മസമന്നാഗതത്താ സതോ. ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ സതോ, ധമ്മാനുസ്സതിയാ സതോ, സങ്ഘാനുസ്സതിയാ സതോ, സീലാനുസ്സതിയാ സതോ, ചാഗാനുസ്സതിയാ സതോ, ദേവതാനുസ്സതിയാ സതോ, ആനാപാനസ്സതിയാ സതോ, മരണസ്സതിയാ സതോ, കായഗതാസതിയാ സതോ, ഉപസമാനുസ്സതിയാ സതോ. യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി സതി സരണതാ ധാരണതാ അപിലാപനതാ അസമ്മുസ്സനതാ സതി സതിന്ദ്രിയം സതിബലം സമ്മാസതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഏകായനമഗ്ഗോ, അയം വുച്ചതി സതി. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ, സോ വുച്ചതി സതോ.

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീതി. ലോകേ വാ സാ വിസത്തികാ, ലോകേ വാ തം വിസത്തികം സതോ തരതി ഉത്തരതി പതരതി സമതിക്കമതി വീതിവത്തതീതി – സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീ’’തി.

൪. ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതി.

ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാതി. ഖേത്തന്തി സാലിക്ഖേത്തം വീഹിക്ഖേത്തം മുഗ്ഗക്ഖേത്തം മാസക്ഖേത്തം യവക്ഖേത്തം ഗോധുമക്ഖേത്തം തിലക്ഖേത്തം. വത്ഥുന്തി ഘരവത്ഥും കോട്ഠകവത്ഥും പുരേവത്ഥും പച്ഛാവത്ഥും ആരാമവത്ഥും വിഹാരവത്ഥും. ഹിരഞ്ഞന്തി ഹിരഞ്ഞം വുച്ചതി കഹാപണോതി – ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ.

ഗവാസ്സം ദാസപോരിസന്തി. ഗവന്തി ഗവാ [ഗാവോ (ക.)] വുച്ചന്തി. അസ്സാതി പസുകാദയോ വുച്ചന്തി. ദാസാതി ചത്താരോ ദാസാ – അന്തോജാതകോ ദാസോ, ധനക്കീതകോ ദാസോ, സാമം വാ ദാസബ്യം ഉപേതി, അകാമകോ വാ ദാസവിസയം ഉപേതി.

‘‘ആമായ ദാസാപി ഭവന്തി ഹേകേ, ധനേന കീതാപി ഭവന്തി ദാസാ;

സാമഞ്ച ഏകേ ഉപയന്തി ദാസ്യം, ഭയാപനുണ്ണാപി ഭവന്തി ദാസാ’’തി.

പുരിസാതി തയോ പുരിസാ – ഭതകാ, കമ്മകരാ, ഉപജീവിനോതി – ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം.

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേതി. ഥിയോതി ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹോ വുച്ചതി. ബന്ധൂതി ചത്താരോ ബന്ധൂ – ഞാതിബന്ധവാപി ബന്ധു, ഗോത്തബന്ധവാപി ബന്ധു, മന്തബന്ധവാപി ബന്ധു, സിപ്പബന്ധവാപി ബന്ധു. പുഥു കാമേതി ബഹൂ കാമേ. ഏതേ പുഥു കാമാ മനാപികാ രൂപാ…പേ… മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാതി – ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേ.

യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീതി. യോതി യോ യാദിസോ യഥായുത്തോ യഥാവിഹിതോ യഥാപകാരോ യംഠാനപ്പത്തോ യംധമ്മസമന്നാഗതോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ. നരോതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോ. അനുഗിജ്ഝതീതി കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേസു ഗിജ്ഝതി അനുഗിജ്ഝതി പലിഗിജ്ഝതി പലിബജ്ഝതീതി – യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥു കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി.

൫. അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദകം.

അബലാ നം ബലീയന്തീതി. അബലാതി അബലാ കിലേസാ ദുബ്ബലാ അപ്പബലാ അപ്പഥാമകാ ഹീനാ നിഹീനാ ( ) [(പരിഹീനാ) (സീ. സ്യാ.)] ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താ. തേ കിലേസാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തീതി, ഏവമ്പി അബലാ നം ബലീയന്തി. അഥ വാ, അബലം പുഗ്ഗലം ദുബ്ബലം അപ്പബലം അപ്പഥാമകം ഹീനം നിഹീനം ഓമകം ലാമകം ഛതുക്കം പരിത്തം, യസ്സ നത്ഥി സദ്ധാബലം വീരിയബലം സതിബലം സമാധിബലം പഞ്ഞാബലം ഹിരിബലം ഓത്തപ്പബലം. തേ കിലേസാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തീതി – ഏവമ്പി അബലാ നം ബലീയന്തീതി.

മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാതി. ദ്വേ പരിസ്സയാ – പാകടപരിസ്സയാ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ ച. കതമേ പാകടപരിസ്സയാ? സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ [മഹിസാ (സീ. സ്യാ.)] ഹത്ഥീ അഹിവിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാ, ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ, കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ ജരോ, കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ, കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ, ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ [രക്ഖസാ (ക.)] വിതച്ഛികാ ലോഹിതപിത്തം, മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ, പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ, ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ, സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാ ഇതി വാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പാകടപരിസ്സയാ.

കതമേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ? കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം, കാമച്ഛന്ദനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണം, രാഗോ ദോസോ മോഹോ കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം, മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോ, സബ്ബേ കിലേസാ സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ സബ്ബേ ദരഥാ സബ്ബേ പരിളാഹാ സബ്ബേ സന്താപാ സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ.

പരിസ്സയാതി കേനട്ഠേന പരിസ്സയാ? പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ, പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ, തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ. കഥം പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തി. ഏവം പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ. കഥം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം? സമ്മാപടിപദായ അനുലോമപടിപദായ അപച്ചനീകപടിപദായ അവിരുദ്ധപടിപദായ അന്വത്ഥപടിപദായ ധമ്മാനുധമ്മപടിപദായ, സീലേസു പരിപൂരികാരിതായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ, ജാഗരിയാനുയോഗസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ, ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ, പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ പഞ്ചന്നം ബലാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ, സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാനുയോഗസ്സ – ഇമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. ഏവം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ? തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാ. യഥാ ബിലേ ബിലാസയാ പാണാ സയന്തി, ദകേ ദകാസയാ പാണാ സയന്തി, വനേ വനാസയാ പാണാ സയന്തി, രുക്ഖേ രുക്ഖാസയാ പാണാ സയന്തി, ഏവമേവ തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാ. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സാന്തേവാസികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി യേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി – തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി. സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി – തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ, ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ, ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ, കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ, മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജന്തി യേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി – തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി. സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി – തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ – അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ. കതമേ തയോ? ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലം [അന്തരാമലോ (സ്യാ.)] അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ദോസോ…പേ… മോഹോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലം അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അന്തരാമലാ – അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ.

‘‘അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം [അന്ധതമം (സ്യാ. ക.)] തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ ദോസോ, ദോസോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം ദോസോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ മോഹോ, മോഹോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘മൂള്ഹോ അത്ഥം ന ജാനാതി, മൂള്ഹോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം മോഹോ സഹതേ നര’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘തയോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. കതമേ തയോ? ലോഭോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ദോസോ ഖോ, മഹാരാജ…പേ… മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തയോ പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ.

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘രാഗോ ച ദോസോ ച ഇതോനിദാനാ, അരതി രതി ലോമഹംസോ ഇതോജാ;

ഇതോ സമുട്ഠായ മനോവിതക്കാ, കുമാരകാ ധങ്കമിവോസ്സജന്തീ’’തി [ധങ്കമിവോസ്സജ്ജന്തി (സ്യാ.)].

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ. മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാതി. തേ പരിസ്സയാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തീതി – മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ.

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതീതി. തതോതി തതോ തതോ പരിസ്സയതോ തം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, ജാതിദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, ജരാദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, ബ്യാധിദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, മരണദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, നേരയികം ദുക്ഖം, തിരച്ഛാനയോനികം ദുക്ഖം, പേത്തിവിസയികം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, മാനുസികം ദുക്ഖം… ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം ദുക്ഖം… ഗബ്ഭേ ഠിതിമൂലകം ദുക്ഖം… ഗബ്ഭാ വുട്ഠാനമൂലകം ദുക്ഖം… ജാതസ്സൂപനിബന്ധകം ദുക്ഖം… ജാതസ്സ പരാധേയ്യകം ദുക്ഖം… അത്തൂപക്കമം ദുക്ഖം… പരൂപക്കമം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, ദുക്ഖദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, സങ്ഖാരദുക്ഖം… വിപരിണാമദുക്ഖം … ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ, കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ ജരോ, കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ, കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ, ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതപിത്തം, മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ, ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ, സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സദുക്ഖം… മാതുമരണം ദുക്ഖം… പിതുമരണം ദുക്ഖം… ഭാതുമരണം ദുക്ഖം… ഭഗിനിമരണം ദുക്ഖം… പുത്തമരണം ദുക്ഖം… ധീതുമരണം ദുക്ഖം … ഞാതിബ്യസനം ദുക്ഖം… ഭോഗബ്യസനം ദുക്ഖം… രോഗബ്യസനം ദുക്ഖം… സീലബ്യസനം ദുക്ഖം… ദിട്ഠിബ്യസനം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതീതി – തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി.

നാവം ഭിന്നമിവോദകന്തി. യഥാ ഭിന്നം നാവം ദകമേസിം [ഉദകദായിതോ (സീ.), ഉദകം അന്വായികം (സ്യാ.)] തതോ തതോ ഉദകം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, പുരതോപി ഉദകം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, പച്ഛതോപി… ഹേട്ഠതോപി… പസ്സതോപി ഉദകം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി; ഏവമേവ തതോ തതോ പരിസ്സയതോ തം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി, ജാതിദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിബ്യസനം ദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി അന്വായികം ഹോതീതി – നാവം ഭിന്നമിവോദകം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേ നം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദക’’ന്തി.

൬. തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ.

തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ഏതം ആദീനവം സമ്പസ്സമാനോ കാമേസൂതി – തസ്മാ. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോ. സദാതി സദാ സബ്ബദാ സബ്ബകാലം നിച്ചകാലം ധുവകാലം സതതം സമിതം അബ്ബോകിണ്ണം പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉദകൂമികജാതം അവീചി സന്തതി സഹിതം ഫസ്സിതം [ഫുസിതം (സീ. സ്യാ.)], പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തം പുരിമയാമം മജ്ഝിമയാമം പച്ഛിമയാമം, കാളേ ജുണ്ഹേ വസ്സേ ഹേമന്തേ ഗിമ്ഹേ, പുരിമേ വയോഖന്ധേ മജ്ഝിമേ വയോഖന്ധേ പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ, വേദനാസു… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ. അപരേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോതി – തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ.

കാമാനി പരിവജ്ജയേതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. കാമാനി പരിവജ്ജയേതി ദ്വീഹി കാരണേഹി കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ – വിക്ഖമ്ഭനതോ വാ സമുച്ഛേദതോ വാ. കഥം വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ? ‘‘അട്ഠികങ്കലൂപമാ കാമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ, ‘‘മംസപേസൂപമാ കാമാ ബഹുസാധാരണട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ, ‘‘തിണുക്കൂപമാ കാമാ അനുദഹനട്ഠേനാ’’തി പസ്സന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോ വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ. ഏവം വിക്ഖമ്ഭനതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യ…പേ… ഏവം സമുച്ഛേദതോ കാമേ പരിവജ്ജേയ്യാതി – കാമാനി പരിവജ്ജയേ.

തേ പഹായ തരേ ഓഘന്തി. തേതി വത്ഥുകാമേ പരിജാനിത്വാ കിലേസകാമേ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമിത്വാ; കാമച്ഛന്ദനീവരണം പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമിത്വാ; ബ്യാപാദനീവരണം…പേ… ഥിനമിദ്ധനീവരണം… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം… വിചികിച്ഛാനീവരണം പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമിത്വാ കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരേയ്യ ഉത്തരേയ്യ പതരേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യാതി – തേ പഹായ തരേ ഓഘം.

നാവം സിത്വാവ പാരഗൂതി. യഥാ ഗരുകം നാവം ഭാരികം ഉദകം സിത്വാ [സിഞ്ചിത്വാ (സീ. സ്യാ.)] ഓസിഞ്ചിത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ ലഹുകായ നാവായ ഖിപ്പം ലഹും അപ്പകസിരേനേവ പാരം ഗച്ഛേയ്യ; ഏവമേവ വത്ഥുകാമേ പരിജാനിത്വാ കിലേസകാമേ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമിത്വാ; കാമച്ഛന്ദനീവരണം… ബ്യാപാദനീവരണം… ഥിനമിദ്ധനീവരണം… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം… വിചികിച്ഛാനീവരണം പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമിത്വാ ഖിപ്പം ലഹും അപ്പകസിരേനേവ പാരം ഗച്ഛേയ്യ. പാരം വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. പാരം ഗച്ഛേയ്യാതി – പാരം അധിഗച്ഛേയ്യ, പാരം ഫുസേയ്യ, പാരം സച്ഛികരേയ്യ. പാരഗൂതി യോപി പാരം ഗന്തുകാമോ സോപി പാരഗൂ; യോപി പാരം ഗച്ഛതി സോപി പാരഗൂ; യോപി പാരം ഗതോ, സോപി പാരഗൂ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ –

തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി. ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ ഏതം അധിവചനം. സോ അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ പരിഞ്ഞാപാരഗൂ പഹാനപാരഗൂ ഭാവനാപാരഗൂ സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ സമാപത്തിപാരഗൂ. അഭിഞ്ഞാപാരഗൂ സബ്ബധമ്മാനം, പരിഞ്ഞാപാരഗൂ സബ്ബദുക്ഖാനം, പഹാനപാരഗൂ സബ്ബകിലേസാനം, ഭാവനാപാരഗൂ ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം, സച്ഛികിരിയാപാരഗൂ നിരോധസ്സ, സമാപത്തിപാരഗൂ സബ്ബസമാപത്തീനം. സോ വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സീലസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയസ്മിം സമാധിസ്മിം, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ പഞ്ഞായ, വസിപ്പത്തോ പാരമിപ്പത്തോ അരിയായ വിമുത്തിയാ. സോ പാരം ഗതോ പാരപ്പത്തോ അന്തഗതോ അന്തപ്പത്തോ കോടിഗതോ കോടിപ്പത്തോ പരിയന്തഗതോ പരിയന്തപ്പത്തോ വോസാനഗതോ വോസാനപ്പത്തോ താണഗതോ താണപ്പത്തോ ലേണഗതോ ലേണപ്പത്തോ സരണഗതോ സരണപ്പത്തോ അഭയഗതോ അഭയപ്പത്തോ അച്ചുതഗതോ അച്ചുതപ്പത്തോ അമതഗതോ അമതപ്പത്തോ നിബ്ബാനഗതോ നിബ്ബാനപ്പത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ ഗതദ്ധോ ഗതദിസോ ഗതകോടികോ പാലിതബ്രഹ്മചരിയോ ഉത്തമദിട്ഠിപ്പത്തോ ഭാവിതമഗ്ഗോ പഹീനകിലേസോ പടിവിദ്ധാകുപ്പോ സച്ഛികതനിരോധോ, ദുക്ഖം തസ്സ പരിഞ്ഞാതം, സമുദയോ പഹീനോ, മഗ്ഗോ ഭാവിതോ, നിരോധോ സച്ഛികതോ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാതം, പഹാതബ്ബം പഹീനം, ഭാവേതബ്ബം ഭാവിതം, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം.

സോ ഉക്ഖിത്തപലിഘോ സംകിണ്ണപരിക്ഖോ അബ്ബുള്ഹേസികോ നിരഗ്ഗളോ അരിയോ പന്നദ്ധജോ പന്നഭാരോ വിസഞ്ഞുത്തോ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോ കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപ്പത്തോ. സോ നേവാചിനതി [നേവ ആചിനാതി (സീ. സ്യാ.)] നാപചിനതി, അപചിനിത്വാ ഠിതോ. നേവ പജഹതി ന ഉപാദിയതി, പജഹിത്വാ ഠിതോ. നേവ സംസിബ്ബതി [നേവ സിനേതി (സീ.), നേവ വിസീനേതി (സ്യാ.)] ന ഉസ്സിനേതി, വിസിനിത്വാ ഠിതോ. നേവ വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതി, വിധൂപേത്വാ ഠിതോ. അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ. അസേക്ഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന… അസേക്ഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന… അസേക്ഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന… അസേക്ഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ. സച്ചം സമ്പടിപാദിയിത്വാ ഠിതോ. ഏജം സമതിക്കമിത്വാ ഠിതോ. കിലേസഗ്ഗിം പരിയാദിയിത്വാ ഠിതോ, അപരിഗമനതായ ഠിതോ, കടം സമാദായ ഠിതോ, മുത്തിപടിസേവനതായ ഠിതോ, മേത്തായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, കരുണായ… മുദിതായ… ഉപേക്ഖായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, അച്ചന്തപാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, അകമ്മയതായ [അതമ്മയതായ (സീ.), അകമ്മഞ്ഞതായ (സ്യാ.)] പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, വിമുത്തത്താ ഠിതോ, സന്തുസ്സിതത്താ ഠിതോ, ഖന്ധപരിയന്തേ ഠിതോ, ധാതുപരിയന്തേ ഠിതോ, ആയതനപരിയന്തേ ഠിതോ, ഗതിപരിയന്തേ ഠിതോ, ഉപപത്തിപരിയന്തേ ഠിതോ, പടിസന്ധിപരിയന്തേ ഠിതോ, (ഭവപരിയന്തേ ഠിതോ, സംസാരപരിയന്തേ ഠിതോ വട്ടപരിയന്തേ ഠിതോ, അന്തിമേ ഭവേ ഠിതോ,) [( ) നത്ഥി സീഹളപോത്ഥകേ] അന്തിമേ സമുസ്സയേ ഠിതോ, അന്തിമദേഹധരോ അരഹാ.

‘‘തസ്സായം പച്ഛിമകോ ഭവോ, ചരിമോയം സമുസ്സയോ;

ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോ’’തി.

നാവം സിത്വാവ പാരഗൂതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ’’തി.

കാമസുത്തനിദ്ദേസോ പഠമോ.

൨. ഗുഹട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ ഗുഹട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൭. സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ, തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ;

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ, കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ.

സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോതി. സത്തോതി ഹി ഖോ വുത്തം, അപി ച ഗുഹാ താവ വത്തബ്ബാ. ഗുഹാ വുച്ചതി കായോ. കായോതി വാ ഗുഹാതി വാ ദേഹോതി വാ സന്ദേഹോതി വാ നാവാതി വാ രഥോതി വാ ധജോതി വാ വമ്മികോതി വാ നഗരന്തി വാ നിഡ്ഡന്തി വാ കുടീതി വാ ഗണ്ഡോതി വാ കുമ്ഭോതി വാ നാഗോതി വാ കായസ്സേതം അധിവചനം. സത്തോ ഗുഹായന്തി ഗുഹായം സത്തോ വിസത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. യഥാ ഭിത്തിഖിലേ വാ നാഗദന്തേ വാ ഗണ്ഡം സത്തം വിസത്തം ആസത്തം ലഗ്ഗം ലഗ്ഗിതം പലിബുദ്ധം; ഏവമേവ ഗുഹായം സത്തോ വിസത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ; തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. വേദനായ ഖോ, രാധ…പേ… സഞ്ഞായ ഖോ, രാധ… സങ്ഖാരേസു ഖോ, രാധ… വിഞ്ഞാണേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ; തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. സത്തോതി ലഗ്ഗനാധിവചന’’ന്തി – സത്തോ ഗുഹായം. ബഹുനാഭിഛന്നോതി ബഹുകേഹി കിലേസേഹി ഛന്നോ, രാഗേന ഛന്നോ ദോസേന ഛന്നോ മോഹേന ഛന്നോ കോധേന ഛന്നോ ഉപനാഹേന ഛന്നോ മക്ഖേന ഛന്നോ പളാസേന ഛന്നോ ഇസ്സായ ഛന്നോ മച്ഛരിയേന ഛന്നോ മായായ ഛന്നോ സാഠേയ്യേന ഛന്നോ ഥമ്ഭേന ഛന്നോ സാരമ്ഭേന ഛന്നോ മാനേന ഛന്നോ അതിമാനേന ഛന്നോ മദേന ഛന്നോ പമാദേന ഛന്നോ. സബ്ബകിലേസേഹി സബ്ബദുച്ചരിതേഹി സബ്ബദരഥേഹി സബ്ബപരിളാഹേഹി സബ്ബസന്താപേഹി സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി ഛന്നോ വിഛന്നോ ഉച്ഛന്നോ ആവുതോ നിവുതോ ഓവുതോ [ഓഫുതോ (സ്യാ.)] പിഹിതോ പടിച്ഛന്നോ പടികുജ്ജിതോതി – സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ.

തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി തിട്ഠന്തോ നരോ രത്തോ രാഗവസേന തിട്ഠതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന തിട്ഠതി, മൂള്ഹോ മോഹവസേന തിട്ഠതി, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന തിട്ഠതി, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന തിട്ഠതി, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന തിട്ഠതി, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന തിട്ഠതി, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന തിട്ഠതി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘രൂപൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി, രൂപാരമ്മണം രൂപപതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. വേദനൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സഞ്ഞൂപയം… സങ്ഖാരൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സരജം സഉപായാസന്തി വദാമീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സരജം സഉപായാസന്തി വദാമീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി. മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ; സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. കിം കാരണാ മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ? യേഭുയ്യേന ദേവമനുസ്സാ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു മുയ്ഹന്തി സമ്മുയ്ഹന്തി സമ്പമുയ്ഹന്തി, മൂള്ഹാ സമ്മൂള്ഹാ സമ്പമൂള്ഹാ അവിജ്ജായ അന്ധീകതാ ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാ, തം കാരണാ മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ ഓഗാള്ഹോ അജ്ഝോഗാള്ഹോ നിമുഗ്ഗോതി – തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ.

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോതി. വിവേകാതി തയോ വിവേകാ – കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ, ഉപധിവിവേകോ. കതമോ കായവിവേകോ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. കായേന വിവിത്തോ വിഹരതി. സോ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ രഹോ നിസീദതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി. അയം കായവിവേകോ.

കതമോ ചിത്തവിവേകോ? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതിയാ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സുഖദുക്ഖേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞായ പടിഘസഞ്ഞായ നാനത്തസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സോതാപന്നസ്സ സക്കായദിട്ഠിയാ വിചികിച്ഛായ സീലബ്ബതപരാമാസാ ദിട്ഠാനുസയാ വിചികിച്ഛാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സകദാഗാമിസ്സ ഓളാരികാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ ഓളാരികാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അനാഗാമിസ്സ അനുസഹഗതാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ അനുസഹഗതാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അരഹതോ രൂപാരൂപരാഗാ മാനാ ഉദ്ധച്ചാ അവിജ്ജായ മാനാനുസയാ ഭവരാഗാനുസയാ അവിജ്ജാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അയം ചിത്തവിവേകോ.

കതമോ ഉപധിവിവേകോ? ഉപധി വുച്ചന്തി കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അഭിസങ്ഖാരാ ച. ഉപധിവിവേകോ വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അയം ഉപധിവിവേകോ. കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം [വൂപകട്ഠകായാനം (സ്യാ.)] നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരൂപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാനം.

ദൂരേ വിവേകാ ഹീതി. യോ സോ ഏവം ഗുഹായം സത്തോ, ഏവം ബഹുകേഹി കിലേസേഹി ഛന്നോ, ഏവം മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ, സോ കായവിവേകാപി ദൂരേ, ചിത്തവിവേകാപി ദൂരേ, ഉപധിവിവേകാപി ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ അനാസന്നേ വിവേകട്ഠേ [വവകട്ഠേ (സീ.), അനുപകട്ഠേ (സ്യാ.)]. തഥാവിധോതി താദിസോ തസ്സണ്ഠിതോ തപ്പകാരോ തപ്പടിഭാഗോ യോ സോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി – ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ.

കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച. കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ, ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം, ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, യം കിഞ്ചി രജനീയം വത്ഥു – വത്ഥുകാമാ. അപി ച അതീതാ കാമാ അനാഗതാ കാമാ പച്ചുപ്പന്നാ കാമാ, അജ്ഝത്താ കാമാ ബഹിദ്ധാ കാമാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കാമാ, ഹീനാ കാമാ മജ്ഝിമാ കാമാ പണീതാ കാമാ, ആപായികാ കാമാ മാനുസികാ കാമാ ദിബ്ബാ കാമാ പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ, നിമ്മിതാ കാമാ അനിമ്മിതാ കാമാ പരനിമ്മിതാ കാമാ, പരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ അപരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ, മമായിതാ കാമാ അമമായിതാ കാമാ, സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി രൂപാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ, തണ്ഹാവത്ഥുകാ തണ്ഹാരമ്മണാ കാമനീയട്ഠേന രജനീയട്ഠേന മദനീയട്ഠേന കാമാ. ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ.

കതമേ കിലേസകാമാ? ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ ഛന്ദരാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം.

‘‘അദ്ദസം കാമ തേ മൂലം, സങ്കപ്പാ കാമ ജായസി;

ന തം സങ്കപ്പയിസ്സാമി, ഏവം കാമ ന ഹോഹിസീ’’തി. –

ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ, ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാതി. കാമാ ഹി ലോകേ ദുപ്പഹായാ ദുച്ചജ്ജാ ദുപ്പരിച്ചജ്ജാ ദുന്നിമ്മദയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താതി – കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ, തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ;

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ, കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ’’തി.

൮. ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാ, തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ;

പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാ, ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പം.

ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാതി. ഇച്ഛാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദിരാഗോ, ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ, ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ, സുത്തം വിസടാ ആയൂഹിനീ ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി, വനം വനഥോ സന്ധവോ സ്നേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു, ആസാ ആസീസനാ ആസീസിതത്തം, രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ, ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ, ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ഛികതാ സാധുകമ്യതാ, അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ, കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛദനം ബന്ധനം, ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം, ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ, തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. ഇച്ഛാനിദാനാതി ഇച്ഛാനിദാനകാ ഇച്ഛാഹേതുകാ ഇച്ഛാപച്ചയാ ഇച്ഛാകാരണാ ഇച്ഛാപഭവാതി – ഇച്ഛാനിദാനാ.

ഭവസാതബദ്ധാതി. ഏകം ഭവസാതം – സുഖാ വേദനാ. ദ്വേ ഭവസാതാനി – സുഖാ ച വേദനാ ഇട്ഠഞ്ച വത്ഥു. തീണി ഭവസാതാനി – യോബ്ബഞ്ഞം, ആരോഗ്യം, ജീവിതം. ചത്താരി ഭവസാതാനി – ലാഭോ, യസോ, പസംസാ, സുഖം. പഞ്ച ഭവസാതാനി – മനാപികാ രൂപാ, മനാപികാ സദ്ദാ, മനാപികാ ഗന്ധാ, മനാപികാ രസാ, മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ. ഛ ഭവസാതാനി – ചക്ഖുസമ്പദാ, സോതസമ്പദാ, ഘാനസമ്പദാ, ജിവ്ഹാസമ്പദാ, കായസമ്പദാ, മനോസമ്പദാ. ഭവസാതബദ്ധാ, സുഖായ വേദനായ സാതബദ്ധാ, ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ബദ്ധാ, യോബ്ബഞ്ഞേ ബദ്ധാ, ആരോഗ്യേ ബദ്ധാ, ജീവിതേ ബദ്ധാ, ലാഭേ ബദ്ധാ, യസേ ബദ്ധാ, പസംസായം ബദ്ധാ, സുഖേ ബദ്ധാ, മനാപികേസു രൂപേസു ബദ്ധാ, സദ്ദേസു… ഗന്ധേസു… രസേസു… മനാപികേസു ഫോട്ഠബ്ബേസു ബദ്ധാ, ചക്ഖുസമ്പദായ ബദ്ധാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദായ ബദ്ധാ, വിബദ്ധാ ആബദ്ധാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബദ്ധാതി – ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാ.

തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി തേ വാ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സത്താ വാ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാ. കഥം തേ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ? സുഖാ വേദനാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, ഇട്ഠം വത്ഥു ദുപ്പമുഞ്ചം, യോബ്ബഞ്ഞം ദുപ്പമുഞ്ചം, ആരോഗ്യം ദുപ്പമുഞ്ചം, ജീവിതം ദുപ്പമുഞ്ചം, ലാഭോ ദുപ്പമുഞ്ചോ, യസോ ദുപ്പമുഞ്ചോ, പസംസാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സുഖം ദുപ്പമുഞ്ചം, മനാപികാ രൂപാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, മനാപികാ സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, ചക്ഖുസമ്പദാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദാ ദുപ്പമുഞ്ചാ ദുമ്മോചയാ ദുപ്പമോചയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ, ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താ. ഏവം തേ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ.

കഥം സത്താ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാ? സുഖായ വേദനായ സത്താ ദുമ്മോചയാ, ഇട്ഠസ്മാ വത്ഥുസ്മാ ദുമ്മോചയാ, യോബ്ബഞ്ഞാ ദുമ്മോചയാ, ആരോഗ്യാ ദുമ്മോചയാ, ജീവിതാ ദുമ്മോചയാ, ലാഭാ ദുമ്മോചയാ, യസാ ദുമ്മോചയാ, പസംസായ ദുമ്മോചയാ, സുഖാ ദുമ്മോചയാ, മനാപികേഹി രൂപേഹി ദുമ്മോചയാ, മനാപികേഹി സദ്ദേഹി… ഗന്ധേഹി… രസേഹി… ഫോട്ഠബ്ബേഹി ദുമ്മോചയാ, ചക്ഖുസമ്പദായ ദുമ്മോചയാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദായ ദുമ്മോചയാ ദുരുദ്ധരാ [ദുദ്ധരാ (ക.)], ദുസ്സമുദ്ധരാ ദുബ്ബുട്ഠാപയാ ദുസ്സമുട്ഠാപയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താ. ഏവം സത്താ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാതി – തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ.

ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി തേ അത്തനാ പലിപപലിപന്നാ ന സക്കോന്തി പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിതും. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സോ വത, ചുന്ദ, അത്തനാ പലിപപലിപന്നോ പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സോ വത, ചുന്ദ, അത്തനാ അദന്തോ അവിനീതോ അപരിനിബ്ബുതോ പരം ദമേസ്സതി വിനേസ്സതി പരിനിബ്ബാപേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

അഥ വാ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി മോചേതാ. തേ യദി മുഞ്ചേയ്യും, സകേന ഥാമേന സകേന ബലേന സകേന വീരിയേന സകേന പരക്കമേന സകേന പുരിസഥാമേന സകേന പുരിസബലേന സകേന പുരിസവീരിയേന സകേന പുരിസപരക്കമേന അത്തനാ സമ്മാപടിപദം അനുലോമപടിപദം അപച്ചനീകപടിപദം അന്വത്ഥപടിപദം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം പടിപജ്ജമാനാ മുഞ്ചേയ്യുന്തി. ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘നാഹം സഹിസ്സാമി പമോചനായ, കഥംകഥിം ധോതക കിഞ്ചി ലോകേ;

ധമ്മഞ്ച സേട്ഠം അഭിജാനമാനോ, ഏവം തുവം ഓഘമിമം തരേസീ’’തി.

ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.