൬. ജരാസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ ജരാസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൩൯. അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം, ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതി [മീയതി (സീ.)] ;

യോ ചേപി അതിച്ച ജീവതി, അഥ ഖോ സോ ജരസാപി മിയ്യതി.

അപ്പം വത ജീവിതം ഇദന്തി. ജീവിതന്തി ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ ഇരിയനാ വത്തനാ പാലനാ ജീവിതം ജീവിതിന്ദ്രിയം. അപി ച, ദ്വീഹി കാരണേഹി അപ്പകം ജീവിതം ഥോകം ജീവിതം – ഠിതിപരിത്തതായ വാ അപ്പകം ജീവിതം, സരസപരിത്തതായ വാ അപ്പകം ജീവിതം. കഥം ഠിതിപരിത്തതായ വാ അപ്പകം ജീവിതം? അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ, ന ജീവതി ന ജീവിസ്സതി; അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിസ്സതി, ന ജീവതി ന ജീവിത്ഥ; പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവതി, ന ജീവിത്ഥ ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, കപ്പാ തിട്ഠന്തി യേ മരൂ;

ന ത്വേവ തേപി ജീവന്തി, ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സംയുതാ [സമോഹിതാ (സീ. സ്യാ. ക.)].

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനന്തരാ ച യേ ഭഗ്ഗാ, യേ ച ഭഗ്ഗാ അനാഗതാ;

തദന്തരേ നിരുദ്ധാനം, വേസമം നത്ഥി ലക്ഖണേ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭഗ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ.

‘‘യഥാ നിന്നാ പവത്തന്തി, ഛന്ദേന പരിണാമിതാ;

അച്ഛിന്നധാരാ വത്തന്തി, സളായതനപച്ചയാ.

‘‘അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ;

നിബ്ബത്താ യേ ച തിട്ഠന്തി, ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ.

‘‘നിബ്ബത്താനഞ്ച ധമ്മാനം, ഭങ്ഗോ നേസം പുരക്ഖതോ;

പലോകധമ്മാ തിട്ഠന്തി, പുരാണേഹി അമിസ്സിതാ.

‘‘അദസ്സനതോ ആയന്തി, ഭങ്ഗാ ഗച്ഛന്തി ദസ്സനം;

വിജ്ജുപ്പാദോവ ആകാസേ, ഉപ്പജ്ജന്തി വയന്തി ചാ’’തി.

ഏവം ഠിതിപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം.

കഥം സരസപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം? അസ്സാസൂപനിബദ്ധം [അസ്സാസൂപനിബന്ധം (ക.)] ജീവിതം, പസ്സാസൂപനിബദ്ധം ജീവിതം, അസ്സാസപസ്സാസൂപനിബദ്ധം ജീവിതം, മഹാഭൂതൂപനിബദ്ധം ജീവിതം, കബളീകാരാഹാരൂപനിബദ്ധം ജീവിതം, ഉസ്മൂപനിബദ്ധം ജീവിതം, വിഞ്ഞാണൂപനിബദ്ധം ജീവിതം. മൂലമ്പി ഇമേസം ദുബ്ബലം, പുബ്ബഹേതൂപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, യേ പച്ചയാ തേപി ദുബ്ബലാ, യേപി പഭാവികാ തേപി ദുബ്ബലാ, സഹഭൂപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, സമ്പയോഗാപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, സഹജാപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, യാപി പയോജികാ സാപി ദുബ്ബലാ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇമേ നിച്ചദുബ്ബലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അനവട്ഠിതാ ഇമേ. അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിപാതയന്തി ഇമേ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹി നത്ഥി തായിതാ, ന ചാപി ഠപേന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇമേ. യോപി നിബ്ബത്തകോ സോ ന വിജ്ജതി.

‘‘ന ച കേനചി കോചി ഹായതി, ഗന്ധബ്ബാ ച ഇമേ ഹി സബ്ബസോ;

പുരിമേഹി പഭാവികാ ഇമേ, യേപി പഭാവികാ തേ പുരേ മതാ;

പുരിമാപി ച പച്ഛിമാപി ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം ന കദാചി മദ്ദസംസൂ’’തി.

ഏവം സരസപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം.

അപി ച, ചാതുമഹാരാജികാനം [ചാതുമ്മഹാരാജികാനം (സീ. സ്യാ.)] ദേവാനം ജീവിതം ഉപാദായ മനുസ്സാനം അപ്പകം ജീവിതം പരിത്തം ജീവിതം ഥോകം ജീവിതം ഖണികം ജീവിതം ലഹുകം ജീവിതം ഇത്തരം ജീവിതം അനദ്ധനീയം ജീവിതം നചിരട്ഠിതികം ജീവിതം. താവതിംസാനം ദേവാനം…പേ… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം ജീവിതം ഉപാദായ മനുസ്സാനം അപ്പകം ജീവിതം പരിത്തം ജീവിതം ഥോകം ജീവിതം ഖണികം ജീവിതം ലഹുകം ജീവിതം ഇത്തരം ജീവിതം അനദ്ധനീയം ജീവിതം നചിരട്ഠിതികം ജീവിതം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അപ്പമിദം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ആയു, ഗമനിയോ സമ്പരായോ, മന്തായ ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ.

‘‘അപ്പമായു മനുസ്സാനം, ഹീളേയ്യ നം സുപോരിസോ;

ചരേയ്യാദിത്തസീസോവ നത്ഥി മച്ചുസ്സനാഗമോ.

‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖിയ്യതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദക’’ന്തി.

അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം.

ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതീതി. കലലകാലേപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, അബ്ബുദകാലേപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, പേസികാലേപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, ഘനകാലേപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, പസാഖകാലേപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, ജാതമത്തോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, സൂതിഘരേപി [പസൂതിഘരേ (സ്യാ.), സൂതികഘരേ (ക.)] ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, അദ്ധമാസികോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, മാസികോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, ദ്വേമാസികോപി…പേ… തേമാസികോപി… ചതുമാസികോപി… പഞ്ചമാസികോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, ഛമാസികോപി… സത്തമാസികോപി… അട്ഠമാസികോപി… നവമാസികോപി… ദസമാസികോപി… സംവച്ഛരികോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, ദ്വേവസ്സികോപി… തിവസ്സികോപി… ചതുവസ്സികോപി… പഞ്ചവസ്സികോപി … ഛവസ്സികോപി… സത്തവസ്സികോപി… അട്ഠവസ്സികോപി… നവവസ്സികോപി… ദസവസ്സികോപി… വീസതിവസ്സികോപി… തിംസവസ്സികോപി… ചത്താരീസവസ്സികോപി… പഞ്ഞാസവസ്സികോപി… സട്ഠിവസ്സികോപി… സത്തതിവസ്സികോപി… അസീതിവസ്സികോപി… നവുതിവസ്സികോപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതീതി – ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതി.

യോ ചേപി അതിച്ച ജീവതീതി. യോ വസ്സസതം അതിക്കമിത്വാ ജീവതി സോ ഏകം വാ വസ്സം ജീവതി, ദ്വേ വാ വസ്സാനി ജീവതി, തീണി വാ വസ്സാനി ജീവതി, ചത്താരി വാ വസ്സാനി ജീവതി, പഞ്ച വാ വസ്സാനി ജീവതി…പേ… ദസ വാ വസ്സാനി ജീവതി, വീസതി വാ വസ്സാനി ജീവതി, തിംസം വാ വസ്സാനി ജീവതി, ചത്താരീസം വാ വസ്സാനി ജീവതീതി – യോ ചേപി അതിച്ച ജീവതി. അഥ ഖോ സോ ജരസാപി മിയ്യതീതി. യദാ ജിണ്ണോ ഹോതി വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ ഖണ്ഡദന്തോ പലിതകേസോ വിലൂനം ഖലിതസിരോ [ഖലിതം സിരോ (സീ.)] വലിനം തിലകാഹതഗത്തോ വങ്കോ ഭോഗ്ഗോ ദണ്ഡപരായനോ, സോ ജരായപി ചവതി മരതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, നത്ഥി മരണമ്ഹാ മോക്ഖോ.

‘‘ഫലാനമിവ പക്കാനം, പാതോ പതനതോ [പപതതോ (സീ.)] ഭയം;

ഏവം ജാതാന മച്ചാനം, നിച്ചം മരണതോ ഭയം.

‘‘യഥാപി കുമ്ഭകാരസ്സ, കതാ മത്തികഭാജനാ;

സബ്ബേ ഭേദനപരിയന്താ, ഏവം മച്ചാന ജീവിതം.

‘‘ദഹരാ ച മഹന്താ ച, യേ ബാലാ യേ ച പണ്ഡിതാ;

സബ്ബേ മച്ചുവസം യന്തി, സബ്ബേ മച്ചുപരായനാ.

‘‘തേസം മച്ചുപരേതാനം, ഗച്ഛതം പരലോകതോ;

ന പിതാ തായതേ പുത്തം, ഞാതീ വാ പന ഞാതകേ.

‘‘പേക്ഖതഞ്ഞേവ ഞാതീനം, പസ്സ ലാലപ്പതം പുഥു;

ഏകമേകോവ മച്ചാനം, ഗോവജ്ഝോ വിയ നിയ്യതി;

ഏവമബ്ഭാഹതോ ലോകോ, മച്ചുനാ ച ജരായ ചാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ജരസാപി മിയ്യതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അപ്പം വത ജീവിതം ഇദം, ഓരം വസ്സസതാപി മിയ്യതി;

യോ ചേപി അതിച്ച ജീവതി, അഥ ഖോ സോ ജരസാപി മിയ്യതീ’’തി.

൪൦. സോചന്തി ജനാ മമായിതേ, ന ഹി സന്തി നിച്ചാ പരിഗ്ഗഹാ;

വിനാഭാവം സന്തമേവിദം, ഇതി ദിസ്വാ നാഗാരമാവസേ.

സോചന്തി ജനാ മമായിതേതി. ജനാതി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ച. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച…പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. മമായിതം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി സോചന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി സോചന്തി, അച്ഛിന്നേപി സോചന്തി. മമായിതം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി സോചന്തി, വിപരിണാമന്തേപി സോചന്തി, വിപരിണതേപി സോചന്തി കിലമന്തി പരിദേവന്തി ഉരത്താളിം കന്ദന്തി സമ്മോഹം ആപജ്ജന്തീതി – സോചന്തി ജനാ മമായിതേ.

ന ഹി സന്തി നിച്ചാ പരിഗ്ഗഹാതി. ദ്വേ പരിഗ്ഗഹാ – തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ ച ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ. തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ വിപരിണാമധമ്മോ. ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോപി അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ വിപരിണാമധമ്മോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘പസ്സഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തം പരിഗ്ഗഹം യ്വായം പരിഗ്ഗഹോ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ! അഹമ്പി ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, പരിഗ്ഗഹം ന സമനുപസ്സാമി, യ്വായം പരിഗ്ഗഹോ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സതീ’’തി. പരിഗ്ഗഹാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി ന ലബ്ഭന്തീതി – ന ഹി സന്തി നിച്ചാ പരിഗ്ഗഹാ.

വിനാഭാവം സന്തമേവിദന്തി. നാനാഭാവേ വിനാഭാവേ അഞ്ഞഥാഭാവേ സന്തേ സംവിജ്ജമാനേ ഉപലബ്ഭിയമാനേ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അലം, ആനന്ദ! മാ സോചി മാ പരിദേവി. നനു ഏതം, ആനന്ദ, മയാ പടികച്ചേവ [പടിഗച്ചേവ (സീ.)] അക്ഖാതം – ‘സബ്ബേഹേവ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാ – യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം തം വത മാ പലുജ്ജീ’തി! നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. പുരിമാനം പുരിമാനം ഖന്ധാനം ധാതൂനം ആയതനാനം വിപരിണാമഞ്ഞഥാഭാവാ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഖന്ധാ ച ധാതുയോ ച ആയതനാനി ച പവത്തന്തീ’’തി – വിനാഭാവം സന്തമേവിദം.

ഇതി ദിസ്വാ നാഗാരമാവസേതി. ഇതീതി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം. ഇതീതി ഇതി ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ മമത്തേസൂതി – ഇതി ദിസ്വാ. നാഗാരമാവസേതി സബ്ബം ഘരാവാസപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ പുത്തദാരപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ ഞാതിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ മിത്താമച്ചപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ സന്നിധിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അകിഞ്ചനഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ഏകോ ചരേയ്യ വിഹരേയ്യ ഇരിയേയ്യ വത്തേയ്യ പാലേയ്യ യപേയ്യ യാപേയ്യാതി – ഇതി ദിസ്വാ നാഗാരമാവസേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സോചന്തി ജനാ മമായിതേ, ന ഹി സന്തി നിച്ചാ പരിഗ്ഗഹാ;

വിനാഭാവം സന്തമേവിദം, ഇതി ദിസ്വാ നാഗാരമാവസേ’’തി.

൪൧. മരണേനപി തം പഹീയതി [പഹിയ്യതി (ക.)] യം പുരിസോ മമിദന്തി മഞ്ഞതി;

ഏതമ്പി വിദിത്വാന [ഏതം ദിസ്വാന (സീ. ക.)] പണ്ഡിതോ, ന മമത്തായ നമേഥ മാമകോ.

മരണേനപി തം പഹീയതീതി. മരണന്തി യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹാ തമ്ഹാ സത്തനികായാ ചുതി ചവനതാ ഭേദോ അന്തരധാനം മച്ചുമരണം കാലംകിരിയാ ഖന്ധാനം ഭേദോ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദോ. തന്തി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം. പഹീയതീതി പഹീയതി ജഹീയതി വിജഹീയതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി. ഭാസിതമ്പി ഹേതം –

‘‘പുബ്ബേവ മച്ചം വിജഹന്തി ഭോഗാ, മച്ചോവ നേ പുബ്ബതരം ജഹാതി;

അസസ്സതാ ഭോഗിനോ കാമകാമീ, തസ്മാ ന സോചാമഹം സോകകാലേ.

‘‘ഉദേതി ആപൂരതി വേതി ചന്ദോ, അത്തം ഗമേത്വാന പലേതി സൂരിയോ;

വിദിതാ മയാ സത്തുക ലോകധമ്മാ, തസ്മാ ന സോചാമഹം സോകകാലേ’’തി.

മരണേനപി തം പഹീയതി. യം പുരിസോ മമിദന്തി മഞ്ഞതീതി. യന്തി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം. പുരിസോതി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ [ലോകവോഹാരോ (സ്യാ.)] നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോ. മമിദന്തി മഞ്ഞതീതി തണ്ഹാമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, മാനമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, കിലേസമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, ദുച്ചരിതമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, പയോഗമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി, വിപാകമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതീതി – യം പുരിസോ മമിദന്തി മഞ്ഞതി.

ഏതമ്പി വിദിത്വാന പണ്ഡിതോതി. ഏതം ആദീനവം ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ മമത്തേസൂതി, ഏതമ്പി വിദിത്വാ പണ്ഡിതോ ധീരോ പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീതി – ഏതമ്പി വിദിത്വാന പണ്ഡിതോ.

ന മമത്തായ നമേഥ മാമകോതി. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച…പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. മാമകോതി ബുദ്ധമാമകോ ധമ്മമാമകോ സങ്ഘമാമകോ. സോ ഭഗവന്തം മമായതി, ഭഗവാ തം പുഗ്ഗലം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ കുഹാ ഥദ്ധാ [ബദ്ധാ (ക.) ഇതിവു. ൧൦൮] ലപാ സിങ്ഗീ ഉന്നളാ അസമാഹിതാ, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാ; അപഗതാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ. ന ച തേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. യേ ച ഖോ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നിക്കുഹാ നില്ലപാ ധീരാ അത്ഥദ്ധാ സുസമാഹിതാ, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാ; അനപഗതാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ. തേ ച ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി’’.

‘‘കുഹാ ഥദ്ധാ ലപാ സിങ്ഗീ, ഉന്നളാ അസമാഹിതാ;

ന തേ ധമ്മേ വിരൂഹന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതേ.

‘‘നിക്കുഹാ നില്ലപാ ധീരാ, അത്ഥദ്ധാ സുസമാഹിതാ;

തേ വേ ധമ്മേ വിരൂഹന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതേ’’.

ന മമത്തായ നമേഥ മാമകോതി. മാമകോ തണ്ഹാമമത്തം പഹായ ദിട്ഠിമമത്തം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ മമത്തായ ന നമേയ്യ ന ഓനമേയ്യ, ന തംനിന്നോ അസ്സ ന തപ്പോണോ ന തപ്പബ്ഭാരോ ന തദധിമുത്തോ ന തദധിപതേയ്യോതി – ന മമത്തായ നമേഥ മാമകോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘മരണേനപി തം പഹീയതി, യം പുരിസോ മമിദന്തി മഞ്ഞതി;

ഏതമ്പി വിദിത്വാന പണ്ഡിതോ, ന മമത്തായ നമേഥ മാമകോ’’തി.

൪൨. സുപിനേന യഥാപി സങ്ഗതം, പടിബുദ്ധോ പുരിസോ ന പസ്സതി;

ഏവമ്പി പിയായിതം ജനം, പേതം കാലങ്കതം [കാലകതം (സീ. സ്യാ.)] ന പസ്സതി.

സുപിനേന യഥാപി സങ്ഗതന്തി. സങ്ഗതം സമാഗതം സമാഹിതം സന്നിപതിതന്തി – സുപിനേന യഥാപി സങ്ഗതം. പടിബുദ്ധോ പുരിസോ ന പസ്സതീതി യഥാ പുരിസോ സുപിനഗതോ ചന്ദം പസ്സതി, സൂരിയം പസ്സതി, മഹാസമുദ്ദം പസ്സതി, സിനേരും പബ്ബതരാജാനം പസ്സതി, ഹത്ഥിം പസ്സതി, അസ്സം പസ്സതി, രഥം പസ്സതി, പത്തിം പസ്സതി, സേനാബ്യൂഹം പസ്സതി, ആരാമരാമണേയ്യകം പസ്സതി, വനരാമണേയ്യകം…പേ… ഭൂമിരാമണേയ്യകം… പോക്ഖരണീരാമണേയ്യകം പസ്സതി; പടിബുദ്ധോ ന കിഞ്ചി പസ്സതീതി – പടിബുദ്ധോ പുരിസോ ന പസ്സതി.

ഏവമ്പി പിയായിതം ജനന്തി. ഏവന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. പിയായിതം ജനന്തി മമായിതം ജനം മാതരം വാ പിതരം വാ ഭാതരം വാ ഭഗിനിം വാ പുത്തം വാ ധീതരം വാ മിത്തം വാ അമച്ചം വാ ഞാതിം വാ സാലോഹിതം വാതി – ഏവമ്പി പിയായിതം ജനം.

പേതം കാലങ്കതം ന പസ്സതീതി. പേതോ വുച്ചതി മതോ. കാലങ്കതം ന പസ്സതി ന ദക്ഖതി നാധിഗച്ഛതി ന വിന്ദതി ന പടിലഭതീതി – പേതം കാലങ്കതം ന പസ്സതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സുപിനേന യഥാപി സങ്ഗതം, പടിബുദ്ധോ പുരിസോ ന പസ്സതി;

ഏവമ്പി പിയായിതം ജനം, പേതം കാലങ്കതം ന പസ്സതീ’’തി.

൪൩. ദിട്ഠാപി സുതാപി തേ ജനാ, യേസം നാമമിദം പവുച്ചതി;

നാമംയേവാവസിസ്സതി, [നാമമേവാ’വസിസ്സതി (സീ. സ്യാ.)] അക്ഖേയ്യം പേതസ്സ ജന്തുനോ.

ദിട്ഠാപി സുതാപി തേ ജനാതി. ദിട്ഠാതി യേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാഭിസമ്ഭൂതാ. സുതാതി യേ സോതവിഞ്ഞാണാഭിസമ്ഭൂതാ. തേ ജനാതി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ചാതി – ദിട്ഠാപി സുതാപി തേ ജനാ.

യേസം നാമമിദം പവുച്ചതീതി. യേസന്തി യേസം ഖത്തിയാനം ബ്രാഹ്മണാനം വേസ്സാനം സുദ്ദാനം ഗഹട്ഠാനം പബ്ബജിതാനം ദേവാനം മനുസ്സാനം. നാമന്തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോ. പവുച്ചതീതി വുച്ചതി പവുച്ചതി കഥീയതി ഭണീയതി ദീപീയതി വോഹരീയതീതി – യേസം നാമമിദം പവുച്ചതി.

നാമംയേവാവസിസ്സതി അക്ഖേയ്യന്തി. രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം പഹീയതി ജഹീയതി വിജഹീയതി അന്തരധായതി വിപ്പലുജ്ജതി, നാമംയേവാവസിസ്സതി. അക്ഖേയ്യന്തി. അക്ഖാതും കഥേതും ഭണിതും ദീപയിതും വോഹരിതുന്തി – നാമം ഏവാവസിസ്സതി അക്ഖേയ്യം. പേതസ്സ ജന്തുനോതി. പേതസ്സാതി മതസ്സ കാലങ്കതസ്സ. ജന്തുനോതി സത്തസ്സ നരസ്സ മാനവസ്സ പോസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജീവസ്സ ജാഗുസ്സ ജന്തുസ്സ ഇന്ദഗുസ്സ മനുജസ്സാതി – പേതസ്സ ജന്തുനോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദിട്ഠാപി സുതാപി തേ ജനാ, യേസം നാമമിദം പവുച്ചതി;

നാമംയേവാവസിസ്സതി, അക്ഖേയ്യം പേതസ്സ ജന്തുനോ’’തി.

൪൪. സോകപ്പരിദേവമച്ഛരം, ന പജഹന്തി ഗിദ്ധാ മമായിതേ;

തസ്മാ മുനയോ പരിഗ്ഗഹം, ഹിത്വാ അചരിംസു ഖേമദസ്സിനോ.

സോകപ്പരിദേവമച്ഛരം ന പജഹന്തി ഗിദ്ധാ മമായിതേതി. സോകോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ അന്തോദാഹോ അന്തോപരിദാഹോ [അന്തോഡാഹോ അന്തോപരിഡാഹോ (സ്യാ.)] ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം സോകസല്ലം. പരിദേവോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ…പേ… ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആദേവോ പരിദേവോ ആദേവനാ പരിദേവനാ ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തം. മച്ഛരിയന്തി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛരിയം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. അപി ച ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ധാതുമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ആയതനമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം ഗാഹോ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. ഗേധോ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച …പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. മമായിതം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി സോചന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി സോചന്തി, അച്ഛിന്നേപി സോചന്തി, മമായിതം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി സോചന്തി, വിപരിണാമന്തേപി സോചന്തി, വിപരിണതേപി സോചന്തി, മമായിതം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി പരിദേവന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി പരിദേവന്തി, അച്ഛിന്നേപി പരിദേവന്തി. മമായിതം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി പരിദേവന്തി, വിപരിണാമന്തേപി പരിദേവന്തി, വിപരിണതേപി പരിദേവന്തി. മമായിതം വത്ഥും രക്ഖന്തി ഗോപേന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മമായന്തി മച്ഛരായന്തി; മമായിതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സോകം ന ജഹന്തി, പരിദേവം ന ജഹന്തി, മച്ഛരിയം ന ജഹന്തി, ഗേധം ന ജഹന്തി നപ്പജഹന്തി ന വിനോദേന്തി ന ബ്യന്തിം കരോന്തി ന അനഭാവം ഗമേന്തീതി – സോകപ്പരിദേവമച്ഛരം നപ്പജഹന്തി ഗിദ്ധാ മമായിതേ.

തസ്മാ മുനയോ പരിഗ്ഗഹം, ഹിത്വാ അചരിംസു ഖേമദസ്സിനോതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ഏതം ആദീനവം സമ്പസ്സമാനാ മമത്തേസൂതി – തസ്മാ. മുനയോതി മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. തേന ഞാണേന സമന്നാഗതാ മുനയോ മോനപ്പത്താ. തീണി മോനേയ്യാനി – കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. പരിഗ്ഗഹോതി ദ്വേ പരിഗ്ഗഹാ – തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ ച ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ. മുനയോ തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹം പരിച്ചജിത്വാ ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ചജിത്വാ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാ അചരിംസു വിഹരിംസു ഇരിയിംസു വത്തിംസു പാലിംസു യപിംസു യാപിംസു. ഖേമദസ്സിനോതി ഖേമം വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. ഖേമദസ്സിനോതി ഖേമദസ്സിനോ താണദസ്സിനോ ലേണദസ്സിനോ സരണദസ്സിനോ അഭയദസ്സിനോ അച്ചുതദസ്സിനോ അമതദസ്സിനോ നിബ്ബാനദസ്സിനോതി – തസ്മാ മുനയോ പരിഗ്ഗഹം ഹിത്വാ അചരിംസു ഖേമദസ്സിനോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സോകപ്പരിദേവമച്ഛരം, ന ജഹന്തി ഗിദ്ധാ മമായിതേ;

തസ്മാ മുനയോ പരിഗ്ഗഹം, ഹിത്വാ അചരിംസു ഖേമദസ്സിനോ’’തി.

൪൫. പതിലീനചരസ്സ ഭിക്ഖുനോ, ഭജമാനസ്സ വിവിത്തമാസനം;

സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സ തം, യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേ.

പതിലീനചരസ്സ ഭിക്ഖുനോതി. പതിലീനചരാ വുച്ചന്തി സത്ത സേക്ഖാ [സേഖാ (സീ. സ്യാ.)]. അരഹാ പതിലീനോ. കിംകാരണാ പതിലീനചരാ വുച്ചന്തി സത്ത സേക്ഖാ? തേ തതോ തതോ ചിത്തം പതിലീനേന്താ പതികുടേന്താ പതിവട്ടേന്താ സന്നിരുദ്ധന്താ [സന്നിരുമ്ഭേന്താ (സീ.)] സന്നിഗ്ഗണ്ഹന്താ സന്നിവാരേന്താ രക്ഖന്താ ഗോപേന്താ ചരന്തി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി, ചക്ഖുദ്വാരേ ചിത്തം പതിലീനേന്താ പതികുടേന്താ പതിവട്ടേന്താ സന്നിരുദ്ധന്താ സന്നിഗ്ഗണ്ഹന്താ സന്നിവാരേന്താ രക്ഖന്താ ഗോപേന്താ ചരന്തി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി, സോതദ്വാരേ ചിത്തം…പേ… ഘാനദ്വാരേ ചിത്തം… ജിവ്ഹാദ്വാരേ ചിത്തം… കായദ്വാരേ ചിത്തം… മനോദ്വാരേ ചിത്തം പതിലീനേന്താ പതികുടേന്താ പതിവട്ടേന്താ സന്നിരുദ്ധന്താ സന്നിഗ്ഗണ്ഹന്താ സന്നിവാരേന്താ രക്ഖന്താ ഗോപേന്താ ചരന്തി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി. യഥാ കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവട്ടതി ന സമ്പസാരിയതി; ഏവമേവ തതോ തതോ ചിത്തം പതിലീനേന്താ പതികുടേന്താ പതിവട്ടേന്താ സന്നിരുദ്ധന്താ സന്നിഗ്ഗണ്ഹന്താ സന്നിവാരേന്താ രക്ഖന്താ ഗോപേന്താ ചരന്തി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി, ചക്ഖുദ്വാരേ ചിത്തം…പേ… സോതദ്വാരേ ചിത്തം… ഘാനദ്വാരേ ചിത്തം… ജിവ്ഹാദ്വാരേ ചിത്തം… കായദ്വാരേ ചിത്തം… മനോദ്വാരേ ചിത്തം പതിലീനേന്താ പതികുടേന്താ പതിവട്ടേന്താ സന്നിരുദ്ധന്താ സന്നിഗ്ഗണ്ഹന്താ സന്നിവാരേന്താ രക്ഖന്താ ഗോപേന്താ ചരന്തി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തേന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി. തംകാരണാ പതിലീനചരാ വുച്ചന്തി സത്ത സേക്ഖാ. ഭിക്ഖുനോതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ സേക്ഖസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോതി – പതിലീനചരസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

ഭജമാനസ്സ വിവിത്തമാസനന്തി ആസനം വുച്ചതി യത്ഥ നിസീദന്തി – മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി തട്ടികാ ചമ്മഖണ്ഡോ തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോ പലാലസന്ഥാരോ. തം ആസനം അസപ്പായരൂപദസ്സനേന രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം, അസപ്പായസദ്ദസ്സവനേന രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം, അസപ്പായഗന്ധഘായനേന… അസപ്പായരസസായനേന… അസപ്പായഫോട്ഠബ്ബഫുസനേന… അസപ്പായേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം. തം വിവിത്തം ആസനം ഭജതോ സമ്ഭജതോ സേവതോ നിസേവതോ സംസേവതോ പടിസേവതോതി – ഭജമാനസ്സ വിവിത്തമാസനം.

സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സ തം, യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേതി. സാമഗ്ഗിയോതി തിസ്സോ സാമഗ്ഗിയോ – ഗണസാമഗ്ഗീ, ധമ്മസാമഗ്ഗീ, അനഭിനിബ്ബത്തിസാമഗ്ഗീ. കതമാ ഗണസാമഗ്ഗീ? ബഹു ചേപി ഭിക്ഖൂ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഖീരോദകീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയചക്ഖൂഹി സമ്പസ്സന്താ വിഹരന്തി – അയം ഗണസാമഗ്ഗീ. കതമാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. തേ ഏകതോ പക്ഖന്ദന്തി പസീദന്തി സമ്പതിട്ഠന്തി വിമുച്ചന്തി; ന തേസം ധമ്മാനം വിവാദോ പവിവാദോ അത്ഥി – അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ. കതമാ അനഭിനിബ്ബത്തിസാമഗ്ഗീ? ബഹു ചേപി ഭിക്ഖൂ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തി; ന തേസം നിബ്ബാനധാതുയാ [തേന (സീ.)] ഊനത്തം വാ പുണ്ണത്തം വാ പഞ്ഞായതി – അയം അനഭിനിബ്ബത്തിസാമഗ്ഗീ. ഭവനേതി നേരയികാനം നിരയോ ഭവനം, തിരച്ഛാനയോനികാനം തിരച്ഛാനയോനി ഭവനം, പേത്തിവിസയികാനം പേത്തിവിസയോ ഭവനം, മനുസ്സാനം മനുസ്സലോകോ ഭവനം, ദേവാനം ദേവലോകോ ഭവനന്തി. സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സ തം, യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേതി. തസ്സേസാ സാമഗ്ഗീ ഏതം ഛന്നം ഏതം പതിരൂപം ഏതം അനുച്ഛവികം ഏതം അനുലോമം, യോ ഏവം പടിച്ഛന്നേ നിരയേ അത്താനം ന ദസ്സേയ്യ, തിരച്ഛാനയോനിയം അത്താനം ന ദസ്സേയ്യ, പേത്തിവിസയേ അത്താനം ന ദസ്സേയ്യ, മനുസ്സലോകേ അത്താനം ന ദസ്സേയ്യ, ദേവലോകേ അത്താനം ന ദസ്സേയ്യാതി ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സ തം, യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പതിലീനചരസ്സ ഭിക്ഖുനോ, ഭജമാനസ്സ വിവിത്തമാസനം;

സാമഗ്ഗിയമാഹു തസ്സ തം, യോ അത്താനം ഭവനേ ന ദസ്സയേ’’തി.

൪൬. സബ്ബത്ഥ മുനീ അനിസ്സിതോ, ന പിയം കുബ്ബതി നോപി അപ്പിയം;

തസ്മിം പരിദേവമച്ഛരം, പണ്ണേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതി.

സബ്ബത്ഥ മുനീ അനിസ്സിതോതി. സബ്ബം വുച്ചതി ദ്വാദസായതനാനി – ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപാ ച, സോതഞ്ച സദ്ദാ ച, ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച, ജിവ്ഹാ ച രസാ ച, കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച, മനോ ച ധമ്മാ ച. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. അനിസ്സിതോതി. ദ്വേ നിസ്സയാ – തണ്ഹാനിസ്സയോ ച ദിട്ഠിനിസ്സയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാനിസ്സയോ…പേ… അയം ദിട്ഠിനിസ്സയോ. മുനി തണ്ഹാനിസ്സയം പഹായ ദിട്ഠിനിസ്സയം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ചക്ഖും അനിസ്സിതോ സോതം അനിസ്സിതോ ഘാനം അനിസ്സിതോ ജിവ്ഹം അനിസ്സിതോ കായം അനിസ്സിതോ മനം അനിസ്സിതോ രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… ധമ്മേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം… കാമധാതും… രൂപധാതും… അരൂപധാതും… കാമഭവം… രൂപഭവം… അരൂപഭവം… സഞ്ഞാഭവം… അസഞ്ഞാഭവം … നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവം… ഏകവോകാരഭവം… ചതുവോകാരഭവം… പഞ്ചവോകാരഭവം… അതീതം… അനാഗതം… പച്ചുപ്പന്നം… ദിട്ഠം… സുതം… മുതം… വിഞ്ഞാതം… സബ്ബേ ധമ്മേ അനിസ്സിതോ അനല്ലീനോ അനുപഗതോ അനജ്ഝോസിതോ അനധിമുത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – സബ്ബത്ഥ മുനി അനിസ്സിതോ.

ന പിയം കുബ്ബതി നോപി അപ്പിയന്തി. പിയാതി ദ്വേ പിയാ – സത്താ വാ സങ്ഖാരാ വാ. കതമേ സത്താ പിയാ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ ഫാസുകാമാ യോഗക്ഖേമകാമാ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ പുത്താ വാ ധീതരാ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – ഇമേ സത്താ പിയാ. കതമേ സങ്ഖാരാ പിയാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ – ഇമേ സങ്ഖാരാ പിയാ. അപ്പിയാതി ദ്വേ അപ്പിയാ – സത്താ വാ സങ്ഖാരാ വാ. കതമേ സത്താ അപ്പിയാ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി അനത്ഥകാമാ അഹിതകാമാ അഫാസുകാമാ അയോഗക്ഖേമകാമാ ജീവിതാ വോരോപേതുകാമാ – ഇമേ സത്താ അപ്പിയാ. കതമേ സങ്ഖാരാ അപ്പിയാ? അമനാപികാ രൂപാ അമനാപികാ സദ്ദാ അമനാപികാ ഗന്ധാ അമനാപികാ രസാ അമനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ – ഇമേ സങ്ഖാരാ അപ്പിയാ. ന പിയം കുബ്ബതി നോപി അപ്പിയന്തി. ‘‘അയം മേ സത്തോ പിയോ, ഇമേ ച സങ്ഖാരാ മനാപാ’’തി രാഗവസേന പിയം ന കരോതി; ‘‘അയം മേ സത്തോ അപ്പിയോ, ഇമേ ച സങ്ഖാരാ അമനാപാ’’തി പടിഘവസേന അപ്പിയം ന കരോതി ന ജനേതി ന സഞ്ജനേതി ന നിബ്ബത്തേതി നാഭിനിബ്ബത്തേതീതി – ന പിയം കുബ്ബതി നോപി അപ്പിയം.

തസ്മിം പരിദേവമച്ഛരം പണ്ണേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതീതി. തസ്മിന്തി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അരഹന്തേ ഖീണാസവേ. പരിദേവോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ ആദേവോ പരിദേവോ ആദേവനാ പരിദേവനാ ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തം. മച്ഛരിയന്തി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛരിയം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. അപി ച ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ധാതുമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ആയതനമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം ഗാഹോ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം.

പണ്ണേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതീതി. പണ്ണം വുച്ചതി പദുമപത്തം. വാരി വുച്ചതി ഉദകം. യഥാ വാരി പദുമപത്തം ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്തം അപലിത്തം അനുപലിത്തം, ഏവമേവ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അരഹന്തേ ഖീണാസവേ പരിദേവോ മച്ഛരിയഞ്ച ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്താ അപലിത്താ അനുപലിത്താ. സോ ച പുഗ്ഗലോ അരഹന്തോ തേഹി കിലേസേഹി ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്തോ അപലിത്തോ അനുപലിത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – തസ്മിം പരിദേവമച്ഛരം പണ്ണേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സബ്ബത്ഥ മുനീ അനിസ്സിതോ, ന പിയം കുബ്ബതി നോപി അപ്പിയം;

തസ്മിം പരിദേവമച്ഛരം, പണ്ണേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതീ’’തി.

൪൭. ഉദബിന്ദു യഥാപി പോക്ഖരേ, പദുമേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതി;

ഏവം മുനി നോപലിമ്പതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു [ദിട്ഠസുതേ മുതേസു (സീ.), ദിട്ഠസുതം മുതേസു (സ്യാ. ക.)] വാ.

ഉദബിന്ദു യഥാപി പോക്ഖരേതി. ഉദബിന്ദു വുച്ചതി ഉദകഥേവോ. പോക്ഖരം വുച്ചതി പദുമപത്തം. യഥാ ഉദബിന്ദു പദുമപത്തേ ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്തം അപലിത്തം അനുപലിത്തന്തി – ഉദബിന്ദു യഥാപി പോക്ഖരേ. പദുമേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതീതി. പദുമം വുച്ചതി പദുമപുപ്ഫം. വാരി വുച്ചതി ഉദകം. യഥാ വാരി പദുമപുപ്ഫം ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്തം അപലിത്തം അനുപലിത്തന്തി – പദുമേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതി.

ഏവം മുനി നോപലിമ്പതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാതി. ഏവന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. ലേപാതി ദ്വേ ലേപാ – തണ്ഹാലേപോ ച ദിട്ഠിലേപോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാലേപോ…പേ… അയം ദിട്ഠിലേപോ. മുനി തണ്ഹാലേപം പഹായ ദിട്ഠിലേപം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ദിട്ഠേ ന ലിമ്പതി, സുതേ ന ലിമ്പതി, മുതേ ന ലിമ്പതി, വിഞ്ഞാതേ ന ലിമ്പതി ന പലിമ്പതി ന ഉപലിമ്പതി അലിത്തോ അപലിത്തോ അനുപലിത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – ഏവം മുനി നോപലിമ്പതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉദബിന്ദു യഥാപി പോക്ഖരേ, പദുമേ വാരി യഥാ ന ലിമ്പതി;

ഏവം മുനി നോപലിമ്പതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാ’’തി.

൪൮. ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാ;

നാഞ്ഞേന വിസുദ്ധിമിച്ഛതി, ന ഹി സോ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതി.

ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാതി. ധോനോതി ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. കിംകാരണാ ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ? തായ പഞ്ഞായ കായദുച്ചരിതം ധുതഞ്ച ധോത ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച, വചീദുച്ചരിതം…പേ… മനോദുച്ചരിതം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച, രാഗോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച, ദോസോ… മോഹോ… കോധോ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ… ഇസ്സാ… മച്ഛരിയം… മായാ… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭോ… സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ… സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. തംകാരണാ ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ.

അഥ വാ സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠി ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച, സമ്മാസങ്കപ്പേന മിച്ഛാസങ്കപ്പോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച, സമ്മാവാചായ മിച്ഛാവാചാ ധുതാ ച… സമ്മാകമ്മന്തേന മിച്ഛാകമ്മന്തോ ധുതോ ച… സമ്മാആജീവേന മിച്ഛാആജീവോ ധുതോ ച… സമ്മാവായാമേന മിച്ഛാവായാമോ ധുതോ ച… സമ്മാസതിയാ മിച്ഛാസതി ധുതാ ച… സമ്മാസമാധിനാ മിച്ഛാസമാധി ധുതോ ച… സമ്മാഞാണേന മിച്ഛാഞാണം ധുതഞ്ച… സമ്മാവിമുത്തിയാ മിച്ഛാവിമുത്തി ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച.

അഥ വാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. അരഹാ ഇമേഹി ധോനേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ. തസ്മാ അരഹാ ധോനോ. സോ ധുതരാഗോ ധുതപാപോ ധുതകിലേസോ ധുതപരിളാഹോതി – ധോനോ.

ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാതി. ധോനോ ദിട്ഠം ന മഞ്ഞതി, ദിട്ഠസ്മിം ന മഞ്ഞതി, ദിട്ഠതോ ന മഞ്ഞതി, ദിട്ഠാ മേതി ന മഞ്ഞതി; സുതം ന മഞ്ഞതി, സുതസ്മിം ന മഞ്ഞതി, സുതതോ ന മഞ്ഞതി, സുതം മേതി ന മഞ്ഞതി; മുതം ന മഞ്ഞതി, മുതസ്മിം ന മഞ്ഞതി, മുതതോ ന മഞ്ഞതി, മുതം മേതി ന മഞ്ഞതി; വിഞ്ഞാതം ന മഞ്ഞതി, വിഞ്ഞാതസ്മിം ന മഞ്ഞതി, വിഞ്ഞാതതോ ന മഞ്ഞതി, വിഞ്ഞാതം മേതി ന മഞ്ഞതി. വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, മഞ്ഞിതമേതം, അയമഹമസ്മീതി മഞ്ഞിതമേതം, ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, ന ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, രൂപീ ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, അരൂപീ ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, സഞ്ഞീ ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സന്തി മഞ്ഞിതമേതം. മഞ്ഞിതം [മഞ്ഞിതം ഹി (സീ.)], ഭിക്ഖവേ, രോഗോ, മഞ്ഞിതം ഗണ്ഡോ, മഞ്ഞിതം സല്ലം, മഞ്ഞിതം ഉപദ്ദവോ. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, അമഞ്ഞമാനേന ചേതസാ വിഹരിസ്സാമാതി, ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി – ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാ.

നാഞ്ഞേന വിസുദ്ധിമിച്ഛതീതി. ധോനോ അഞ്ഞേന അസുദ്ധിമഗ്ഗേന മിച്ഛാപടിപദായ അനിയ്യാനികപഥേന അഞ്ഞത്ര സതിപട്ഠാനേഹി അഞ്ഞത്ര സമ്മപ്പധാനേഹി അഞ്ഞത്ര ഇദ്ധിപാദേഹി അഞ്ഞത്ര ഇന്ദ്രിയേഹി അഞ്ഞത്ര ബലേഹി അഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝങ്ഗേഹി അഞ്ഞത്ര അരിയാ അട്ഠങ്ഗികാ മഗ്ഗാ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം ന ഇച്ഛതി ന സാദിയതി ന പത്ഥേതി ന പിഹേതി നാഭിജപ്പതീതി – നാഞ്ഞേന വിസുദ്ധിമിച്ഛതി.

ന ഹി സോ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതീതി. സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാ രജ്ജന്തി, പുഥുജ്ജനകല്യാണകം ഉപാദായ സത്ത സേക്ഖാ വിരജ്ജന്തി; അരഹാ നേവ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതി. വിരത്തോ സോ ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ, ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ…പേ… ജാതിജരാമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – ന ഹി സോ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ധോനോ ന ഹി തേന മഞ്ഞതി, യദിദം ദിട്ഠസുതമുതേസു വാ;

നാഞ്ഞേന വിസുദ്ധിമിച്ഛതി, ന ഹി സോ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതീ’’തി.

ജരാസുത്തനിദ്ദേസോ ഛട്ഠോ.