൫. പരമട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ പരമട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൩൧. പരമന്തി ദിട്ഠീസു പരിബ്ബസാനോ, യദുത്തരിം കുരുതേ ജന്തു ലോകേ;

ഹീനാതി അഞ്ഞേ തതോ സബ്ബമാഹ, തസ്മാ വിവാദാനി അവീതിവത്തോ.

പരമന്തി ദിട്ഠീസു പരിബ്ബസാനോതി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ. തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഇദം പരമം അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവര’’ന്തി ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി പവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തി. യഥാ ആഗാരികാ വാ ഘരേസു വസന്തി, സാപത്തികാ വാ ആപത്തീസു വസന്തി, സകിലേസാ വാ കിലേസേസു വസന്തി; ഏവമേവ സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ. തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഇദം പരമം അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവര’’ന്തി ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി പവസന്തി [സംവസന്തി (സ്യാ.) നത്ഥി സീഹളപോത്ഥകേ] ആവസന്തി പരിവസന്തീതി – പരമന്തി ദിട്ഠീസു പരിബ്ബസാനോ.

യദുത്തരിം കുരുതേ ജന്തു ലോകേതി. യദന്തി യം. ഉത്തരിം കുരുതേതി ഉത്തരിം കരോതി, അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി ‘‘അയം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി ഉത്തരിം കരോതി, അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി. ‘‘അയം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ…, അയം ഗണോ സുപ്പടിപന്നോ…, അയം ദിട്ഠി ഭദ്ദികാ…, അയം പടിപദാ സുപഞ്ഞത്താ…, അയം മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോ’’തി ഉത്തരിം കരോതി, അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ…പേ… മനുജോ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – യദുത്തരിം കുരുതേ ജന്തു ലോകേ.

ഹീനാതി അഞ്ഞേ തതോ സബ്ബമാഹാതി അത്തനോ സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഠപേത്വാ സബ്ബേ പരപ്പവാദേ ഖിപതി ഉക്ഖിപതി പരിക്ഖിപതി. ‘‘സോ സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ, ഗണോ ന സുപ്പടിപന്നോ, ദിട്ഠി ന ഭദ്ദികാ, പടിപദാ ന സുപഞ്ഞത്താ, മഗ്ഗോ ന നിയ്യാനികോ, നത്ഥേത്ഥ സുദ്ധി വാ വിസുദ്ധി വാ പരിസുദ്ധി വാ മുത്തി വാ വിമുത്തി വാ പരിമുത്തി വാ, നത്ഥേത്ഥ സുജ്ഝന്തി വാ വിസുജ്ഝന്തി വാ പരിസുജ്ഝന്തി വാ മുച്ചന്തി വാ വിമുച്ചന്തി വാ പരിമുച്ചന്തി വാ, ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താ’’തി ഏവമാഹ ഏവം കഥേതി ഏവം ഭണതി ഏവം ദീപയതി ഏവം വോഹരതീതി – ഹീനാതി അഞ്ഞേ തതോ സബ്ബമാഹ.

തസ്മാ വിവാദാനി അവീതിവത്തോതി. തസ്മാതി തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ. വിവാദാനീതി ദിട്ഠികലഹാനി ദിട്ഠിഭണ്ഡനാനി ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹാനി ദിട്ഠിവിവാദാനി ദിട്ഠിമേധഗാനി ച. അവീതിവത്തോതി അനതിക്കന്തോ അസമതിക്കന്തോ അവീതിവത്തോതി – തസ്മാ വിവാദാനി അവീതിവത്തോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പരമന്തി ദിട്ഠീസു പരിബ്ബസാനോ, യദുത്തരിം കുരുതേ ജന്തു ലോകേ;

ഹീനാതി അഞ്ഞേ തതോ സബ്ബമാഹ, തസ്മാ വിവാദാനി അവീതിവത്തോ’’തി.

൩൨. യദത്തനീ പസ്സതി ആനിസംസം, ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ;

തദേവ സോ തത്ഥ സമുഗ്ഗഹായ, നിഹീനതോ പസ്സതി സബ്ബമഞ്ഞം.

യദത്തനീ പസ്സതി ആനിസംസം, ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാതി. യദത്തനീതി യം അത്തനി. അത്താ വുച്ചതി ദിട്ഠിഗതം. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച ആനിസംസം, സമ്പരായികഞ്ച ആനിസംസം. കതമോ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ? യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതി, തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തി. തംദിട്ഠികം സത്ഥാരം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, ലഭതി ച തതോനിദാനം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം. അയം ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ. കതമോ ദിട്ഠിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ? അയം ദിട്ഠി അലം നാഗത്തായ വാ സുപണ്ണത്തായ വാ യക്ഖത്തായ വാ അസുരത്തായ വാ ഗന്ധബ്ബത്തായ വാ മഹാരാജത്തായ വാ ഇന്ദത്തായ വാ ബ്രഹ്മത്തായ വാ ദേവത്തായ വാ; അയം ദിട്ഠി അലം സുദ്ധിയാ വിസുദ്ധിയാ പരിസുദ്ധിയാ മുത്തിയാ വിമുത്തിയാ പരിമുത്തിയാ; ഇമായ ദിട്ഠിയാ സുജ്ഝന്തി വിസുജ്ഝന്തി പരിസുജ്ഝന്തി മുച്ചന്തി വിമുച്ചന്തി പരിമുച്ചന്തി; ഇമായ ദിട്ഠിയാ സുജ്ഝിസ്സാമി വിസുജ്ഝിസ്സാമി പരിസുജ്ഝിസ്സാമി മുച്ചിസ്സാമി വിമുച്ചിസ്സാമി പരിമുച്ചിസ്സാമി ആയതിം ഫലപാടികങ്ഖീ ഹോതി. അയം ദിട്ഠിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ ഇമേ ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി, ദിട്ഠസുദ്ധിയാപി ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി, സുതസുദ്ധിയാപി ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി, സീലസുദ്ധിയാപി ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി, വതസുദ്ധിയാപി ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി, മുതസുദ്ധിയാപി ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച ആനിസംസം സമ്പരായികഞ്ച ആനിസംസം. കതമോ മുതസുദ്ധിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ? യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതി തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തി…പേ… അയം മുതസുദ്ധിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ. കതമോ മുതസുദ്ധിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ? അയം ദിട്ഠി അലം നാഗത്തായ വാ…പേ… അയം മുതസുദ്ധിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ. മുതസുദ്ധിയാപി ഇമേ ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – യദത്തനീ പസ്സതി ആനിസംസം ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ.

തദേവ സോ തത്ഥ സമുഗ്ഗഹായാതി. തദേവാതി തം ദിട്ഠിഗതം. തത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ. സമുഗ്ഗഹായാതി ഇദം പരമം അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരന്തി ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാതി – തദേവ സോ തത്ഥ സമുഗ്ഗഹായ.

നിഹീനതോ പസ്സതി സബ്ബമഞ്ഞന്തി. അഞ്ഞം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ ദിസ്സതി പസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – നിഹീനതോ പസ്സതി സബ്ബമഞ്ഞം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യദത്തനീ പസ്സതി ആനിസംസം, ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ;

തദേവ സോ തത്ഥ സമുഗ്ഗഹായ, നിഹീനതോ പസ്സതി സബ്ബമഞ്ഞ’’ന്തി.

൩൩. തം വാപി [ചാപി (സീ.)] ഗന്ഥം കുസലാ വദന്തി, യം നിസ്സിതോ പസ്സതി ഹീനമഞ്ഞം;

തസ്മാ ഹി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ, സീലബ്ബതം ഭിക്ഖു ന നിസ്സയേയ്യ.

തം വാപി ഗന്ഥം കുസലാ വദന്തീതി. കുസലാതി യേ തേ ഖന്ധകുസലാ ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ സതിപട്ഠാനകുസലാ സമ്മപ്പധാനകുസലാ ഇദ്ധിപാദകുസലാ ഇന്ദ്രിയകുസലാ ബലകുസലാ ബോജ്ഝങ്ഗകുസലാ മഗ്ഗകുസലാ ഫലകുസലാ നിബ്ബാനകുസലാ, തേ കുസലാ ഏവം വദന്തി – ‘‘ഗന്ഥോ ഏസോ, ലഗ്ഗനം ഏതം, ബന്ധനം ഏതം, പലിബോധോ ഏസോ’’തി. ഏവം വദന്തി ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – തം വാപി ഗന്ഥം കുസലാ വദന്തി.

യം നിസ്സിതോ പസ്സതി ഹീനമഞ്ഞന്തി. യം നിസ്സിതോതി യം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം നിസ്സിതോ സന്നിസ്സിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോ. പസ്സതി ഹീനമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ ദിസ്സതി പസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപനിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – യം നിസ്സിതോ പസ്സതി ഹീനമഞ്ഞം.

തസ്മാ ഹി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ, സീലബ്ബതം ഭിക്ഖു ന നിസ്സയേയ്യാതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ദിട്ഠം വാ ദിട്ഠസുദ്ധിം വാ സുതം വാ സുതസുദ്ധിം വാ മുതം വാ മുതസുദ്ധിം വാ സീലം വാ സീലസുദ്ധിം വാ വതം വാ വതസുദ്ധിം വാ ന നിസ്സയേയ്യ ന ഗണ്ഹേയ്യ ന പരാമസേയ്യ നാഭിനിവേസേയ്യാതി – തസ്മാ ഹി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ സീലബ്ബതം ഭിക്ഖു ന നിസ്സയേയ്യ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തം വാപി ഗന്ഥം കുസലാ വദന്തി, യം നിസ്സിതോ പസ്സതി ഹീനമഞ്ഞം;

തസ്മാ ഹി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ, സീലബ്ബതം ഭിക്ഖു ന നിസ്സയേയ്യാ’’തി.

൩൪. ദിട്ഠിമ്പി ലോകസ്മിം ന കപ്പയേയ്യ, ഞാണേന വാ സീലവതേന വാപി;

സമോതി അത്താനമനൂപനേയ്യ, ഹീനോ ന മഞ്ഞേഥ വിസേസി വാപി.

ദിട്ഠിമ്പി ലോകസ്മിം ന കപ്പയേയ്യ, ഞാണേന വാ സീലവതേന വാപീതി. അട്ഠസമാപത്തിഞാണേന വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാഞാണേന വാ മിച്ഛാഞാണേന വാ, സീലേന വാ വതേന വാ സീലബ്ബതേന വാ, ദിട്ഠിം ന കപ്പയേയ്യ ന ജനേയ്യ ന സഞ്ജനേയ്യ ന നിബ്ബത്തേയ്യ ന അഭിനിബ്ബത്തേയ്യ. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – ദിട്ഠിമ്പി ലോകസ്മിം ന കപ്പയേയ്യ ഞാണേന വാ സീലവതേന വാപി.

സമോതി അത്താനമനൂപനേയ്യാതി. സദിസോഹമസ്മീതി അത്താനം ന ഉപനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – സമോതി അത്താനമനൂപനേയ്യ.

ഹീനോ ന മഞ്ഞേഥ വിസേസി വാപീതി. ഹീനോഹമസ്മീതി അത്താനം ന ഉപനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. സേയ്യോഹമസ്മീതി അത്താനം ന ഉപനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – ഹീനോ ന മഞ്ഞേഥ വിസേസി വാപി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദിട്ഠിമ്പി ലോകസ്മിം ന കപ്പയേയ്യ, ഞാണേന വാ സീലവതേന വാപി;

സമോതി അത്താനമനൂപനേയ്യ, ഹീനോ ന മഞ്ഞേഥ വിസേസി വാപീ’’തി.

൩൫. അത്തം പഹായ അനുപാദിയാനോ, ഞാണേനപി സോ നിസ്സയം നോ കരോതി;

സ വേ വിയത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീ, ദിട്ഠിമ്പി സോ ന പച്ചേതി കിഞ്ചി.

അത്തം പഹായ അനുപാദിയാനോതി. അത്തം പഹായാതി അത്തദിട്ഠിം പഹായ. അത്തം പഹായാതി ഗാഹം [അത്തഗാഹം (സീ. ക.)] പഹായ. അത്തം പഹായാതി തണ്ഹാവസേന ദിട്ഠിവസേന ഗഹിതം പരാമട്ഠം അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം അധിമുത്തം പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – അത്തം പഹായ. അനുപാദിയാനോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അനുപാദിയമാനോ അഗണ്ഹമാനോ അപരാമാസമാനോ അനഭിനിവിസമാനോതി – അത്തം പഹായ അനുപാദിയാനോ.

ഞാണേനപി സോ നിസ്സയം നോ കരോതീതി അട്ഠസമാപത്തിഞാണേന വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാഞാണേന വാ മിച്ഛാഞാണേന വാ തണ്ഹാനിസ്സയം വാ ദിട്ഠിനിസ്സയം വാ ന കരോതി ന ജനേതി ന സഞ്ജനേതി ന നിബ്ബത്തേതി ന അഭിനിബ്ബത്തേതീതി – ഞാണേനപി സോ നിസ്സയം നോ കരോതി.

സ വേ വിയത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീതി സ വേ വിയത്തേസു ഭിന്നേസു ദ്വേജ്ഝാപന്നേസു ദ്വേള്ഹകജാതേസു നാനാദിട്ഠികേസു നാനാഖന്തികേസു നാനാരുചികേസു നാനാലദ്ധികേസു നാനാദിട്ഠിനിസ്സയം നിസ്സിതേസു ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛന്തേസു ദോസാഗതിം ഗച്ഛന്തേസു മോഹാഗതിം ഗച്ഛന്തേസു ഭയാഗതിം ഗച്ഛന്തേസു ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി ന രാഗവസേന ഗച്ഛതി ന ദോസവസേന ഗച്ഛതി ന മോഹവസേന ഗച്ഛതി ന മാനവസേന ഗച്ഛതി ന ദിട്ഠിവസേന ഗച്ഛതി ന ഉദ്ധച്ചവസേന ഗച്ഛതി ന വിചികിച്ഛാവസേന ഗച്ഛതി ന അനുസയവസേന ഗച്ഛതി ന വഗ്ഗേഹി ധമ്മേഹി യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതീതി – സ വേ വിയത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീ.

ദിട്ഠിമ്പി സോ ന പച്ചേതി കിഞ്ചീതി. തസ്സ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി. സോ കിഞ്ചി ദിട്ഠിഗതം ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീതി – ദിട്ഠിമ്പി സോ ന പച്ചേതി കിഞ്ചി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്തം പഹായ അനുപാദിയാനോ, ഞാണേനപി സോ നിസ്സയം നോ കരോതി;

സ വേ വിയത്തേസു ന വഗ്ഗസാരീ, ദിട്ഠിമ്പി സോ ന പച്ചേതി കിഞ്ചീ’’തി.

൩൬. യസ്സൂഭയന്തേ പണിധീധ നത്ഥി, ഭവാഭവായ ഇധ വാ ഹുരം വാ;

നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചി, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം.

യസ്സൂഭയന്തേ പണിധീധ നത്ഥി, ഭവാഭവായ ഇധ വാ ഹുരം വാതി യസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. അന്തോതി [അന്താതി (സ്യാ.)] ഫസ്സോ ഏകോ അന്തോ, ഫസ്സസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ; അതീതോ ഏകോ അന്തോ, അനാഗതോ ദുതിയോ അന്തോ; സുഖാ വേദനാ ഏകോ അന്തോ, ദുക്ഖാ വേദനാ ദുതിയോ അന്തോ; നാമം ഏകോ അന്തോ, രൂപം ദുതിയോ അന്തോ; ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഏകോ അന്തോ, ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി ദുതിയോ അന്തോ; സക്കായോ ഏകോ അന്തോ, സക്കായസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ. പണിധി വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം.

ഭവാഭവായാതി ഭവാഭവായ കമ്മഭവായ പുനബ്ഭവായ കാമഭവായ, കമ്മഭവായ കാമഭവായ പുനബ്ഭവായ രൂപഭവായ, കമ്മഭവായ രൂപഭവായ പുനബ്ഭവായ അരൂപഭവായ, കമ്മഭവായ അരൂപഭവായ പുനബ്ഭവായ പുനപ്പുനഭവായ പുനപ്പുനഗതിയാ പുനപ്പുനഉപപത്തിയാ പുനപ്പുനപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാ. ഇധാതി സകത്തഭാവോ, ഹുരാതി പരത്തഭാവോ; ഇധാതി സകരൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം, ഹുരാതി പരരൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം; ഇധാതി ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, ഹുരാതി ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി; ഇധാതി മനുസ്സലോകോ, ഹുരാതി ദേവലോകോ; ഇധാതി കാമധാതു, ഹുരാതി രൂപധാതു അരൂപധാതു; ഇധാതി കാമധാതു രൂപധാതു. ഹുരാതി അരൂപധാതു. യസ്സൂഭയന്തേ പണിധീധ നത്ഥി ഭവാഭവായ ഇധ വാ ഹുരം വാതി. യസ്സ ഉഭോ അന്തേ ച ഭവാഭവായ ച ഇധ ഹുരഞ്ച പണിധി തണ്ഹാ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – യസ്സൂഭയന്തേ പണിധീധ നത്ഥി ഭവാഭവായ ഇധ വാ ഹുരം വാ.

നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചീതി. നിവേസനാതി ദ്വേ നിവേസനാ – തണ്ഹാനിവേസനാ ച ദിട്ഠിനിവേസനാ ച…പേ… അയം തണ്ഹാനിവേസനാ…പേ… അയം ദിട്ഠിനിവേസനാ. തസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചീതി നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചി നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചി.

ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതന്തി. ധമ്മേസൂതി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേസു. നിച്ഛേയ്യാതി നിച്ഛിനിത്വാ വിനിച്ഛിനിത്വാ വിചിനിത്വാ പവിചിനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. സമുഗ്ഗഹീതന്തി ഓധിഗ്ഗാഹോ ബിലഗ്ഗാഹോ വരഗ്ഗാഹോ കോട്ഠാസഗ്ഗാഹോ ഉച്ചയഗ്ഗാഹോ സമുച്ചയഗ്ഗാഹോ, ‘‘ഇദം സച്ചം തച്ഛം തഥം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീത’’ന്തി ഗഹിതം പരാമട്ഠം അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം അധിമുത്തം നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢന്തി – ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യസ്സൂഭയന്തേ പണിധീധ നത്ഥി, ഭവാഭവായ ഇധ വാ ഹുരം വാ;

നിവേസനാ തസ്സ ന സന്തി കേചി, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീത’’ന്തി.

൩൭. തസ്സീധ ദിട്ഠേ വ സുതേ മുതേ വാ, പകപ്പിതാ നത്ഥി അണൂപി സഞ്ഞാ;

തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയാനം, കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യ.

തസ്സീധ ദിട്ഠേ വ സുതേ മുതേ വാ, പകപ്പിതാ നത്ഥി അണൂപി സഞ്ഞാതി. തസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. തസ്സ ദിട്ഠേ വാ ദിട്ഠസുദ്ധിയാ വാ സുതേ വാ സുതസുദ്ധിയാ വാ മുതേ വാ മുതസുദ്ധിയാ വാ സഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമതാ സഞ്ഞാവികപ്പയേയ്യതാ സഞ്ഞാവിഗ്ഗഹേന സഞ്ഞായ ഉട്ഠപിതാ സമുട്ഠപിതാ കപ്പിതാ പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ അഭിസങ്ഖതാ സണ്ഠപിതാ, ദിട്ഠി നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – തസ്സീധ ദിട്ഠേ വ സുതേ മുതേ വാ പകപ്പിതാ നത്ഥി അണൂപി സഞ്ഞാ.

തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയാനന്തി. ബ്രാഹ്മണോതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണോ – സക്കായദിട്ഠി ബാഹിതാ ഹോതി…പേ… അസിതോ താദി പവുച്ചതേ സ ബ്രഹ്മാ. തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയാനന്തി. തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയന്തം അഗണ്ഹന്തം അപരാമസന്തം അനഭിനിവേസന്തന്തി – തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയാനം.

കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യാതി. കപ്പാതി ദ്വേ കപ്പാ – തണ്ഹാകപ്പോ ച ദിട്ഠികപ്പോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാകപ്പോ…പേ… അയം ദിട്ഠികപ്പോ. തസ്സ തണ്ഹാകപ്പോ പഹീനോ, ദിട്ഠികപ്പോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹാകപ്പസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠികപ്പസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ കേന രാഗേന കപ്പേയ്യ കേന ദോസേന കപ്പേയ്യ കേന മോഹേന കപ്പേയ്യ കേന മാനേന കപ്പേയ്യ കായ ദിട്ഠിയാ കപ്പേയ്യ കേന ഉദ്ധച്ചേന കപ്പേയ്യ കായ വിചികിച്ഛായ കപ്പേയ്യ കേഹി അനുസയേഹി കപ്പേയ്യ – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി വാ ഥാമഗതോതി വാ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയോ കേന കപ്പേയ്യ – നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ. സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി, യേന കപ്പേയ്യ വികപ്പേയ്യ വികപ്പം ആപജ്ജേയ്യ. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തസ്സീധ ദിട്ഠേ വ സുതേ മുതേ വാ, പകപ്പിതാ നത്ഥി അണൂപി സഞ്ഞാ;

തം ബ്രാഹ്മണം ദിട്ഠിമനാദിയാനം, കേനീധ ലോകസ്മിം വികപ്പയേയ്യാ’’തി.

൩൮. ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തി, ധമ്മാപി തേസം ന പടിച്ഛിതാസേ;

ന ബ്രാഹ്മണോ സീലവതേന നേയ്യോ, പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി താദീ.

ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തീതി. കപ്പാതി ദ്വേ കപ്പാ – തണ്ഹാകപ്പോ ച ദിട്ഠികപ്പോ ച. കതമോ തണ്ഹാകപ്പോ? യാവതാ തണ്ഹാസങ്ഖാതേന സീമകതം മരിയാദികതം ഓധികതം പരിയന്തകതം പരിഗ്ഗഹിതം മമായിതം – ‘‘ഇദം മമം, ഏതം മമം, ഏത്തകം മമം, ഏത്താവതാ മമം, മമ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ [ദാസീദാസാ (സ്യാ. ക.)] അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, കേവലമ്പി മഹാപഥവിം തണ്ഹാവസേന മമായതി, യാവതാ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം – അയം തണ്ഹാകപ്പോ. കതമോ ദിട്ഠികപ്പോ? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാദിട്ഠി, യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരം ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ [വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ (സീ. സ്യാ. ക.)] വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ, അയാഥാവകസ്മിം യാഥാവകന്തി ഗാഹോ, യാവതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി – അയം ദിട്ഠികപ്പോ. തേസം തണ്ഹാകപ്പോ പഹീനോ, ദിട്ഠികപ്പോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹാകപ്പസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠികപ്പസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ തണ്ഹാകപ്പം വാ ദിട്ഠികപ്പം വാ ന കപ്പേന്തി ന ജനേന്തി ന സഞ്ജനേന്തി ന നിബ്ബത്തേന്തി ന അഭിനിബ്ബത്തേന്തീതി – ന കപ്പയന്തി.

ന പുരേക്ഖരോന്തീതി. പുരേക്ഖാരാതി ദ്വേ പുരേക്ഖാരാ – തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ ച ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ. തേസം തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ പഹീനോ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹാപുരേക്ഖാരസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ ന തണ്ഹം വാ ന ദിട്ഠിം വാ പുരതോ കത്വാ ചരന്തി ന തണ്ഹാധജാ ന തണ്ഹാകേതൂ ന തണ്ഹാധിപതേയ്യാ ന ദിട്ഠിധജാ ന ദിട്ഠികേതൂ ന ദിട്ഠാധിപതേയ്യാ. ന തണ്ഹായ വാ ന ദിട്ഠിയാ വാ പരിവാരേത്വാ ചരന്തീതി – ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തി.

ധമ്മാപി തേസം ന പടിച്ഛിതാസേതി. ധമ്മാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. തേസന്തി തേസം അരഹന്താനം ഖീണാസവാനം. ന പടിച്ഛിതാസേതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ന പടിച്ഛിതാസേ. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ… അന്തവാ ലോകോ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ന പടിച്ഛിതാസേതി – ധമ്മാപി തേസം ന പടിച്ഛിതാസേ.

ന ബ്രാഹ്മണോ സീലവതേന നേയ്യോതി. നാതി പടിക്ഖേപോ. ബ്രാഹ്മണോതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണോ – സക്കായദിട്ഠി ബാഹിതാ ഹോതി…പേ… അസിതോ താദി വുച്ചതേ സ ബ്രഹ്മാ. ന ബ്രാഹ്മണോ സീലവതേന നേയ്യോതി. ബ്രാഹ്മണോ സീലേന വാ വതേന വാ സീലബ്ബതേന വാ ന യായതി ന നിയ്യതി ന വുയ്ഹതി ന സംഹരീയതീതി – ന ബ്രാഹ്മണോ സീലവതേന നേയ്യോ.

പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി താദീതി. പാരം വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. സോ പാരങ്ഗതോ പാരപ്പത്തോ അന്തഗതോ അന്തപ്പത്തോ കോടിഗതോ കോടിപ്പത്തോ [വിത്ഥാരോ] ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – പാരങ്ഗതോ. ന പച്ചേതീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി. അരഹത്തമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീതി – പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി. താദീതി അരഹാ പഞ്ചഹാകാരേഹി താദീ – ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ, ചത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, മുത്താവീതി താദീ, തംനിദ്ദേസാ താദീ.

കഥം അരഹാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ? അരഹാ ലാഭേപി താദീ, അലാഭേപി താദീ, യസേപി താദീ, അയസേപി താദീ, പസംസായപി താദീ, നിന്ദായപി താദീ, സുഖേപി താദീ, ദുക്ഖേപി താദീ. ഏകച്ചേ ബാഹം [അങ്ഗം (സീ.)] ഗന്ധേന ലിമ്പേയ്യും, ഏകച്ചേ ബാഹം [അങ്ഗം (സീ.)] വാസിയാ തച്ഛേയ്യും – അമുസ്മിം നത്ഥി രാഗോ, അമുസ്മിം നത്ഥി പടിഘം, അനുനയപടിഘവിപ്പഹീനോ ഉഗ്ഘാതിനിഘാതിവീതിവത്തോ അനുരോധവിരോധസമതിക്കന്തോ. ഏവം അരഹാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ.

കഥം അരഹാ ചത്താവീതി താദീ? അരഹതോ രാഗോ ചത്തോ വന്തോ മുത്തോ പഹീനോ പടിനിസ്സട്ഠോ. ദോസോ…പേ… മോഹോ… കോധോ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ… ഇസ്സാ… മച്ഛരിയം… മായാ… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭോ… സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ… സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ചത്താ വന്താ മുത്താ പഹീനാ പടിനിസ്സട്ഠാ. ഏവം അരഹാ ചത്താവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ തിണ്ണാവീതി താദീ? അരഹാ കാമോഘം തിണ്ണോ ഭവോഘം തിണ്ണോ ദിട്ഠോഘം തിണ്ണോ അവിജ്ജോഘം തിണ്ണോ സബ്ബം സംസാരപഥം തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ നിത്തിണ്ണോ അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ വീതിവത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി. ഏവം അരഹാ തിണ്ണാവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ മുത്താവീതി താദീ? അരഹതോ രാഗാ ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം, ദോസാ ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം, മോഹാ ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം, കോധാ…പേ… ഉപനാഹാ… മക്ഖാ… പളാസാ… ഇസ്സായ… മച്ഛരിയാ… മായായ… സാഠേയ്യാ… ഥമ്ഭാ… സാരമ്ഭാ… മാനാ… അതിമാനാ… മദാ… പമാദാ… സബ്ബകിലേസേഹി… സബ്ബദുച്ചരിതേഹി… സബ്ബദരഥേഹി… സബ്ബപരിളാഹേഹി… സബ്ബസന്താപേഹി… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം. ഏവം അരഹാ മുത്താവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ തംനിദ്ദേസാ താദീ? അരഹാ സീലേ സതി സീലവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; സദ്ധായ സതി സദ്ധോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; വീരിയേ സതി വീരിയവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; സതിയാ സതി സതിമാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; സമാധിമ്ഹി സതി സമാഹിതോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; പഞ്ഞായ സതി പഞ്ഞവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; വിജ്ജായ സതി തേവിജ്ജോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ; അഭിഞ്ഞായ സതി ഛളഭിഞ്ഞോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ. ഏവം അരഹാ തംനിദ്ദേസാ താദീതി – പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി താദീ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ന കപ്പയന്തി ന പുരേക്ഖരോന്തി, ധമ്മാപി തേസം ന പടിച്ഛിതാസേ;

ന ബ്രാഹ്മണോ സീലവതേന നേയ്യോ, പാരങ്ഗതോ ന പച്ചേതി താദീ’’തി.

പരമട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ പഞ്ചമോ.