൩. ദുട്ഠട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ ദുട്ഠട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൫. വദന്തി വേ ദുട്ഠമനാപി ഏകേ,അഥോപി [അഞ്ഞേപി തേ (സീ.), അഞ്ഞേപി (സ്യാ.)] വേ സച്ചമനാ വദന്തി;

വാദഞ്ച ജാതം മുനി നോ ഉപേതി, തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചി.

വദന്തി വേ ദുട്ഠമനാപി ഏകേതി തേ തിത്ഥിയാ ദുട്ഠമനാ വിരുദ്ധമനാ പടിവിരുദ്ധമനാ ആഹതമനാ പച്ചാഹതമനാ ആഘാതിതമനാ പച്ചാഘാതിതമനാ വദന്തി ഉപവദന്തി ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച അഭൂതേനാതി – വദന്തി വേ ദുട്ഠമനാപി ഏകേ.

അഥോപി വേ സച്ചമനാ വദന്തീതി യേ തേസം തിത്ഥിയാനം സദ്ദഹന്താ ഓകപ്പേന്താ അധിമുച്ചന്താ സച്ചമനാ സച്ചസഞ്ഞിനോ ഭൂതമനാ ഭൂതസഞ്ഞിനോ തഥമനാ തഥസഞ്ഞിനോ യാഥാവമനാ യാഥാവസഞ്ഞിനോ അവിപരീതമനാ അവിപരീതസഞ്ഞിനോ വദന്തി ഉപവദന്തി ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച അഭൂതേനാതി – അഥോപി വേ സച്ചമനാ വദന്തി.

വാദഞ്ച ജാതം മുനി നോ ഉപേതീതി. സോ വാദോ ജാതോ ഹോതി സഞ്ജാതോ നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ പാതുഭൂതോ പരതോഘോസോ അക്കോസോ ഉപവാദോ ഭഗവതോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഭൂതേനാതി – വാദഞ്ച ജാതം. മുനി നോ ഉപേതീതി. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ മുനി മോനപ്പത്തോ…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. യോ വാദം ഉപേതി സോ ദ്വീഹി കാരണേഹി വാദം ഉപേതി – കാരകോ കാരകതായ വാദം ഉപേതി, അഥ വാ വുച്ചമാനോ ഉപവദിയമാനോ കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠിയതി കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അകാരകോമ്ഹീതി യോ വാദം ഉപേതി സോ ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി വാദം ഉപേതി. മുനി ദ്വീഹി കാരണേഹി വാദം ന ഉപേതി – അകാരകോ മുനി അകാരകതായ വാദം ന ഉപേതി, അഥ വാ വുച്ചമാനോ ഉപവദിയമാനോ ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിട്ഠിയതി ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. അകാരകോമ്ഹീതി മുനി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി വാദം ന ഉപേതി ന ഉപഗച്ഛതി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി ന അഭിനിവിസതീതി – വാദഞ്ച ജാതം മുനി നോ ഉപേതി.

തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനം മുനിനോ ആഹതചിത്തതാ ഖിലജാതതാപി നത്ഥി. പഞ്ചപി ചേതോഖിലാ നത്ഥി, തയോപി ഖിലാ നത്ഥി. രാഗഖിലോ ദോസഖിലോ മോഹഖിലോ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി, പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ. കുഹിഞ്ചീതി കുഹിഞ്ചി കിമ്ഹിചി കത്ഥചി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാതി – തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘വദന്തി വേ ദുട്ഠമനാപി ഏകേ, അഥോപി വേ സച്ചമനാ വദന്തി;

വാദഞ്ച ജാതം മുനി നോ ഉപേതി, തസ്മാ മുനീ നത്ഥി ഖിലോ കുഹിഞ്ചീ’’തി.

൧൬. സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ, ഛന്ദാനുനീതോ രുചിയാ നിവിട്ഠോ;

സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോ, യഥാ ഹി ജാനേയ്യ തഥാ വദേയ്യ.

സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യാതി. യം തേ തിത്ഥിയാ സുന്ദരിപരിബ്ബാജികം ഹന്ത്വാ സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം അവണ്ണം പകാസയിത്വാ ‘‘ഏവം ഏതം ലാഭം യസസക്കാരം സമ്മാനം പച്ചാഹരിസ്സാമാ’’തി തേ ഏവംദിട്ഠികാ ഏവംഖന്തികാ ഏവംരുചികാ ഏവംലദ്ധികാ ഏവംഅജ്ഝാസയാ ഏവംഅധിപ്പായാ, തേ നാസക്ഖിംസു സകം ദിട്ഠിം സകം ഖന്തിം സകം രുചിം സകം ലദ്ധിം സകം അജ്ഝാസയം സകം അധിപ്പായം അതിക്കമിതും; അഥ ഖോ സ്വേവ അയസോ തേ പച്ചാഗതോതി, ഏവമ്പി – സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ. അഥ വാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി യോ സോ ഏവംവാദോ, സോ സകം ദിട്ഠിം സകം ഖന്തിം സകം രുചിം സകം ലദ്ധിം സകം അജ്ഝാസയം സകം അധിപ്പായം കഥം അച്ചയേയ്യ അതിക്കമേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യ? തം കിസ്സ ഹേതു? തസ്സ സാ ദിട്ഠി തഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ അഭിനിവിട്ഠാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി. ഏവമ്പി – സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ? ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… അന്തവാ ലോകോ… അനന്തവാ ലോകോ… തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി യോ സോ ഏവം വാദോ, സോ സകം ദിട്ഠിം സകം ഖന്തിം സകം രുചിം സകം ലദ്ധിം സകം അജ്ഝാസയം സകം അധിപ്പായം കഥം അച്ചയേയ്യ അതിക്കമേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യ? തം കിസ്സ ഹേതു? തസ്സ സാ ദിട്ഠി തഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ അഭിനിവിട്ഠാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി. ഏവമ്പി – സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ.

ഛന്ദാനുനീതോ രുചിയാ നിവിട്ഠോതി. ഛന്ദാനുനീതോതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതി. യഥാ ഹത്ഥിയാനേന വാ അസ്സയാനേന വാ രഥയാനേന വാ ഗോയാനേന വാ അജയാനേന വാ മേണ്ഡയാനേന വാ ഓട്ഠയാനേന വാ ഖരയാനേന വാ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതി, ഏവമേവ സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ യായതി നിയ്യതി വുയ്ഹതി സംഹരീയതീതി – ഛന്ദാനുനീതോ. രുചിയാ നിവിട്ഠോതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ നിവിട്ഠോ പതിട്ഠിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോതി – ഛന്ദാനുനീതോ രുചിയാ നിവിട്ഠോ.

സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോതി. സയം സമത്തം കരോതി പരിപുണ്ണം കരോതി അനോമം കരോതി അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി. ‘‘അയം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി സയം സമത്തം കരോതി പരിപുണ്ണം കരോതി അനോമം കരോതി അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി. ‘‘അയം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ…പേ… അയം ഗണോ സുപ്പടിപന്നോ… അയം ദിട്ഠി ഭദ്ദികാ… അയം പടിപദാ സുപഞ്ഞത്താ… അയം മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോ’’തി സയം സമത്തം കരോതി പരിപുണ്ണം കരോതി അനോമം കരോതി അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം കരോതി ജനേതി സഞ്ജനേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതീതി – സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോ.

യഥാ ഹി ജാനേയ്യ തഥാ വദേയ്യാതി യഥാ ജാനേയ്യ, തഥാ വദേയ്യ കഥേയ്യ ഭണേയ്യ ദീപയേയ്യ വോഹരേയ്യ. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി യഥാ ജാനേയ്യ, തഥാ വദേയ്യ കഥേയ്യ ഭണേയ്യ ദീപയേയ്യ വോഹരേയ്യ. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി യഥാ ജാനേയ്യ, തഥാ വദേയ്യ കഥേയ്യ ഭണേയ്യ ദീപയേയ്യ വോഹരേയ്യാതി – യഥാ ഹി ജാനേയ്യ തഥാ വദേയ്യ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സകഞ്ഹി ദിട്ഠിം കഥമച്ചയേയ്യ, ഛന്ദാനുനീതോ രുചിയാ നിവിട്ഠോ;

സയം സമത്താനി പകുബ്ബമാനോ, യഥാ ഹി ജാനേയ്യ തഥാ വദേയ്യാ’’തി.

൧൭. യോ അത്തനോ സീലവതാനി ജന്തു, അനാനുപുട്ഠോവ [അനാനുപുട്ഠോ ച (സ്യാ.)] പരേസ പാവ പാവാ (സീ. സ്യാ.) ;

അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹു, യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവ [പാവാ (സീ. സ്യാ.)] .

യോ അത്തനോ സീലവതാനി ജന്തൂതി. യോതി യോ യാദിസോ യഥായുത്തോ യഥാവിഹിതോ യഥാപകാരോ യംഠാനപ്പത്തോ യംധമ്മസമന്നാഗതോ ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ. സീലവതാനീതി അത്ഥി സീലഞ്ചേവ വതഞ്ച [വത്തഞ്ച (സ്യാ.), ഏവമുപരിപി], അത്ഥി വതം ന സീലം. കതമം സീലഞ്ചേവ വതഞ്ച? ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. യോ തത്ഥ സംയമോ സംവരോ അവീതിക്കമോ, ഇദം സീലം. യം സമാദാനം തം വതം. സംവരട്ഠേന സീലം; സമാദാനട്ഠേന വതം – ഇദം വുച്ചതി സീലഞ്ചേവ വതഞ്ച. കതമം വതം, ന സീലം? അട്ഠ ധുതങ്ഗാനി – ആരഞ്ഞികങ്ഗം, പിണ്ഡപാതികങ്ഗം, പംസുകൂലികങ്ഗം, തേചീവരികങ്ഗം, സപദാനചാരികങ്ഗം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം, നേസജ്ജികങ്ഗം, യഥാസന്ഥതികങ്ഗം – ഇദം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. വീരിയസമാദാനമ്പി വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ‘‘കാമം തചോ ച ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ. സ്യാ.)] ച അട്ഠി ച അവസിസ്സതു [അവസുസ്സതു (സ്യാ.)], സരീരേ ഉപസ്സുസ്സതു മംസലോഹിതം. യം തം പുരിസഥാമേന പുരിസബലേന പുരിസവീരിയേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപാപുണിത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി – ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപം വീരിയസമാദാനം – ഇദം വുച്ചതി വതം, ന സീലം.

‘‘നാസിസ്സം ന പിവിസ്സാമി, വിഹാരതോ ന നിക്ഖമേ;

നപി പസ്സം നിപാതേസ്സം, തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേ’’തി.

ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപമ്പി വീരിയസമാദാനം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ‘‘ന താവാഹം ഇമം പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമി യാവ മേ ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചിസ്സതീ’’തി – ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപമ്പി വീരിയസമാദാനം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ‘‘ന താവാഹം ഇമമ്ഹാ ആസനാ വുട്ഠഹിസ്സാമി, ചങ്കമാ ഓരോഹിസ്സാമി, വിഹാരാ നിക്ഖമിസ്സാമി, അഡ്ഢയോഗാ നിക്ഖമിസ്സാമി, പാസാദാ നിക്ഖമിസ്സാമി, ഹമ്മിയാ നിക്ഖമിസ്സാമി, ഗുഹായ നിക്ഖമിസ്സാമി, ലേണാ നിക്ഖമിസ്സാമി, കുടിയാ നിക്ഖമിസ്സാമി, കൂടാഗാരാ നിക്ഖമിസ്സാമി, അട്ടാ നിക്ഖമിസ്സാമി, മാളാ നിക്ഖമിസ്സാമി, ഉദ്ദണ്ഡാ [ഉട്ടണ്ഡാ (ക.)] നിക്ഖമിസ്സാമി ഉപട്ഠാനസാലായ നിക്ഖമിസ്സാമി മണ്ഡപാ നിക്ഖമിസ്സാമി, രുക്ഖമൂലാ നിക്ഖമിസ്സാമി യാവ മേ ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചിസ്സതീ’’തി – ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപമ്പി വീരിയസമാദാനം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ‘‘ഇമസ്മിഞ്ഞേവ പുബ്ബണ്ഹസമയം അരിയധമ്മം ആഹരിസ്സാമി സമാഹരിസ്സാമി അധിഗച്ഛിസ്സാമി ഫസ്സയിസ്സാമി സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി – ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപമ്പി വീരിയസമാദാനം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ‘‘ഇമസ്മിഞ്ഞേവ മജ്ഝന്ഹികസമയം, സായന്ഹസമയം, പുരേഭത്തം, പച്ഛാഭത്തം, പുരിമം യാമം, മജ്ഝിമം യാമം, പച്ഛിമം യാമം, കാളേ, ജുണ്ഹേ, വസ്സേ, ഹേമന്തേ, ഗിമ്ഹേ, പുരിമേ വയോഖന്ധേ, മജ്ഝിമേ വയോഖന്ധേ, പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേ അരിയധമ്മം ആഹരിസ്സാമി സമാഹരിസ്സാമി അധിഗച്ഛിസ്സാമി ഫസ്സയിസ്സാമി സച്ഛികരിസ്സാമീ’’തി – ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഏവരൂപമ്പി വീരിയസമാദാനം വുച്ചതി വതം, ന സീലം. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ മാനവോ [മാണവോ (ക.)] പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോതി – യോ അത്തനോ സീലവതാനി ജന്തു.

അനാനുപുട്ഠോവ പരേസ പാവാതി. പരേസന്തി പരേസം ഖത്തിയാനം ബ്രാഹ്മണാനം വേസ്സാനം സുദ്ദാനം ഗഹട്ഠാനം പബ്ബജിതാനം ദേവാനം മനുസ്സാനം. അനാനുപുട്ഠോതി അപുട്ഠോ അപുച്ഛിതോ അയാചിതോ അനജ്ഝേസിതോ അപസാദിതോ. പാവാതി അത്തനോ സീലം വാ വതം വാ സീലബ്ബതം വാ പാവദതി. അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോതി വാ, വതസമ്പന്നോതി വാ, സീലബ്ബതസമ്പന്നോതി വാ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന [വിജ്ജട്ഠാനേന (സ്യാ.)] വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന [പടിഭാണേന (സീ. സ്യാ. ക.)] വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ, ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, മഹാകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, ഞാതോ യസസ്സീ സഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനന്തി വാ, ലാഭിമ്ഹി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി വാ, സുത്തന്തികോതി വാ, വിനയധരോതി വാ, ധമ്മകഥികോതി വാ, ആരഞ്ഞികോതി വാ, പിണ്ഡപാതികോതി വാ, പംസുകൂലികോതി വാ, തേചീവരികോതി വാ, സപദാനചാരികോതി വാ, ഖലുപച്ഛാഭത്തികോതി വാ, നേസജ്ജികോതി വാ, യഥാസന്ഥതികോതി വാ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ പാവദതി കഥേതി ഭണതി ദീപയതി വോഹരതീതി – അനാനുപുട്ഠോവ പരേസം പാവ.

അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹൂതി. കുസലാതി യേ തേ ഖന്ധകുസലാ ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ സതിപട്ഠാനകുസലാ സമ്മപ്പധാനകുസലാ ഇദ്ധിപാദകുസലാ ഇന്ദ്രിയകുസലാ ബലകുസലാ ബോജ്ഝങ്ഗകുസലാ മഗ്ഗകുസലാ ഫലകുസലാ നിബ്ബാനകുസലാ, തേ കുസലാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അനരിയാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ അരിയാനം; ബാലാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ പണ്ഡിതാനം; അസപ്പുരിസാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ സപ്പുരിസാന’’ന്തി. ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹു.

യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാതി. ആതുമാ വുച്ചതി അത്താ. സയമേവ പാവാതി സയമേവ അത്താനം പാവദതി – ‘‘അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോതി വാ, വതസമ്പന്നോതി വാ, സീലബ്ബതസമ്പന്നോതി വാ, ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ, ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, മഹാകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, ഞാതോ യസസ്സീ സഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനന്തി വാ, ലാഭിമ്ഹി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി വാ, സുത്തന്തികോതി വാ, വിനയധരോതി വാ, ധമ്മകഥികോതി വാ, ആരഞ്ഞികോതി വാ, പിണ്ഡപാതികോതി വാ, പംസുകൂലികോതി വാ, തേചീവരികോതി വാ, സപദാനചാരികോതി വാ, ഖലുപച്ഛാഭത്തികോതി വാ, നേസജ്ജികോതി വാ, യഥാസന്ഥതികോതി വാ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ,

വിഭവഞ്ച ഭവഞ്ച വിപ്പഹായ, വുസിതവാ ഖീണപുനബ്ഭവോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ’’ പാവദതി കഥേതി ഭണതി ദീപയതി വോഹരതീതി – യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യോ അത്തനോ സീലവതാനി ജന്തു, അനാനുപുട്ഠോവ പരേസ പാവ;

അനരിയധമ്മം കുസലാ തമാഹു, യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാ’’തി.

൧൮. സന്തോ ച ഭിക്ഖു അഭിനിബ്ബുതത്തോ,ഇതിഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോ;

തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തി, യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ.

സന്തോ ച ഭിക്ഖു അഭിനിബ്ബുതത്തോതി. സന്തോതി രാഗസ്സ സമിതത്താ സന്തോ, ദോസസ്സ സമിതത്താ സന്തോ, മോഹസ്സ സമിതത്താ സന്തോ, കോധസ്സ…പേ… ഉപനാഹസ്സ… മക്ഖസ്സ… പളാസസ്സ [പലാസസ്സ (സീ. ക.)] … ഇസ്സായ… മച്ഛരിയസ്സ… മായായ… സാഠേയ്യസ്സ… ഥമ്ഭസ്സ… സാരമ്ഭസ്സ… മാനസ്സ… അതിമാനസ്സ… മദസ്സ… പമാദസ്സ… സബ്ബകിലേസാനം… സബ്ബദുച്ചരിതാനം… സബ്ബദരഥാനം… സബ്ബപരിളാഹാനം… സബ്ബസന്താപാനം… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം സന്തത്താ സമിതത്താ വൂപസമിതത്താ വിജ്ഝാതത്താ നിബ്ബുതത്താ വിഗതത്താ പടിപസ്സദ്ധത്താ സന്തോ ഉപസന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ പടിപസ്സദ്ധോതി – സന്തോ. ഭിക്ഖൂതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ഭിന്നത്താ ഭിക്ഖു – സക്കായദിട്ഠി ഭിന്നാ ഹോതി, വിചികിച്ഛാ ഭിന്നാ ഹോതി, സീലബ്ബതപരാമാസോ ഭിന്നോ ഹോതി, രാഗോ ഭിന്നോ ഹോതി, ദോസോ ഭിന്നോ ഹോതി, മോഹോ ഭിന്നോ ഹോതി, മാനോ ഭിന്നോ ഹോതി. ഭിന്നാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസികാ പോനോഭവികാ [പോനോബ്ഭവികാ (സ്യാ. ക.)] സദരാ ദുക്ഖവിപാകാ ആയതിം ജാതിജരാമരണിയാ.

‘‘പജ്ജേന കതേന അത്തനാ, [സഭിയാതി ഭഗവാ]

പരിനിബ്ബാനഗതോ വിതിണ്ണകങ്ഖോ;

വിഭവഞ്ച [വിഭവം (സീ. ക.) സു. നി. ൫൧൯] ഭവഞ്ച വിപ്പഹായ,

വുസിതവാ ഖീണപുനബ്ഭവോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി.

സന്തോ ച ഭിക്ഖു അഭിനിബ്ബുതത്തോതി രാഗസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ അഭിനിബ്ബുതത്തോ, ദോസസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ അഭിനിബ്ബുതത്തോ, മോഹസ്സ നിബ്ബാപിതത്താ അഭിനിബ്ബുതത്തോ, കോധസ്സ…പേ… ഉപനാഹസ്സ… മക്ഖസ്സ… പളാസസ്സ… ഇസ്സായ… മച്ഛരിയസ്സ… മായായ… സാഠേയ്യസ്സ… ഥമ്ഭസ്സ… സാരമ്ഭസ്സ… മാനസ്സ… അതിമാനസ്സ… മദസ്സ… പമാദസ്സ… സബ്ബകിലേസാനം… സബ്ബദുച്ചരിതാനം… സബ്ബദരഥാനം… സബ്ബപരിളാഹാനം… സബ്ബസന്താപാനം… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം നിബ്ബാപിതത്താ അഭിനിബ്ബുതത്തോതി – സന്തോ ച ഭിക്ഖു അഭിനിബ്ബുതത്തോ.

ഇതിഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോതി. ഇതിഹന്തി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം [പദാനുപുബ്ബതാ മേതം (സ്യാ. ക.)] – ഇതിഹന്തി. സീലേസു അകത്ഥമാനോതി. ഇധേകച്ചോ കത്ഥീ ഹോതി വികത്ഥീ. സോ കത്ഥതി വികത്ഥതി. അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോതി വാ, വതസമ്പന്നോതി വാ, സീലബ്ബതസമ്പന്നോതി വാ, ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ കത്ഥതി വികത്ഥതി. ഏവം ന കത്ഥതി ന വികത്ഥതി. കത്ഥനാ ആരതോ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – ഇതിഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോ.

തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തീതി. കുസലാതി യേ തേ ഖന്ധകുസലാ ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ സതിപട്ഠാനകുസലാ സമ്മപ്പധാനകുസലാ ഇദ്ധിപാദകുസലാ ഇന്ദ്രിയകുസലാ ബലകുസലാ ബോജ്ഝങ്ഗകുസലാ മഗ്ഗകുസലാ ഫലകുസലാ നിബ്ബാനകുസലാ, തേ കുസലാ ഏവം വദന്തി – ‘‘അരിയാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ അനരിയാനം; പണ്ഡിതാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ ബാലാനം; സപ്പുരിസാനം ഏസോ ധമ്മോ, നേസോ ധമ്മോ അസപ്പുരിസാന’’ന്തി. ഏവം വദന്തി, അരിയാനം ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തി.

യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേതി. യസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. ഉസ്സദാതി സത്തുസ്സദാ – രാഗുസ്സദോ, ദോസുസ്സദോ, മോഹുസ്സദോ, മാനുസ്സദോ, ദിട്ഠുസ്സദോ, കിലേസുസ്സദോ, കമ്മുസ്സദോ. യസ്സിമേ [തസ്സിമേ (സീ. സ്യാ.)] ഉസ്സദാ നത്ഥി ന സന്തി ന വിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ. കുഹിഞ്ചീതി കുഹിഞ്ചി കിമ്ഹിചി കത്ഥചി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേതി – യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സന്തോ ച ഭിക്ഖു അഭിനിബ്ബുതത്തോ, ഇതിഹന്തി സീലേസു അകത്ഥമാനോ;

തമരിയധമ്മം കുസലാ വദന്തി, യസ്സുസ്സദാ നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ’’തി.

൧൯. പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ യസ്സ ധമ്മാ,പുരക്ഖതാ [പുരേക്ഖതാ (സീ. ക.)] സന്തി അവീവദാതാ;

യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസം, തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിം.

പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ യസ്സ ധമ്മാതി. പകപ്പനാതി ദ്വേ പകപ്പനാ – തണ്ഹാപകപ്പനാ ച ദിട്ഠിപകപ്പനാ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപകപ്പനാ…പേ… അയം ദിട്ഠിപകപ്പനാ. സങ്ഖതാതി സങ്ഖതാ അഭിസങ്ഖതാ സണ്ഠപിതാതിപി – സങ്ഖതാ. അഥ വാ അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാതിപി – സങ്ഖതാ. യസ്സാതി ദിട്ഠിഗതികസ്സ. ധമ്മാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീതി – പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ യസ്സ ധമ്മാ.

പുരക്ഖതാ സന്തി അവീവദാതാതി. പുരക്ഖതാതി ദ്വേ പുരേക്ഖാരാ – തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ ച ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ. തസ്സ തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ അപ്പഹീനോ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ അപ്പടിനിസ്സട്ഠോ. തസ്സ തണ്ഹാപുരേക്ഖാരസ്സ അപ്പഹീനത്താ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരസ്സ അപ്പടിനിസ്സട്ഠത്താ സോ തണ്ഹം വാ ദിട്ഠിം വാ പുരതോ കത്വാ ചരതി തണ്ഹാധജോ തണ്ഹാകേതു തണ്ഹാധിപതേയ്യോ, ദിട്ഠിധജോ ദിട്ഠികേതു ദിട്ഠാധിപതേയ്യോ, തണ്ഹായ വാ ദിട്ഠിയാ വാ പരിവാരിതോ ചരതീതി – പുരക്ഖതാ. സന്തീതി സന്തി സംവിജ്ജന്തി അത്ഥി ഉപലബ്ഭന്തി. അവീവദാതാതി അവേവദാതാ അവോദാതാ അപരിസുദ്ധാ സംകിലിട്ഠാ സംകിലേസികാതി – പുരക്ഖതാ സന്തി അവീവദാതാ.

യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസന്തി. യദത്തനീതി യം അത്തനി. അത്താ വുച്ചതി ദിട്ഠിഗതം. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച ആനിസംസം, സമ്പരായികഞ്ച ആനിസംസം. കതമോ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ? യംദിട്ഠികോ സത്ഥാ ഹോതി, തംദിട്ഠികാ സാവകാ ഹോന്തി. തംദിട്ഠികം സത്ഥാരം സാവകാ സക്കരോന്തി ഗരും കരോന്തി [ഗരുകരോന്തി (സീ. സ്യാ.)] മാനേന്തി പൂജേന്തി അപചിതിം കരോന്തി. ലഭതി ച തതോനിദാനം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം – അയം ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠധമ്മികോ ആനിസംസോ. കതമോ ദിട്ഠിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ? അയം ദിട്ഠി അലം നാഗത്തായ വാ സുപണ്ണത്തായ വാ യക്ഖത്തായ വാ അസുരത്തായ വാ ഗന്ധബ്ബത്തായ വാ മഹാരാജത്തായ വാ ഇന്ദത്തായ വാ ബ്രഹ്മത്തായ വാ ദേവത്തായ വാ. അയം ദിട്ഠി സുദ്ധിയാ വിസുദ്ധിയാ പരിസുദ്ധിയാ, മുത്തിയാ വിമുത്തിയാ പരിമുത്തിയാ. ഇമായ ദിട്ഠിയാ സുജ്ഝന്തി വിസുജ്ഝന്തി പരിസുജ്ഝന്തി മുച്ചന്തി വിമുച്ചന്തി പരിമുച്ചന്തി. ഇമായ ദിട്ഠിയാ സുജ്ഝിസ്സാമി വിസുജ്ഝിസ്സാമി പരിസുജ്ഝിസ്സാമി, മുച്ചിസ്സാമി വിമുച്ചിസ്സാമി പരിമുച്ചിസ്സാമീതി ആയതിം ഫലപാടികങ്ഖീ ഹോതി – അയം ദിട്ഠിയാ സമ്പരായികോ ആനിസംസോ. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ ഇമേ ദ്വേ ആനിസംസേ പസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസം.

തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിന്തി. തിസ്സോ സന്തിയോ – അച്ചന്തസന്തി, തദങ്ഗസന്തി, സമ്മുതിസന്തി. കതമാ അച്ചന്തസന്തി? അച്ചന്തസന്തി വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അയം അച്ചന്തസന്തി. കതമാ തദങ്ഗസന്തി? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണാ സന്താ ഹോന്തി; ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ സന്താ ഹോന്തി; തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി സന്താ ഹോതി; ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സുഖദുക്ഖാ സന്താ ഹോന്തി; ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ സന്താ ഹോതി; വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ സന്താ ഹോതി; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ സന്താ ഹോതി; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ സന്താ ഹോതി. അയം തദങ്ഗസന്തി. കതമാ സമ്മുതിസന്തി? സമ്മുതിസന്തിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ദിട്ഠിസന്തിയോ. അപി ച സമ്മുതിസന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സന്തീതി. തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിന്തി. കുപ്പസന്തിം പകുപ്പസന്തിം ഏരിതസന്തിം സമേരിതസന്തിം ചലിതസന്തിം ഘട്ടിതസന്തിം കപ്പിതസന്തിം പകപ്പിതസന്തിം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം, സന്തിം നിസ്സിതോ അസിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോതി – തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തിം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പകപ്പിതാ സങ്ഖതാ യസ്സ ധമ്മാ, പുരക്ഖതാ സന്തി അവീവദാതാ;

യദത്തനി പസ്സതി ആനിസംസം, തം നിസ്സിതോ കുപ്പപടിച്ചസന്തി’’ന്തി.

൨൦. ദിട്ഠീനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം;

തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസു, നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മം.

ദിട്ഠീനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താതി. ദിട്ഠീനിവേസാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠിനിവേസനം. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… അന്തവാ ലോകോ… അനന്തവാ ലോകോ … തം ജീവം തം സരീരം… അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവേസപരാമാസോ ദിട്ഠിനിവേസനന്തി. ദിട്ഠീനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താതി ദിട്ഠിനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ ദുരതിവത്താ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താതി – [ദുബ്ബീതിവത്താതി (സീ. സ്യാ. ക.)] ദിട്ഠീനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ.

ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതന്തി. ധമ്മേസൂതി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതേസു. നിച്ഛേയ്യാതി നിച്ഛിനിത്വാ വിനിച്ഛിനിത്വാ വിചിനിത്വാ പവിചിനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. സമുഗ്ഗഹീതന്തി നിവേസനേസു ഓധിഗ്ഗാഹോ ബിലഗ്ഗാഹോ വരഗ്ഗാഹോ കോട്ഠാസഗ്ഗാഹോ ഉച്ചയഗ്ഗാഹോ സമുച്ചയഗ്ഗാഹോ. ഇദം സച്ചം തച്ഛം തഥം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീതം ഗഹിതം പരാമട്ഠം അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം അധിമുത്തന്തി – ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം.

തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസൂതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനം. നരോതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോ. തേസു നിവേസനേസൂതി തേസു ദിട്ഠിനിവേസനേസൂതി – തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസു.

നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മന്തി. നിരസ്സതീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി നിരസ്സതി – പരവിച്ഛിന്ദനായ വാ നിരസ്സതി, അനഭിസമ്ഭുണന്തോ വാ നിരസ്സതി. കഥം പരവിച്ഛിന്ദനായ നിരസ്സതി? പരോ വിച്ഛിന്ദേതി – സോ സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ, ഗണോ ന സുപ്പടിപന്നോ, ദിട്ഠി ന ഭദ്ദികാ, പടിപദാ ന സുപഞ്ഞത്താ, മഗ്ഗോ ന നിയ്യാനികോ, നത്ഥേത്ഥ സുദ്ധി വാ വിസുദ്ധി വാ പരിസുദ്ധി വാ മുത്തി വാ വിമുത്തി വാ പരിമുത്തി വാ, നത്ഥേത്ഥ സുജ്ഝന്തി വാ വിസുജ്ഝന്തി വാ പരിസുജ്ഝന്തി വാ മുച്ചന്തി വാ വിമുച്ചന്തി വാ പരിമുച്ചന്തി വാ, ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ [ജതുക്കാ (സീ. സ്യാ.)] പരിത്താതി – ഏവം പരോ വിച്ഛിന്ദേതി. ഏവം വിച്ഛിന്ദിയമാനോ സത്ഥാരം നിരസ്സതി, ധമ്മക്ഖാനം നിരസ്സതി, ഗണം നിരസ്സതി, ദിട്ഠിം നിരസ്സതി, പടിപദം നിരസ്സതി, മഗ്ഗം നിരസ്സതി. ഏവം പരവിച്ഛിന്ദനായ നിരസ്സതി. കഥം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ നിരസ്സതി? സീലം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ സീലം നിരസ്സതി, വതം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ വതം നിരസ്സതി, സീലബ്ബതം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ സീലബ്ബതം നിരസ്സതി. ഏവം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ നിരസ്സതി. ആദിയതീ ച ധമ്മന്തി. സത്ഥാരം ഗണ്ഹാതി, ധമ്മക്ഖാനം ഗണ്ഹാതി, ഗണം ഗണ്ഹാതി, ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, പടിപദം ഗണ്ഹാതി, മഗ്ഗം ഗണ്ഹാതി പരാമസതി അഭിനിവിസതീതി – നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദിട്ഠീനിവേസാ ന ഹി സ്വാതിവത്താ, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം;

തസ്മാ നരോ തേസു നിവേസനേസു, നിരസ്സതീ ആദിയതീ ച ധമ്മ’’ന്തി.

൨൧. ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ,പകപ്പിതാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസു;

മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോ, സ കേന ഗച്ഛേയ്യ അനൂപയോ സോ.

ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ പകപ്പിതാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസൂതി. ധോനോതി. ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ – യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരി മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. കിംകാരണാ ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ? തായ പഞ്ഞായ കായദുച്ചരിതം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച; വചീദുച്ചരിതം… മനോദുച്ചരിതം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച; രാഗോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; ദോസോ…പേ… മോഹോ… കോധോ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; ഇസ്സാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച; മച്ഛരിയം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച; മായാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച; സാഠേയ്യം ധുതഞ്ച ധോതഞ്ച സന്ധോതഞ്ച നിദ്ധോതഞ്ച; ഥമ്ഭോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; സബ്ബേ കിലേസാ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ, സബ്ബേ ദരഥാ, സബ്ബേ പരിളാഹാ, സബ്ബേ സന്താപാ, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. തംകാരണാ ധോനാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ.

അഥ വാ സമ്മാദിട്ഠിയാ മിച്ഛാദിട്ഠി ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച; സമ്മാസങ്കപ്പേന മിച്ഛാസങ്കപ്പോ ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; സമ്മാവാചായ മിച്ഛാവാചാ ധുതാ ച ധോതാ ച…പേ… സമ്മാകമ്മന്തേന മിച്ഛാകമ്മന്തോ ധുതോ ച… സമ്മാആജീവേന മിച്ഛാആജീവോ ധുതോ ച… സമ്മാവായാമേന മിച്ഛാവായാമോ ധുതോ ച… സമ്മാസതിയാ മിച്ഛാസതി ധുതാ ച… സമ്മാസമാധിനാ മിച്ഛാസമാധി ധുതോ ച ധോതോ ച സന്ധോതോ ച നിദ്ധോതോ ച; സമ്മാഞാണേന മിച്ഛാഞാണം ധുതം ച… സമ്മാവിമുത്തിയാ മിച്ഛാവിമുത്തി ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച.

അഥ വാ അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സബ്ബേ കിലേസാ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ, സബ്ബേ ദരഥാ, സബ്ബേ പരിളാഹാ, സബ്ബേ സന്താപാ, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ധുതാ ച ധോതാ ച സന്ധോതാ ച നിദ്ധോതാ ച. അരഹാ ഇമേഹി ധോനേയ്യേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ; തസ്മാ അരഹാ ധോനോ. സോ ധുതരാഗോ ധുതപാപോ ധുതകിലേസോ ധുതപരിളാഹോതി – ധോനോ. കുഹിഞ്ചീതി കുഹിഞ്ചി കിമ്ഹിചി കത്ഥചി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേ.

പകപ്പിതാതി ദ്വേ പകപ്പനാ – തണ്ഹാപകപ്പനാ ച ദിട്ഠിപകപ്പനാ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപകപ്പനാ…പേ… അയം ദിട്ഠിപകപ്പനാ. ഭവാഭവേസൂതി ഭവാഭവേ കമ്മഭവേ പുനബ്ഭവേ കാമഭവേ, കമ്മഭവേ കാമഭവേ പുനബ്ഭവേ രൂപഭവേ, കമ്മഭവേ രൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ അരൂപഭവേ, കമ്മഭവേ അരൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ പുനപ്പുനഭവേ പുനപ്പുനഗതിയാ പുനപ്പുനഉപപത്തിയാ പുനപ്പുനപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാ. ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ പകപ്പിതാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസൂതി ധോനസ്സ കുഹിഞ്ചി ലോകേ ഭവാഭവേസു ച കപ്പിതാ പകപ്പിതാ അഭിസങ്ഖതാ സണ്ഠപിതാ ദിട്ഠി നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ പകപ്പിതാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസു.

മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോതി. മായാ വുച്ചതി വഞ്ചനികാ ചരിയാ. ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി – ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി സങ്കപ്പേതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി വാചം ഭാസതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചസരാ വഞ്ചനാ നികതി നികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പരിച്ഛാദനാ അനുത്താനികമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ, അയം വുച്ചതി മായാ.

മാനോതി ഏകവിധേന മാനോ – യാ ചിത്തസ്സ ഉന്നതി [ഉണ്ണതി (സ്യാ. ക.)]. ദുവിധേന മാനോ – അത്തുക്കംസനമാനോ, പരവമ്ഭനമാനോ. തിവിധേന മാനോ – ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ. ചതുബ്ബിധേന മാനോ – ലാഭേന മാനം ജനേതി, യസേന മാനം ജനേതി, പസംസായ മാനം ജനേതി, സുഖേന മാനം ജനേതി. പഞ്ചവിധേന മാനോ – ‘‘ലാഭിമ്ഹി മനാപികാനം രൂപാന’’ന്തി മാനം ജനേതി, ‘‘ലാഭിമ്ഹി മനാപികാനം സദ്ദാനം…പേ… ഗന്ധാനം… രസാനം… ഫോട്ഠബ്ബാന’’ന്തി മാനം ജനേതി. ഛബ്ബിധേന മാനോ – ചക്ഖുസമ്പദായ മാനം ജനേതി, സോതസമ്പദായ… ഘാനസമ്പദായ… ജിവ്ഹാസമ്പദായ… കായസമ്പദായ… മനോസമ്പദായ മാനം ജനേതി. സത്തവിധേന മാനോ – മാനോ, അതിമാനോ, മാനാതിമാനോ, ഓമാനോ, അധിമാനോ, അസ്മിമാനോ, മിച്ഛാമാനോ. അട്ഠവിധേന മാനോ – ലാഭേന മാനം ജനേതി, അലാഭേന ഓമാനം ജനേതി, യസേന മാനം ജനേതി, അയസേന ഓമാനം ജനേതി, പസംസായ മാനം ജനേതി, നിന്ദായ ഓമാനം ജനേതി, സുഖേന മാനം ജനേതി, ദുക്ഖേന ഓമാനം ജനേതി. നവവിധേന മാനോ – സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. ദസവിധേന മാനോ – ഇധേകച്ചോ മാനം ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ [ഉണ്ണമോ (സ്യാ. ക.)] ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി മാനോ. മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോതി. ധോനോ മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോ.

സ കേന ഗച്ഛേയ്യ അനൂപയോ സോതി. ഉപയാതി ദ്വേ ഉപയാ – തണ്ഹൂപയോ ച ദിട്ഠൂപയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹൂപയോ…പേ… അയം ദിട്ഠൂപയോ. തസ്സ തണ്ഹൂപയോ പഹീനോ, ദിട്ഠൂപയോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹൂപയസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠൂപയസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ അനൂപയോ പുഗ്ഗലോ കേന രാഗേന ഗച്ഛേയ്യ, കേന ദോസേന ഗച്ഛേയ്യ, കേന മോഹേന ഗച്ഛേയ്യ, കേന മാനേന ഗച്ഛേയ്യ, കായ ദിട്ഠിയാ ഗച്ഛേയ്യ, കേന ഉദ്ധച്ചേന ഗച്ഛേയ്യ, കായ വിചികിച്ഛായ ഗച്ഛേയ്യ, കേഹി അനുസയേഹി ഗച്ഛേയ്യ – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി വാ ഥാമഗതോതി വാ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയോ കേന ഗച്ഛേയ്യ – നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ. സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി, യേന ഗച്ഛേയ്യാതി – സ കേന ഗച്ഛേയ്യ അനൂപയോ സോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ, പകപ്പിതാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസു;

മായഞ്ച മാനഞ്ച പഹായ ധോനോ, സ കേന ഗച്ഛേയ്യ അനൂപയോ സോ’’തി.

൨൨. ഉപയോ ഹി ധമ്മേസു ഉപേതി വാദം,അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യ;

അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥി, അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബം.

ഉപയോ ഹി ധമ്മേസു ഉപേതി വാദന്തി. ഉപയാതി ദ്വേ ഉപയാ – തണ്ഹൂപയോ ച ദിട്ഠൂപയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹൂപയോ…പേ… അയം ദിട്ഠൂപയോ. തസ്സ തണ്ഹൂപയോ അപ്പഹീനോ, ദിട്ഠൂപയോ അപ്പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹൂപയസ്സ അപ്പഹീനത്താ, ദിട്ഠൂപയസ്സ അപ്പടിനിസ്സട്ഠത്താ ധമ്മേസു വാദം ഉപേതി – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി വാ ഥാമഗതോതി വാ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ അപ്പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താ ഗതിയാ വാദം ഉപേതി. നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ വാദം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി ഗണ്ഹാതി പരാമസതി അഭിനിവിസതീതി – ഉപയോ ഹി ധമ്മേസു ഉപേതി വാദം.

അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യാതി. ഉപയാതി ദ്വേ ഉപയാ – തണ്ഹൂപയോ ച ദിട്ഠൂപയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹൂപയോ…പേ… അയം ദിട്ഠൂപയോ. തസ്സ തണ്ഹൂപയോ പഹീനോ, ദിട്ഠൂപയോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹൂപയസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠൂപയസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ അനൂപയം പുഗ്ഗലം കേന രാഗേന വദേയ്യ, കേന ദോസേന വദേയ്യ, കേന മോഹേന വദേയ്യ, കേന മാനേന വദേയ്യ, കായ ദിട്ഠിയാ വദേയ്യ, കേന ഉദ്ധച്ചേന വദേയ്യ, കായ വിചികിച്ഛായ വദേയ്യ, കേഹി അനുസയേഹി വദേയ്യ – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി വാ ഥാമഗതോതി വാ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ. അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയോ കേന വദേയ്യ – നേരയികോതി വാ…പേ… നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ. സോ ഹേതു നത്ഥി, പച്ചയോ നത്ഥി, കാരണം നത്ഥി, യേന വദേയ്യ കഥേയ്യ ഭണേയ്യ ദീപയേയ്യ വോഹരേയ്യാതി – അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യ.

അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥീതി. അത്താതി അത്താനുദിട്ഠി നത്ഥി. നിരത്താതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി നത്ഥി. അത്താതി ഗഹിതം നത്ഥി. നിരത്താതി മുഞ്ചിതബ്ബം നത്ഥി. യസ്സത്ഥി ഗഹിതം, തസ്സത്ഥി മുഞ്ചിതബ്ബം; യസ്സത്ഥി മുഞ്ചിതബ്ബം, തസ്സത്ഥി ഗഹിതം. ഗഹണം മുഞ്ചനാ സമതിക്കന്തോ അരഹാ ബുദ്ധിപരിഹാനിവീതിവത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ ഗതദ്ധോ ഗതദിസോ ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥി.

അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബന്തി തസ്സ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി. സോ സബ്ബദിട്ഠിഗതം ഇധേവ അധോസി ധുനി സന്ധുനി നിദ്ധുനി പജഹി വിനോദേസി ബ്യന്തിം അകാസി അനഭാവം ഗമേസീതി – അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉപയോ ഹി ധമ്മേസു ഉപേതി വാദം, അനൂപയം കേന കഥം വദേയ്യ;

അത്താ നിരത്താ ന ഹി തസ്സ അത്ഥി, അധോസി സോ ദിട്ഠിമിധേവ സബ്ബ’’ന്തി.

ദുട്ഠട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ തതിയോ.