൨. ഗുഹട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ ഗുഹട്ഠകസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൭. സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ, തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ;

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ, കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ.

സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോതി. സത്തോതി ഹി ഖോ വുത്തം, അപി ച ഗുഹാ താവ വത്തബ്ബാ. ഗുഹാ വുച്ചതി കായോ. കായോതി വാ ഗുഹാതി വാ ദേഹോതി വാ സന്ദേഹോതി വാ നാവാതി വാ രഥോതി വാ ധജോതി വാ വമ്മികോതി വാ നഗരന്തി വാ നിഡ്ഡന്തി വാ കുടീതി വാ ഗണ്ഡോതി വാ കുമ്ഭോതി വാ നാഗോതി വാ കായസ്സേതം അധിവചനം. സത്തോ ഗുഹായന്തി ഗുഹായം സത്തോ വിസത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. യഥാ ഭിത്തിഖിലേ വാ നാഗദന്തേ വാ ഗണ്ഡം സത്തം വിസത്തം ആസത്തം ലഗ്ഗം ലഗ്ഗിതം പലിബുദ്ധം; ഏവമേവ ഗുഹായം സത്തോ വിസത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രൂപേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ; തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. വേദനായ ഖോ, രാധ…പേ… സഞ്ഞായ ഖോ, രാധ… സങ്ഖാരേസു ഖോ, രാധ… വിഞ്ഞാണേ ഖോ, രാധ, യോ ഛന്ദോ യോ രാഗോ യാ നന്ദീ യാ തണ്ഹാ യേ ഉപയൂപാദാനാ ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാ, തത്ര സത്തോ തത്ര വിസത്തോ; തസ്മാ സത്തോതി വുച്ചതി. സത്തോതി ലഗ്ഗനാധിവചന’’ന്തി – സത്തോ ഗുഹായം. ബഹുനാഭിഛന്നോതി ബഹുകേഹി കിലേസേഹി ഛന്നോ, രാഗേന ഛന്നോ ദോസേന ഛന്നോ മോഹേന ഛന്നോ കോധേന ഛന്നോ ഉപനാഹേന ഛന്നോ മക്ഖേന ഛന്നോ പളാസേന ഛന്നോ ഇസ്സായ ഛന്നോ മച്ഛരിയേന ഛന്നോ മായായ ഛന്നോ സാഠേയ്യേന ഛന്നോ ഥമ്ഭേന ഛന്നോ സാരമ്ഭേന ഛന്നോ മാനേന ഛന്നോ അതിമാനേന ഛന്നോ മദേന ഛന്നോ പമാദേന ഛന്നോ. സബ്ബകിലേസേഹി സബ്ബദുച്ചരിതേഹി സബ്ബദരഥേഹി സബ്ബപരിളാഹേഹി സബ്ബസന്താപേഹി സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി ഛന്നോ വിഛന്നോ ഉച്ഛന്നോ ആവുതോ നിവുതോ ഓവുതോ [ഓഫുതോ (സ്യാ.)] പിഹിതോ പടിച്ഛന്നോ പടികുജ്ജിതോതി – സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ.

തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി തിട്ഠന്തോ നരോ രത്തോ രാഗവസേന തിട്ഠതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന തിട്ഠതി, മൂള്ഹോ മോഹവസേന തിട്ഠതി, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന തിട്ഠതി, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന തിട്ഠതി, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന തിട്ഠതി, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന തിട്ഠതി, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന തിട്ഠതി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതി. സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അഭിനന്ദതി അഭിവദതി അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘രൂപൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി, രൂപാരമ്മണം രൂപപതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. വേദനൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സഞ്ഞൂപയം… സങ്ഖാരൂപയം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി, സങ്ഖാരാരമ്മണം സങ്ഖാരപതിട്ഠം നന്ദൂപസേചനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സരജം സഉപായാസന്തി വദാമീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ അത്ഥി നന്ദീ അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സാവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി. യത്ഥ അത്ഥി സങ്ഖാരാനം വുദ്ധി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി, അത്ഥി തത്ഥ ആയതിം ജാതിജരാമരണം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം ജാതിജരാമരണം, സസോകം തം, ഭിക്ഖവേ, സരജം സഉപായാസന്തി വദാമീ’’തി. ഏവമ്പി തിട്ഠം നരോ.

മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി. മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ; സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. കിം കാരണാ മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ? യേഭുയ്യേന ദേവമനുസ്സാ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു മുയ്ഹന്തി സമ്മുയ്ഹന്തി സമ്പമുയ്ഹന്തി, മൂള്ഹാ സമ്മൂള്ഹാ സമ്പമൂള്ഹാ അവിജ്ജായ അന്ധീകതാ ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാ, തം കാരണാ മോഹനാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ ഓഗാള്ഹോ അജ്ഝോഗാള്ഹോ നിമുഗ്ഗോതി – തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ.

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോതി. വിവേകാതി തയോ വിവേകാ – കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ, ഉപധിവിവേകോ. കതമോ കായവിവേകോ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. കായേന വിവിത്തോ വിഹരതി. സോ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ രഹോ നിസീദതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി. അയം കായവിവേകോ.

കതമോ ചിത്തവിവേകോ? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതിയാ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സുഖദുക്ഖേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞായ പടിഘസഞ്ഞായ നാനത്തസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സോതാപന്നസ്സ സക്കായദിട്ഠിയാ വിചികിച്ഛായ സീലബ്ബതപരാമാസാ ദിട്ഠാനുസയാ വിചികിച്ഛാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സകദാഗാമിസ്സ ഓളാരികാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ ഓളാരികാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അനാഗാമിസ്സ അനുസഹഗതാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ അനുസഹഗതാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അരഹതോ രൂപാരൂപരാഗാ മാനാ ഉദ്ധച്ചാ അവിജ്ജായ മാനാനുസയാ ഭവരാഗാനുസയാ അവിജ്ജാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അയം ചിത്തവിവേകോ.

കതമോ ഉപധിവിവേകോ? ഉപധി വുച്ചന്തി കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അഭിസങ്ഖാരാ ച. ഉപധിവിവേകോ വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അയം ഉപധിവിവേകോ. കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം [വൂപകട്ഠകായാനം (സ്യാ.)] നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരൂപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാനം.

ദൂരേ വിവേകാ ഹീതി. യോ സോ ഏവം ഗുഹായം സത്തോ, ഏവം ബഹുകേഹി കിലേസേഹി ഛന്നോ, ഏവം മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ, സോ കായവിവേകാപി ദൂരേ, ചിത്തവിവേകാപി ദൂരേ, ഉപധിവിവേകാപി ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ അനാസന്നേ വിവേകട്ഠേ [വവകട്ഠേ (സീ.), അനുപകട്ഠേ (സ്യാ.)]. തഥാവിധോതി താദിസോ തസ്സണ്ഠിതോ തപ്പകാരോ തപ്പടിഭാഗോ യോ സോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോതി – ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ.

കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച. കതമേ വത്ഥുകാമാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ, ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം, ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, യം കിഞ്ചി രജനീയം വത്ഥു – വത്ഥുകാമാ. അപി ച അതീതാ കാമാ അനാഗതാ കാമാ പച്ചുപ്പന്നാ കാമാ, അജ്ഝത്താ കാമാ ബഹിദ്ധാ കാമാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കാമാ, ഹീനാ കാമാ മജ്ഝിമാ കാമാ പണീതാ കാമാ, ആപായികാ കാമാ മാനുസികാ കാമാ ദിബ്ബാ കാമാ പച്ചുപട്ഠിതാ കാമാ, നിമ്മിതാ കാമാ അനിമ്മിതാ കാമാ പരനിമ്മിതാ കാമാ, പരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ അപരിഗ്ഗഹിതാ കാമാ, മമായിതാ കാമാ അമമായിതാ കാമാ, സബ്ബേപി കാമാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി രൂപാവചരാ ധമ്മാ, സബ്ബേപി അരൂപാവചരാ ധമ്മാ, തണ്ഹാവത്ഥുകാ തണ്ഹാരമ്മണാ കാമനീയട്ഠേന രജനീയട്ഠേന മദനീയട്ഠേന കാമാ. ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ.

കതമേ കിലേസകാമാ? ഛന്ദോ കാമോ രാഗോ കാമോ ഛന്ദരാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പോ കാമോ രാഗോ കാമോ സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ, യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം.

‘‘അദ്ദസം കാമ തേ മൂലം, സങ്കപ്പാ കാമ ജായസി;

ന തം സങ്കപ്പയിസ്സാമി, ഏവം കാമ ന ഹോഹിസീ’’തി. –

ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ, ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാതി. കാമാ ഹി ലോകേ ദുപ്പഹായാ ദുച്ചജ്ജാ ദുപ്പരിച്ചജ്ജാ ദുന്നിമ്മദയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താതി – കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ, തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ;

ദൂരേ വിവേകാ ഹി തഥാവിധോ സോ, കാമാ ഹി ലോകേ ന ഹി സുപ്പഹായാ’’തി.

൮. ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാ, തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ;

പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാ, ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പം.

ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാതി. ഇച്ഛാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദിരാഗോ, ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ, ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ, സുത്തം വിസടാ ആയൂഹിനീ ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി, വനം വനഥോ സന്ധവോ സ്നേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു, ആസാ ആസീസനാ ആസീസിതത്തം, രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ, ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ, ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ഛികതാ സാധുകമ്യതാ, അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ, കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ, ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛദനം ബന്ധനം, ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം, ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ, തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. ഇച്ഛാനിദാനാതി ഇച്ഛാനിദാനകാ ഇച്ഛാഹേതുകാ ഇച്ഛാപച്ചയാ ഇച്ഛാകാരണാ ഇച്ഛാപഭവാതി – ഇച്ഛാനിദാനാ.

ഭവസാതബദ്ധാതി. ഏകം ഭവസാതം – സുഖാ വേദനാ. ദ്വേ ഭവസാതാനി – സുഖാ ച വേദനാ ഇട്ഠഞ്ച വത്ഥു. തീണി ഭവസാതാനി – യോബ്ബഞ്ഞം, ആരോഗ്യം, ജീവിതം. ചത്താരി ഭവസാതാനി – ലാഭോ, യസോ, പസംസാ, സുഖം. പഞ്ച ഭവസാതാനി – മനാപികാ രൂപാ, മനാപികാ സദ്ദാ, മനാപികാ ഗന്ധാ, മനാപികാ രസാ, മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ. ഛ ഭവസാതാനി – ചക്ഖുസമ്പദാ, സോതസമ്പദാ, ഘാനസമ്പദാ, ജിവ്ഹാസമ്പദാ, കായസമ്പദാ, മനോസമ്പദാ. ഭവസാതബദ്ധാ, സുഖായ വേദനായ സാതബദ്ധാ, ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ബദ്ധാ, യോബ്ബഞ്ഞേ ബദ്ധാ, ആരോഗ്യേ ബദ്ധാ, ജീവിതേ ബദ്ധാ, ലാഭേ ബദ്ധാ, യസേ ബദ്ധാ, പസംസായം ബദ്ധാ, സുഖേ ബദ്ധാ, മനാപികേസു രൂപേസു ബദ്ധാ, സദ്ദേസു… ഗന്ധേസു… രസേസു… മനാപികേസു ഫോട്ഠബ്ബേസു ബദ്ധാ, ചക്ഖുസമ്പദായ ബദ്ധാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദായ ബദ്ധാ, വിബദ്ധാ ആബദ്ധാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബദ്ധാതി – ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാ.

തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി തേ വാ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സത്താ വാ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാ. കഥം തേ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ? സുഖാ വേദനാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, ഇട്ഠം വത്ഥു ദുപ്പമുഞ്ചം, യോബ്ബഞ്ഞം ദുപ്പമുഞ്ചം, ആരോഗ്യം ദുപ്പമുഞ്ചം, ജീവിതം ദുപ്പമുഞ്ചം, ലാഭോ ദുപ്പമുഞ്ചോ, യസോ ദുപ്പമുഞ്ചോ, പസംസാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സുഖം ദുപ്പമുഞ്ചം, മനാപികാ രൂപാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, മനാപികാ സദ്ദാ… ഗന്ധാ… രസാ… ഫോട്ഠബ്ബാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, ചക്ഖുസമ്പദാ ദുപ്പമുഞ്ചാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദാ ദുപ്പമുഞ്ചാ ദുമ്മോചയാ ദുപ്പമോചയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ, ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താ. ഏവം തേ ഭവസാതവത്ഥൂ ദുപ്പമുഞ്ചാ.

കഥം സത്താ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാ? സുഖായ വേദനായ സത്താ ദുമ്മോചയാ, ഇട്ഠസ്മാ വത്ഥുസ്മാ ദുമ്മോചയാ, യോബ്ബഞ്ഞാ ദുമ്മോചയാ, ആരോഗ്യാ ദുമ്മോചയാ, ജീവിതാ ദുമ്മോചയാ, ലാഭാ ദുമ്മോചയാ, യസാ ദുമ്മോചയാ, പസംസായ ദുമ്മോചയാ, സുഖാ ദുമ്മോചയാ, മനാപികേഹി രൂപേഹി ദുമ്മോചയാ, മനാപികേഹി സദ്ദേഹി… ഗന്ധേഹി… രസേഹി… ഫോട്ഠബ്ബേഹി ദുമ്മോചയാ, ചക്ഖുസമ്പദായ ദുമ്മോചയാ, സോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോസമ്പദായ ദുമ്മോചയാ ദുരുദ്ധരാ [ദുദ്ധരാ (ക.)], ദുസ്സമുദ്ധരാ ദുബ്ബുട്ഠാപയാ ദുസ്സമുട്ഠാപയാ ദുന്നിവേഠയാ ദുബ്ബിനിവേഠയാ ദുത്തരാ ദുപ്പതരാ ദുസ്സമതിക്കമാ ദുബ്ബിനിവത്താ. ഏവം സത്താ ഏത്തോ ദുമ്മോചയാതി – തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ.

ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി തേ അത്തനാ പലിപപലിപന്നാ ന സക്കോന്തി പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിതും. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സോ വത, ചുന്ദ, അത്തനാ പലിപപലിപന്നോ പരം പലിപപലിപന്നം ഉദ്ധരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സോ വത, ചുന്ദ, അത്തനാ അദന്തോ അവിനീതോ അപരിനിബ്ബുതോ പരം ദമേസ്സതി വിനേസ്സതി പരിനിബ്ബാപേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

അഥ വാ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി മോചേതാ. തേ യദി മുഞ്ചേയ്യും, സകേന ഥാമേന സകേന ബലേന സകേന വീരിയേന സകേന പരക്കമേന സകേന പുരിസഥാമേന സകേന പുരിസബലേന സകേന പുരിസവീരിയേന സകേന പുരിസപരക്കമേന അത്തനാ സമ്മാപടിപദം അനുലോമപടിപദം അപച്ചനീകപടിപദം അന്വത്ഥപടിപദം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം പടിപജ്ജമാനാ മുഞ്ചേയ്യുന്തി. ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘നാഹം സഹിസ്സാമി പമോചനായ, കഥംകഥിം ധോതക കിഞ്ചി ലോകേ;

ധമ്മഞ്ച സേട്ഠം അഭിജാനമാനോ, ഏവം തുവം ഓഘമിമം തരേസീ’’തി.

ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘അത്തനാവ കതം പാപം, അത്തനാ സംകിലിസ്സതി;

അത്തനാ അകതം പാപം, അത്തനാവ വിസുജ്ഝതി;

സുദ്ധീ അസുദ്ധി പച്ചത്തം, നാഞ്ഞോ അഞ്ഞം വിസോധയേ’’തി.

ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, തിട്ഠതേവ നിബ്ബാനം, തിട്ഠതി നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗോ, തിട്ഠാമഹം സമാദപേതാ. അഥ ച പന മമ സാവകാ മയാ ഏവം ഓവദിയമാനാ ഏവം അനുസാസിയമാനാ അപ്പേകച്ചേ അച്ചന്തനിട്ഠം നിബ്ബാനം ആരാധേന്തി, ഏകച്ചേ നാരാധേന്തി. ഏത്ഥ ക്യാഹം, ബ്രാഹ്മണ, കരോമി? മഗ്ഗക്ഖായീ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ. മഗ്ഗം ബുദ്ധോ ആചിക്ഖതി. അത്തനാ പടിപജ്ജമാനാ മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി. ഏവമ്പി ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാതി – തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ.

പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാതി. പച്ഛാ വുച്ചതി അനാഗതം, പുരേ വുച്ചതി അതീതം. അപി ച അതീതം ഉപാദായ അനാഗതഞ്ച പച്ചുപ്പന്നഞ്ച പച്ഛാ, അനാഗതം ഉപാദായ അതീതഞ്ച പച്ചുപ്പന്നഞ്ച പുരേ. കഥം പുരേ അപേക്ഖം കരോതി? ‘‘ഏവംരൂപോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതി. ‘‘ഏവംവേദനോ അഹോസിം… ഏവംസഞ്ഞോ അഹോസിം… ഏവംസങ്ഖാരോ അഹോസിം… ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതി. ഏവമ്പി പുരേ അപേക്ഖം കരോതി.

അഥ വാ ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖു അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി രൂപാ’’തി – തത്ഥ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി. തദഭിനന്ദന്തോ ഏവമ്പി പുരേ അപേക്ഖം കരോതി. ‘‘ഇതി മേ സോതം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി സദ്ദാ’’തി…പേ… ‘‘ഇതി മേ ഘാനം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി ഗന്ധാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ ജിവ്ഹാ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി രസാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ കായോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ മനോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം, ഇതി ധമ്മാ’’തി – തത്ഥ ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി. തദഭിനന്ദന്തോ ഏവമ്പി പുരേ അപേക്ഖം കരോതി.

അഥ വാ യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി തദസ്സാദേതി തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. ഏവമ്പി പുരേ അപേക്ഖം കരോതി.

കഥം പച്ഛാ അപേക്ഖം കരോതി? ‘‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതി. ‘‘ഏവംവേദനോ സിയം… ഏവംസഞ്ഞോ സിയം… ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം… ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം സമന്നാനേതി. ഏവമ്പി പച്ഛാ അപേക്ഖം കരോതി.

അഥ വാ ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖു സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി രൂപാ’’തി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം പണിദഹതി. ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാ തദഭിനന്ദതി. തദഭിനന്ദന്തോ ഏവമ്പി പച്ഛാ അപേക്ഖം കരോതി. ‘‘ഇതി മേ സോതം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി സദ്ദാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ ഘാനം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി ഗന്ധാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ ജിവ്ഹാ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി രസാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ കായോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാ’’തി… ‘‘ഇതി മേ മനോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം, ഇതി ധമ്മാ’’തി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം പണിദഹതി. ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാ തദഭിനന്ദതി. തദഭിനന്ദന്തോ ഏവമ്പി പച്ഛാ അപേക്ഖം കരോതി.

അഥ വാ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി – അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം പണിദഹതി. ചേതസോ പണിധാനപച്ചയാ തദഭിനന്ദതി. തദഭിനന്ദന്തോ ഏവമ്പി പച്ഛാ അപേക്ഖം കരോതീതി – പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാ.

ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പന്തി. ഇമേ വ കാമേതി പച്ചുപ്പന്നേ പഞ്ച കാമഗുണേ ഇച്ഛന്താ സാദിയന്താ പത്ഥയന്താ പിഹയന്താ അഭിജപ്പന്താ. പുരിമേ വ ജപ്പന്തി അതീതേ പഞ്ച കാമഗുണേ ജപ്പന്താ പജപ്പന്താ അഭിജപ്പന്താതി – ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇച്ഛാനിദാനാ ഭവസാതബദ്ധാ, തേ ദുപ്പമുഞ്ചാ ന ഹി അഞ്ഞമോക്ഖാ;

പച്ഛാ പുരേ വാപി അപേക്ഖമാനാ, ഇമേ വ കാമേ പുരിമേ വ ജപ്പ’’ന്തി.

൯. കാമേസു ഗിദ്ധാ പസുതാ പമൂള്ഹാ, അവദാനിയാ തേ വിസമേ നിവിട്ഠാ;

ദുക്ഖൂപനീതാ പരിദേവയന്തി, കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ.

കാമേസു ഗിദ്ധാ പസുതാ പമൂള്ഹാതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. ഗേധോ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ [അജ്ഝോപന്നാ (സീ. സ്യാ.)] ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി – കാമേസു ഗിദ്ധാ.

പസുതാതി യേപി കാമേ ഏസന്തി ഗവേസന്തി പരിയേസന്തി, തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ ഏസന്തി ഗവേസന്തി പരിയേസന്തി… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ…പേ… പരിയേസന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ പടിലഭന്തി… സദ്ദേ… ഗന്ധേ … രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പടിലഭന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ പരിഭുഞ്ജന്തി … സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പരിഭുഞ്ജന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യഥാ കലഹകാരകോ കലഹപസുതോ, കമ്മകാരകോ കമ്മപസുതോ, ഗോചരേ ചരന്തോ ഗോചരപസുതോ, ഝായീ ഝാനപസുതോ; ഏവമേവ യേപി കാമേ ഏസന്തി ഗവേസതി പരിയേസന്തി, തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ ഏസന്തി ഗവേസന്തി പരിയേസന്തി… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ…പേ… പരിയേസന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ പടിലഭന്തി… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പടിലഭന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ. യേപി തണ്ഹാവസേന രൂപേ പരിഭുഞ്ജന്തി… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പരിഭുഞ്ജന്തി തച്ചരിതാ തബ്ബഹുലാ തഗ്ഗരുകാ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ തദധിമുത്താ തദധിപതേയ്യാ, തേപി കാമപസുതാ.

പമൂള്ഹാതി യേഭുയ്യേന ദേവമനുസ്സാ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു മുയ്ഹന്തി സമ്മുയ്ഹന്തി സമ്പമുയ്ഹന്തി മൂള്ഹാ സമ്മൂള്ഹാ സമ്പമൂള്ഹാ അവിജ്ജായ അന്ധീകതാ ആവുതാ നിവുതാ ഓവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ പടികുജ്ജിതാതി – കാമേസു ഗിദ്ധാ പസുതാ പമൂള്ഹാ.

അവദാനിയാ തേ വിസമേ നിവിട്ഠാതി. അവദാനിയാതി അവഗച്ഛന്തീതിപി അവദാനിയാ, മച്ഛരിനോപി വുച്ചന്തി അവദാനിയാ, ബുദ്ധാനം സാവകാനം വചനം ബ്യപ്പഥം ദേസനം അനുസിട്ഠിം നാദിയന്തീതി – അവദാനിയാ. കഥം അവഗച്ഛന്തീതി അവദാനിയാ? നിരയം ഗച്ഛന്തി, തിരച്ഛാനയോനിം ഗച്ഛന്തി, പേത്തിവിസയം ഗച്ഛന്തീതി, ഏവം ആഗച്ഛന്തീതി – അവദാനിയാ. കഥം മച്ഛരിനോ വുച്ചന്തി അവദാനിയാ? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛരിയം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ, ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. അപി ച, ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ധാതുമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ആയതനമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം ഗാഹോ. ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. ഇമിനാ മച്ഛരിയേന അവദഞ്ഞുതായ സമന്നാഗതാ ജനാ പമത്താ. ഏവം മച്ഛരിനോ വുച്ചന്തി അവദാനിയാ. കഥം ബുദ്ധാനം സാവകാനം വചനം ബ്യപ്പഥം ദേസനം അനുസിട്ഠിം നാദിയന്തീതി – അവദാനിയാ? ബുദ്ധാനം സാവകാനം വചനം ബ്യപ്പഥം ദേസനം അനുസിട്ഠിം ന ആദിയന്തി ന സുസ്സുസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, അനസ്സവാ അവചനകരാ പടിലോമവുത്തിനോ, അഞ്ഞേനേവ മുഖം കരോന്തി. ഏവം ബുദ്ധാനം സാവകാനം [ബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനം (സീ. സ്യാ.)] വചനം ബ്യപ്പഥം ദേസനം അനുസിട്ഠിം നാദിയന്തീതി അവദാനിയാതി – അവദാനിയാ.

തേ വിസമേ നിവിട്ഠാതി വിസമേ കായകമ്മേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ വചീകമ്മേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ മനോകമ്മേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ പാണാതിപാതേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ അദിന്നാദാനേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ കാമേസുമിച്ഛാചാരേ നിവിട്ഠാ, വിസമേ മുസാവാദേ നിവിട്ഠാ, വിസമായ പിസുണായ വാചായ നിവിട്ഠാ, വിസമായ ഫരുസായ വാചായ… വിസമേ സമ്ഫപ്പലാപേ… വിസമായ അഭിജ്ഝായ നിവിട്ഠാ, വിസമേ ബ്യാപാദേ… വിസമായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ നിവിട്ഠാ, വിസമേസു സങ്ഖാരേസു നിവിട്ഠാ, വിസമേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു നിവിട്ഠാ, വിസമേസു പഞ്ചസു നീവരണേസു നിവിട്ഠാ വിനിവിട്ഠാ പതിട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാതി – അവദാനിയാ തേ വിസമേ നിവിട്ഠാ.

ദുക്ഖൂപനീതാ പരിദേവയന്തീതി. ദുക്ഖൂപനീതാതി ദുക്ഖപ്പത്താ ദുക്ഖസമ്പത്താ ദുക്ഖൂപഗതാ, മാരപ്പത്താ മാരസമ്പത്താ മാരൂപഗതാ, മരണപ്പത്താ മരണസമ്പത്താ മരണൂപഗതാ. പരിദേവയന്തീതി ലപന്തി ലാലപന്തി [സല്ലപന്തി (സീ.)], സോചന്തി കിലമന്തി പരിദേവന്തി ഉരത്താളിം കന്ദന്തി സമ്മോഹം ആപജ്ജന്തീതി – ദുക്ഖൂപനീതാ പരിദേവയന്തി.

കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേതി ഇതോ ചുതാ കിം ഭവിസ്സാമ? നേരയികാ ഭവിസ്സാമ, തിരച്ഛാനയോനികാ ഭവിസ്സാമ, പേത്തിവിസയികാ ഭവിസ്സാമ, മനുസ്സാ ഭവിസ്സാമ, ദേവാ ഭവിസ്സാമ, രൂപീ ഭവിസ്സാമ, അരൂപീ ഭവിസ്സാമ, സഞ്ഞീ ഭവിസ്സാമ, അസഞ്ഞീ ഭവിസ്സാമ, നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ ഭവിസ്സാമ, ‘‘ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമ അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമ നു ഖോ മയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി സംസയപക്ഖന്ദാ വിമതിപക്ഖന്ദാ ദ്വേള്ഹകജാതാ ലപന്തി ലാലപന്തി, സോചന്തി കിലമന്തി പരിദേവന്തി ഉരത്താളിം കന്ദന്തി സമ്മോഹം ആപജ്ജന്തീതി – കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കാമേസു ഗിദ്ധാ പസുതാ പമൂള്ഹാ, അവദാനിയാ തേ വിസമേ നിവിട്ഠാ;

ദുക്ഖൂപനീതാ പരിദേവയന്തി, കിംസൂ ഭവിസ്സാമ ഇതോ ചുതാസേ’’തി.

൧൦. തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ ഇധേവ ജന്തു,യം കിഞ്ചി ജഞ്ഞാ വിസമന്തി ലോകേ;

ന തസ്സ ഹേതൂ വിസമം ചരേയ്യ, അപ്പഞ്ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ.

തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ ഇധേവ ജന്തൂതി. തസ്മാതി തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തന്നിദാനാ, ഏതമാദീനവം സമ്പസ്സമാനോ കാമേസൂതി – തസ്മാ. സിക്ഖേഥാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

കതമാ അധിസീലസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഖുദ്ദകോ സീലക്ഖന്ധോ, മഹന്തോ സീലക്ഖന്ധോ, സീലം പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മോക്ഖം പാമോക്ഖം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – അയം അധിസീലസിക്ഖാ.

കതമാ അധിചിത്തസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ.

കതമാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ, അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. സോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പസ്സന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പച്ചവേക്ഖന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ സിക്ഖേയ്യ, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം സമാദഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖേയ്യ ആചരേയ്യ സമാചരേയ്യ സമാദായ വത്തേയ്യ.

ഇധാതി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഇമിസ്സാ ഖന്തിയാ ഇമിസ്സാ രുചിയാ ഇമസ്മിം ആദായേ ഇമസ്മിം ധമ്മേ ഇമസ്മിം വിനയേ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഇമസ്മിം പാവചനേ ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയേ ഇമസ്മിം സത്ഥുസാസനേ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ഇമസ്മിം മനുസ്സലോകേ – തേന വുച്ചതി ഇധാതി. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ…പേ… മനുജോതി – തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ ഇധേവ ജന്തു.

യം കിഞ്ചി ജഞ്ഞാ വിസമന്തി ലോകേതി. യം കിഞ്ചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം [പരിദായവചനമേതം (സ്യാ.)] – യം കിഞ്ചീതി. വിസമന്തി ജഞ്ഞാതി വിസമം കായകമ്മം വിസമന്തി ജാനേയ്യ, വിസമം വചീകമ്മം വിസമന്തി ജാനേയ്യ, വിസമം മനോകമ്മം വിസമന്തി ജാനേയ്യ, വിസമം പാണാതിപാതം വിസമോതി ജാനേയ്യ, വിസമം അദിന്നാദാനം വിസമന്തി ജാനേയ്യ, വിസമം കാമേസുമിച്ഛാചാരം വിസമോതി ജാനേയ്യ, വിസമം മുസാവാദം വിസമോതി ജാനേയ്യ, വിസമം പിസുണം വാചം വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമം ഫരുസം വാചം വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമം സമ്ഫപ്പലാപം വിസമോതി ജാനേയ്യ, വിസമം അഭിജ്ഝം വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമം ബ്യാപാദം വിസമോതി ജാനേയ്യ, വിസമം മിച്ഛാദിട്ഠിം വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമേ സങ്ഖാരേ വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമേ പഞ്ച കാമഗുണേ വിസമാതി ജാനേയ്യ, വിസമേ പഞ്ച നീവരണേ വിസമാതി ജാനേയ്യ ആജാനേയ്യ വിജാനേയ്യ പടിവിജാനേയ്യ പടിവിജ്ഝേയ്യ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – യം കിഞ്ചി ജഞ്ഞാ വിസമന്തി ലോകേ.

ന തസ്സ ഹേതൂ വിസമം ചരേയ്യാതി. വിസമസ്സ കായകമ്മസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ വചീകമ്മസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ മനോകമ്മസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ പാണാതിപാതസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ അദിന്നാദാനസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ കാമേസുമിച്ഛാചാരസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ മുസാവാദസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ പിസുണായ വാചായ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ ഫരുസായ വാചായ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ സമ്ഫപ്പലാപസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ അഭിജ്ഝായ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമാനം സങ്ഖാരാനം ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമാനം പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമാനം പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ ചേതനായ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ പത്ഥനായ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ, വിസമായ പണിധിയാ ഹേതു വിസമം ന ചരേയ്യ ന ആചരേയ്യ ന സമാചരേയ്യ ന സമാദായ വത്തേയ്യാതി – ന തസ്സ ഹേതൂ വിസമം ചരേയ്യ.

അപ്പഞ്ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാതി. ജീവിതന്തി ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ ഇരിയനാ വത്തനാ പാലനാ ജീവിതം ജീവിതിന്ദ്രിയം. അപി ച, ദ്വീഹി കാരണേഹി അപ്പകം ജീവിതം – ഠിതിപരിത്തതായ വാ അപ്പകം ജീവിതം, സരസപരിത്തതായ വാ അപ്പകം ജീവിതം. കഥം ഠിതിപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം? അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ, ന ജീവതി ന ജീവിസ്സതി; അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിസ്സതി, ന ജീവതി ന ജീവിത്ഥ; പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവതി, ന ജീവിത്ഥ ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, കപ്പാ തിട്ഠന്തി യേ മരൂ;

നത്വേവ തേപി ജീവന്തി, ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സംയുതാ.

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനന്തരാ ച യേ ഭഗ്ഗാ [ഭങ്ഗാ (സീ. സ്യാ.)], യേ ച ഭഗ്ഗാ അനാഗതാ;

തദന്തരേ നിരുദ്ധാനം, വേസമം നത്ഥി ലക്ഖണേ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭഗ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ.

‘‘യഥാ നിന്നാ പവത്തന്തി, ഛന്ദേന പരിണാമിതാ;

അച്ഛിന്നധാരാ വത്തന്തി, സളായതനപച്ചയാ.

‘‘അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ;

നിബ്ബത്താ യേ ച [നിബ്ബത്തായേവ (സബ്ബത്ഥ)] തിട്ഠന്തി, ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ.

‘‘നിബ്ബത്താനഞ്ച ധമ്മാനം, ഭങ്ഗോ നേസം പുരക്ഖതോ;

പലോകധമ്മാ തിട്ഠന്തി, പുരാണേഹി അമിസ്സിതാ.

‘‘അദസ്സനതോ ആയന്തി, ഭങ്ഗാ ഗച്ഛന്തി ദസ്സനം;

വിജ്ജുപ്പാദോവ ആകാസേ, ഉപ്പജ്ജന്തി വയന്തി ചാ’’തി.

ഏവം ഠിതിപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം.

കഥം സരസപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം? അസ്സാസൂപനിബന്ധം ജീവിതം, പസ്സാസൂപനിബന്ധം ജീവിതം, അസ്സാസപസ്സാസൂപനിബന്ധം ജീവിതം, മഹാഭൂതൂപനിബന്ധം ജീവിതം, കബളീകാരാഹാരൂപനിബന്ധം ജീവിതം, ഉസ്മൂപനിബന്ധം ജീവിതം, വിഞ്ഞാണൂപനിബന്ധം ജീവിതം. മൂലമ്പി ഇമേസം ദുബ്ബലം, പുബ്ബഹേതൂപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ. യേ പച്ചയാ തേപി ദുബ്ബലാ, യേപി പഭാവികാ തേപി ദുബ്ബലാ. സഹഭൂമി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, സമ്പയോഗാപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, സഹജാപി ഇമേസം ദുബ്ബലാ, യാപി പയോജികാ സാപി ദുബ്ബലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇമേ നിച്ചദുബ്ബലാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം അനവട്ഠിതാ ഇമേ. അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിപാതയന്തി ഇമേ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹി നത്ഥി തായിതാ, ന ചാപി ഠപേന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഇമേ. യോപി നിബ്ബത്തകോ സോ ന വിജ്ജതി.

‘‘ന ച കേനചി കോചി ഹായതി, ഗന്ധബ്ബാ ച ഇമേ ഹി സബ്ബസോ;

പുരിമേഹി പഭാവികാ ഇമേ, യേപി പഭാവികാ തേ പുരേ മതാ;

പുരിമാപി ച പച്ഛിമാപി ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം ന കദാചി മദ്ദസംസൂ’’തി.

ഏവം സരസപരിത്തതായ അപ്പകം ജീവിതം.

അപി ച ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ജീവിതം ഉപാദായ മനുസ്സാനം അപ്പകം ജീവിതം പരിത്തകം ജീവിതം ഥോകം [ഥോകകം (ക.)] ജീവിതം ഖണികം ജീവിതം ലഹുകം ജീവിതം ഇത്തരം ജീവിതം അനദ്ധനീയം ജീവിതം നചിരട്ഠിതികം ജീവിതം. താവതിംസാനം ദേവാനം…പേ… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം ജീവിതം ഉപാദായ മനുസ്സാനം അപ്പകം ജീവിതം പരിത്തകം ജീവിതം ഥോകം ജീവിതം ഖണികം ജീവിതം ലഹുകം ജീവിതം ഇത്തരം ജീവിതം അനദ്ധനീയം ജീവിതം നചിരട്ഠിതികം ജീവിതം.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘അപ്പമിദം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ആയു. ഗമനിയോ സമ്പരായോ മന്തായ ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’.

‘‘അപ്പമായു മനുസ്സാനം, ഹീളേയ്യ നം സുപോരിസോ;

ചരേയ്യാദിത്തസീസോവ നത്ഥി മച്ചുസ്സനാഗമോ.

‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖിയ്യതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദക’’ന്തി.

അപ്പഞ്ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാതി. ധീരാതി ധീരാ, ധിതിമാതി ധീരാ, ധിതിസമ്പന്നാതി ധീരാ, ധീകതപാപാതി ധീരാ. ധീ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരി മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, തായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ ധീരാ. അപി ച ഖന്ധധീരാ ധാതുധീരാ ആയതനധീരാ, പടിച്ചസമുപ്പാദധീരാ സതിപട്ഠാനധീരാ സമ്മപ്പധാനധീരാ ഇദ്ധിപാദധീരാ, ഇന്ദ്രിയധീരാ ബലധീരാ ബോജ്ഝങ്ഗധീരാ മഗ്ഗധീരാ ഫലധീരാ നിബ്ബാനധീരാ. തേ ധീരാ ഏവമാഹംസു – ‘‘മനുസ്സാനം അപ്പകം ജീവിതം, പരിത്തകം ജീവിതം, ഥോകം ജീവിതം, ഖണികം ജീവിതം, ലഹുകം ജീവിതം, ഇത്തരം ജീവിതം, അനദ്ധനീയം ജീവിതം, നചിരട്ഠിതികം ജീവിത’’ന്തി. ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – അപ്പഞ്ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തസ്മാ ഹി സിക്ഖേഥ ഇധേവ ജന്തു, യം കിഞ്ചി ജഞ്ഞാ വിസമന്തി ലോകേ;

ന തസ്സ ഹേതൂ വിസമം ചരേയ്യ, അപ്പഞ്ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ’’തി.

൧൧. പസ്സാമി ലോകേ പരിഫന്ദമാനം, പജം ഇമം തണ്ഹഗതം ഭവേസു;

ഹീനാ നരാ മച്ചുമുഖേ ലപന്തി, അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസു.

പസ്സാമി ലോകേ പരിഫന്ദമാനന്തി. പസ്സാമീതി മംസചക്ഖുനാപി പസ്സാമി, ദിബ്ബചക്ഖുനാപി പസ്സാമി, പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി പസ്സാമി, ബുദ്ധചക്ഖുനാപി പസ്സാമി, സമന്തചക്ഖുനാപി പസ്സാമി ദക്ഖാമി ഓലോകേമി നിജ്ഝായാമി ഉപപരിക്ഖാമി. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ.

പരിഫന്ദമാനന്തി തണ്ഹാഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, ദിട്ഠിഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, കിലേസഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, പയോഗഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, വിപാകഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, ദുച്ചരിതഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം, രത്തം രാഗേന ഫന്ദമാനം, ദുട്ഠം ദോസേന ഫന്ദമാനം, മൂള്ഹം മോഹേന ഫന്ദമാനം, വിനിബദ്ധം മാനേന ഫന്ദമാനം, പരാമട്ഠം ദിട്ഠിയാ ഫന്ദമാനം, വിക്ഖേപഗതം ഉദ്ധച്ചേന ഫന്ദമാനം, അനിട്ഠങ്ഗതം വിചികിച്ഛായ ഫന്ദമാനം, ഥാമഗതം അനുസയേഹി ഫന്ദമാനം, ലാഭേന ഫന്ദമാനം, അലാഭേന ഫന്ദമാനം, യസേന ഫന്ദമാനം, അയസേന ഫന്ദമാനം, പസംസായ ഫന്ദമാനം, നിന്ദായ ഫന്ദമാനം, സുഖേന ഫന്ദമാനം, ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ജാതിയാ ഫന്ദമാനം, ജരായ ഫന്ദമാനം, ബ്യാധിനാ ഫന്ദമാനം, മരണേന ഫന്ദമാനം, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി ഫന്ദമാനം, നേരയികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, തിരച്ഛാനയോനികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, പേത്തിവിസയികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, മാനുസികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ഗബ്ഭേ ഠിതിമൂലകേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ഗബ്ഭാ വുട്ഠാനമൂലകേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ജാതസ്സൂപനിബന്ധകേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ജാതസ്സ പരാധേയ്യകേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, അത്തൂപക്കമേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, പരൂപക്കമേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ദുക്ഖദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, സങ്ഖാരദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, വിപരിണാമദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ചക്ഖുരോഗേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, സോതരോഗേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം, ഘാനരോഗേന ദുക്ഖേന…പേ… ജിവ്ഹാരോഗേന… കായരോഗേന… സീസരോഗേന… കണ്ണരോഗേന… മുഖരോഗേന… ദന്തരോഗേന… കാസേന… സാസേന… പിനാസേന… ദാഹേന… ജരേന… കുച്ഛിരോഗേന… മുച്ഛായ… പക്ഖന്ദികായ… സൂലായ … വിസുചികായ… കുട്ഠേന… ഗണ്ഡേന… കിലാസേന… സോസേന… അപമാരേന… ദദ്ദുയാ… കണ്ഡുയാ… കച്ഛുയാ… രഖസായ… വിതച്ഛികായ… ലോഹിതേന… പിത്തേന… മധുമേഹേന… അംസായ… പിളകായ… ഭഗന്ദലേന [ഭഗന്ദലായ (സ്യാ.)] … പിത്തസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… വാതസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സന്നിപാതികേന ആബാധേന… ഉതുപരിണാമജേന ആബാധേന… വിസമപരിഹാരജേന ആബാധേന… ഓപക്കമികേന ആബാധേന … കമ്മവിപാകജേന ആബാധേന… സീതേന… ഉണ്ഹേന… ജിഘച്ഛായ… പിപാസായ … ഉച്ചാരേന… പസ്സാവേന… ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേന ദുക്ഖേന… മാതുമരണേന ദുക്ഖേന… പിതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഭാതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഭഗിനിമരണേന ദുക്ഖേന… പുത്തമരണേന ദുക്ഖേന… ധീതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഞാതിബ്യസനേന… ഭോഗബ്യസനേന… രോഗബ്യസനേന… സീലബ്യസനേന… ദിട്ഠിബ്യസനേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം സമ്ഫന്ദമാനം വിപ്ഫന്ദമാനം വേധമാനം പവേധമാനം സമ്പവേധമാനം പസ്സാമി ദക്ഖാമി ഓലോകേമി നിജ്ഝായാമി ഉപപരിക്ഖാമീതി – പസ്സാമി ലോകേ പരിഫന്ദമാനം.

പജം ഇമം തണ്ഹഗതം ഭവേസൂതി. പജാതി സത്താധിവചനം. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ, സദ്ദതണ്ഹാ, ഗന്ധതണ്ഹാ, രസതണ്ഹാ, ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ, ധമ്മതണ്ഹാ. തണ്ഹഗതന്തി തണ്ഹാഗതം തണ്ഹാനുഗതം തണ്ഹായാനുസടം തണ്ഹായാസന്നം തണ്ഹായ പാതിതം അഭിഭൂതം പരിയാദിന്നചിത്തം. ഭവേസൂതി കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേതി – പജം ഇമം തണ്ഹഗതം ഭവേസു.

ഹീനാ നരാ മച്ചുമുഖേ ലപന്തീതി. ഹീനാ നരാതി ഹീനാ നരാ ഹീനേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതാതി ഹീനാ നരാ, ഹീനേന വചീകമ്മേന സമന്നാഗതാതി ഹീനാ നരാ, ഹീനേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതാതി ഹീനാ നരാ, ഹീനേന പാണാതിപാതേന സമന്നാഗതാതി ഹീനാ നരാ, ഹീനേന അദിന്നാദാനേന…പേ… ഹീനേന കാമേസുമിച്ഛാചാരേന… ഹീനേന മുസാവാദേന… ഹീനായ പിസുണായ വാചായ… ഹീനായ ഫരുസായ വാചായ… ഹീനേന സമ്ഫപ്പലാപേന… ഹീനായ അഭിജ്ഝായ… ഹീനേന ബ്യാപാദേന… ഹീനായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ… ഹീനേഹി സങ്ഖാരേഹി… ഹീനേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി നീവരണേഹി… ഹീനായ ചേതനായ… ഹീനായ പത്ഥനായ… ഹീനായ പണിധിയാ സമന്നാഗതാതി ഹീനാ നരാ ഹീനാ നിഹീനാ ഓഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താതി – ഹീനാ നരാ. മച്ചുമുഖേ ലപന്തീതി. മച്ചുമുഖേതി മാരമുഖേ മരണമുഖേ, മച്ചുപ്പത്താ മച്ചുസമ്പത്താ മച്ചൂപാഗതാ, മാരപ്പത്താ മാരസമ്പത്താ മാരൂപാഗതാ, മരണപ്പത്താ മരണസമ്പത്താ മരണൂപാഗതാ ലപന്തി ലാലപന്തി സോചന്തി കിലമന്തി പരിദേവന്തി ഉരത്താളിം കന്ദന്തി സമ്മോഹം ആപജ്ജന്തീതി – ഹീനാ നരാ മച്ചുമുഖേ ലപന്തി.

അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസൂതി. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ. ഭവാഭവേസൂതി ഭവാഭവേ കമ്മഭവേ പുനബ്ഭവേ കാമഭവേ, കമ്മഭവേ കാമഭവേ പുനബ്ഭവേ രൂപഭവേ, കമ്മഭവേ രൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ അരൂപഭവേ, കമ്മഭവേ അരൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ പുനപ്പുനബ്ഭവേ, പുനപ്പുനഗതിയാ പുനപ്പുനഉപപത്തിയാ പുനപ്പുനപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാ, അവീതതണ്ഹാ അവിഗതതണ്ഹാ അചത്തതണ്ഹാ അവന്തതണ്ഹാ. അമുത്തതണ്ഹാ അപ്പഹീനതണ്ഹാ അപ്പടിനിസ്സട്ഠതണ്ഹാതി – അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസു.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പസ്സാമി ലോകേ പരിഫന്ദമാനം, പജം ഇമം തണ്ഹഗതം ഭവേസു;

ഹീനാ നരാ മച്ചുമുഖേ ലപന്തി, അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസൂ’’തി.

൧൨. മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേ,മച്ഛേവ [മച്ഛോവ (സീ.)] അപ്പോദകേ ഖീണസോതേ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ അമമോ ചരേയ്യ, ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോ.

മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേതി. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച. കതമം തണ്ഹാമമത്തം? യാവതാ തണ്ഹാസങ്ഖാതേന സീമകതം മരിയാദികതം ഓധികതം പരിയന്തകതം പരിഗ്ഗഹിതം മമായിതം. ഇദം മമം, ഏതം മമം, ഏത്തകം മമം, ഏത്താവതാ മമം, മമ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ ഖേത്തം വത്ഥു ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, കേവലമ്പി മഹാപഥവിം തണ്ഹാവസേന മമായതി. യാവതാ അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം, ഇദം തണ്ഹാമമത്തം.

കതമം ദിട്ഠിമമത്തം? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി; യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദികം ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ ‘‘അയാഥാവകസ്മിം യാഥാവക’’ന്തി ഗാഹോ. യാവതാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനി, ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേതി മമായിതം വത്ഥും അച്ഛേദസംകിനോപി ഫന്ദന്തി, അച്ഛിന്ദന്തേപി ഫന്ദന്തി, അച്ഛിന്നേപി ഫന്ദന്തി, മമായിതം വത്ഥും വിപരിണാമസംകിനോപി ഫന്ദന്തി, വിപരിണാമന്തേപി ഫന്ദന്തി, വിപരിണതേപി ഫന്ദന്തി പഫന്ദന്തി സമ്ഫന്ദന്തി വിപ്ഫന്ദന്തി വേധന്തി [വേധേന്തി (സ്യാ.)] പവേധന്തി സമ്പവേധന്തി. ഏവം ഫന്ദമാനേ പഫന്ദമാനേ സമ്ഫന്ദമാനേ വിപ്ഫന്ദമാനേ വേധമാനേ പവേധമാനേ സമ്പവേധമാനേ പസ്സഥ ദക്ഖഥ ഓലോകേഥ നിജ്ഝായഥ ഉപപരിക്ഖഥാതി – മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേ.

മച്ഛേവ അപ്പോദകേ ഖീണസോതേതി. യഥാ മച്ഛാ അപ്പോദകേ പരിത്തോദകേ ഉദകപരിയാദാനേ കാകേഹി വാ കുലലേഹി വാ ബലാകാഹി വാ പരിപാതിയമാനാ ഉക്ഖിപിയമാനാ ഖജ്ജമാനാ ഫന്ദന്തി പഫന്ദന്തി സമ്ഫന്ദന്തി വിപ്ഫന്ദന്തി വേധന്തി പവേധന്തി സമ്പവേധന്തി; ഏവമേവ പജാ മമായിതം വത്ഥും അച്ഛേദസംകിനോപി ഫന്ദന്തി, അച്ഛിന്ദന്തേപി ഫന്ദന്തി, അച്ഛിന്നേപി ഫന്ദന്തി, മമായിതം വത്ഥും വിപരിണാമസംകിനോപി ഫന്ദന്തി, വിപരിണാമന്തേപി ഫന്ദന്തി, വിപരിണതേപി ഫന്ദന്തി പഫന്ദന്തി സമ്ഫന്ദന്തി വിപ്ഫന്ദന്തി വേധന്തി പവേധന്തി സമ്പവേധന്തീതി – മച്ഛേവ അപ്പോദകേ ഖീണസോതേ.

ഏതമ്പി ദിസ്വാ അമമോ ചരേയ്യാതി. ഏതം ആദീനവം ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ [തിരയിത്വാ (ക.)] വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ മമത്തേസൂതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ. അമമോ ചരേയ്യാതി മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച…പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. തണ്ഹാമമത്തം പഹായ ദിട്ഠിമമത്തം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ചക്ഖും അമമായന്തോ സോതം അമമായന്തോ ഘാനം അമമായന്തോ ജിവ്ഹം അമമായന്തോ കായം അമമായന്തോ മനം അമമായന്തോ രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… ധമ്മേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം… കാമധാതും… രൂപധാതും… അരൂപധാതും… കാമഭവം… രൂപഭവം… അരൂപഭവം… സഞ്ഞാഭവം… അസഞ്ഞാഭവം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവം… ഏകവോകാരഭവം… ചതുവോകാരഭവം… പഞ്ചവോകാരഭവം… അതീതം… അനാഗതം… പച്ചുപ്പന്നം… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ അമമായന്തോ അഗണ്ഹന്തോ അപരാമസന്തോ അനഭിനിവിസന്തോ ചരേയ്യ വിഹരേയ്യ ഇരിയേയ്യ വത്തേയ്യ പാലേയ്യ യപേയ്യ യാപേയ്യാതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ അമമോ ചരേയ്യ.

ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോതി. ഭവേസൂതി കാമഭവേ രൂപഭവേ അരൂപഭവേ. ആസത്തി വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോതി. ഭവേസു ആസത്തിം അകുബ്ബമാനോ, ഛന്ദം പേമം രാഗം ഖന്തിം അകുബ്ബമാനോ അജനയമാനോ അസഞ്ജനയമാനോ അനിബ്ബത്തയമാനോ അനഭിനിബ്ബത്തയമാനോതി – ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘മമായിതേ പസ്സഥ ഫന്ദമാനേ, മച്ഛേവ അപ്പോദകേ ഖീണസോതേ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ അമമോ ചരേയ്യ, ഭവേസു ആസത്തിമകുബ്ബമാനോ’’തി.

൧൩. ഉഭോസു അന്തേസു വിനേയ്യ ഛന്ദം, ഫസ്സം പരിഞ്ഞായ അനാനുഗിദ്ധോ;

യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോ, ന ലിമ്പതീ [ന ലിപ്പതി (സീ.)] ദിട്ഠസുതേസു ധീരോ.

ഉഭോസു അന്തേസു വിനേയ്യ ഛന്ദന്തി. അന്താതി ഫസ്സോ ഏകോ അന്തോ ഫസ്സസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ, അതീതോ ഏകോ അന്തോ അനാഗതോ ദുതിയോ അന്തോ, സുഖാ വേദനാ ഏകോ അന്തോ ദുക്ഖാ വേദനാ ദുതിയോ അന്തോ, നാമം ഏകോ അന്തോ രൂപം ദുതിയോ അന്തോ, ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി ഏകോ അന്തോ ഛ ബാഹിരാനി ആയതനാനി ദുതിയോ അന്തോ, സക്കായോ ഏകോ അന്തോ സക്കായസമുദയോ ദുതിയോ അന്തോ. ഛന്ദോതി യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം. ഉഭോസു അന്തേസു വിനേയ്യ ഛന്ദന്തി ഉഭോസു അന്തേസു ഛന്ദം വിനേയ്യ പടിവിനേയ്യ പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യാതി – ഉഭോസു അന്തേസു വിനേയ്യ ഛന്ദം.

ഫസ്സം പരിഞ്ഞായ അനാനുഗിദ്ധോതി. ഫസ്സോതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോതസമ്ഫസ്സോ ഘാനസമ്ഫസ്സോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ കായസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, പടിഘസമ്ഫസ്സോ, സുഖവേദനീയോ സമ്ഫസ്സോ ദുക്ഖവേദനീയോ സമ്ഫസ്സോ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ സമ്ഫസ്സോ, കുസലോ ഫസ്സോ അകുസലോ ഫസ്സോ അബ്യാകതോ ഫസ്സോ, കാമാവചരോ ഫസ്സോ രൂപാവചരോ ഫസ്സോ അരൂപാവചരോ ഫസ്സോ, സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ, ലോകിയോ ഫസ്സോ ലോകുത്തരോ ഫസ്സോ, അതീതോ ഫസ്സോ അനാഗതോ ഫസ്സോ പച്ചുപ്പന്നോ ഫസ്സോ, യോ ഏവരൂപോ ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ സമ്ഫുസിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഫസ്സോ.

ഫസ്സം പരിഞ്ഞായാതി ഫസ്സം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ – ഞാതപരിഞ്ഞായ, തീരണപരിഞ്ഞായ [തിരണപരിഞ്ഞായ (സ്യാ.)], പഹാനപരിഞ്ഞായ. കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? ഫസ്സം ജാനാതി – അയം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ, അയം സോതസമ്ഫസ്സോ, അയം ഘാനസമ്ഫസ്സോ, അയം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ, അയം കായസമ്ഫസ്സോ, അയം മനോസമ്ഫസ്സോ, അയം അധിവചനസമ്ഫസ്സോ, അയം പടിഘസമ്ഫസ്സോ, അയം സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, അയം ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, അയം അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, അയം കുസലോ ഫസ്സോ, അയം അകുസലോ ഫസ്സോ, അയം അബ്യാകതോ ഫസ്സോ, അയം കാമാവചരോ ഫസ്സോ, അയം രൂപാവചരോ ഫസ്സോ, അയം അരൂപാവചരോ ഫസ്സോ, അയം സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ, അയം അനിമിത്തോ ഫസ്സോ, അയം അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ, അയം ലോകിയോ ഫസ്സോ, അയം ലോകുത്തരോ ഫസ്സോ, അയം അതീതോ ഫസ്സോ, അയം അനാഗതോ ഫസ്സോ, അയം പച്ചുപ്പന്നോ ഫസ്സോതി ജാനാതി പസ്സതി – അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ.

കതമാ തീരണപരിഞ്ഞാ? ഏവം ഞാതം കത്വാ ഫസ്സം തീരേതി. അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ ഈതിതോ ഉപദ്ദവതോ ഭയതോ ഉപസഗ്ഗതോ ചലതോ പഭങ്ഗുതോ അധുവതോ അതാണതോ അലേണതോ അസരണതോ രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ ആദീനവതോ വിപരിണാമധമ്മതോ അസാരകതോ അഘമൂലതോ വധകതോ വിഭവതോ സാസവതോ സങ്ഖതതോ മാരാമിസതോ ജാതിജരാബ്യാധിമരണധമ്മതോ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മതോ സംകിലേസധമ്മതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ തീരേതി – അയം തീരണപരിഞ്ഞാ.

കതമാ പഹാനപരിഞ്ഞാ? ഏവം തീരയിത്വാ ഫസ്സേ ഛന്ദരാഗം പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി അനഭാവം ഗമേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സേസു ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം സോ ഫസ്സോ പഹീനോ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവം കതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’’തി – അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ. ഫസ്സം പരിഞ്ഞായാതി. ഫസ്സം ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. അനാനുഗിദ്ധോതി. ഗേധോവുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. യസ്സേസോ ഗേധോ പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സോ വുച്ചതി അഗിദ്ധോ. സോ രൂപേ അഗിദ്ധോ സദ്ദേ അഗിദ്ധോ ഗന്ധേ അഗിദ്ധോ രസേ അഗിദ്ധോ ഫോട്ഠബ്ബേ അഗിദ്ധോ കുലേ… ഗണേ… ആവാസേ… ലാഭേ… യസേ… പസംസായ… സുഖേ… ചീവരേ… പിണ്ഡപാതേ… സേനാസനേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേ അഗിദ്ധോ കാമധാതുയാ… രൂപധാതുയാ… അരൂപധാതുയാ… കാമഭവേ… രൂപഭവേ… അരൂപഭവേ… സഞ്ഞാഭവേ… അസഞ്ഞാഭവേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവേ… ഏകവോകാരഭവേ… ചതുവോകാരഭവേ… പഞ്ചവോകാരഭവേ… അതീതേ… അനാഗതേ… പച്ചുപ്പന്നേ… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു അഗിദ്ധോ അഗധിതോ അമുച്ഛിതോ അനജ്ഝാപന്നോ വീതഗേധോ വിഗതഗേധോ ചത്തഗേധോ വന്തഗേധോ മുത്തഗേധോ പഹീനഗേധോ പടിനിസ്സട്ഠഗേധോ വീതരാഗോ വിഗതരാഗോ ചത്തരാഗോ വന്തരാഗോ മുത്തരാഗോ പഹീനരാഗോ പടിനിസ്സട്ഠരാഗോ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ സുഖപടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീതി – ഫസ്സം പരിഞ്ഞായ അനാനുഗിദ്ധോ.

യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോതി. യദന്തി യം. അത്തഗരഹീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി അത്താനം ഗരഹതി – കതത്താ ച അകതത്താ ച. കഥം കതത്താ ച അകതത്താ ച അത്താനം ഗരഹതി? കതം മേ കായദുച്ചരിതം, അകതം മേ കായസുചരിതന്തി – അത്താനം ഗരഹതി. കതം മേ വചീദുച്ചരിതം, അകതം മേ വചീസുചരിതന്തി – അത്താനം ഗരഹതി. കതം മേ മനോദുച്ചരിതം, അകതം മേ മനോസുചരിതന്തി – അത്താനം ഗരഹതി. കതോ മേ പാണാതിപാതോ, അകതാ മേ പാണാതിപാതാ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതം മേ അദിന്നാദാനം, അകതാ മേ അദിന്നാദാനാ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതോ മേ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ, അകതാ മേ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതോ മേ മുസാവാദോ, അകതാ മേ മുസാവാദാ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതാ മേ പിസുണാ വാചാ, അകതാ മേ പിസുണായ വാചായ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതാ മേ ഫരുസാ വാചാ, അകതാ മേ ഫരുസായ വാചായ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതോ മേ സമ്ഫപ്പലാപോ, അകതാ മേ സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതാ മേ അഭിജ്ഝാ, അകതാ മേ അനഭിജ്ഝാതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതോ മേ ബ്യാപാദോ, അകതോ മേ അബ്യാപാദോതി – അത്താനം ഗരഹതി. കതാ മേ മിച്ഛാദിട്ഠി, അകതാ മേ സമ്മാദിട്ഠീതി – അത്താനം ഗരഹതി. ഏവം കതത്താ ച അകതത്താ ച അത്താനം ഗരഹതി. അഥ വാ, സീലേസുമ്ഹി ന പരിപൂരകാരീതി – അത്താനം ഗരഹതി. ഇന്ദ്രിയേസുമ്ഹി അഗുത്തദ്വാരോതി – അത്താനം ഗരഹതി. ഭോജനേമ്ഹി [ഭോജനേ (സ്യാ.)] അമത്തഞ്ഞൂതി – അത്താനം ഗരഹതി. ജാഗരിയം അനനുയുത്തോതി – അത്താനം ഗരഹതി. സതിസമ്പജഞ്ഞേന അസമന്നാഗതോതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാനി മേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാനി മേ പഞ്ച ബലാനീതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതാ മേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി – അത്താനം ഗരഹതി. അഭാവിതോ മേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി – അത്താനം ഗരഹതി. ദുക്ഖം മേ അപരിഞ്ഞാതന്തി – അത്താനം ഗരഹതി. സമുദയോ മേ അപ്പഹീനോതി – അത്താനം ഗരഹതി. മഗ്ഗോ മേ അഭാവിതോതി – അത്താനം ഗരഹതി. നിരോധോ മേ അസച്ഛികതോതി – അത്താനം ഗരഹതി. ഏവം കതത്താ ച അകതത്താ ച അത്താനം ഗരഹതി. ഏവം അത്തഗരഹിതം കമ്മം അകുബ്ബമാനോ അജനയമാനോ അസഞ്ജനയമാനോ അനിബ്ബത്തയമാനോ അനഭിനിബ്ബത്തയമാനോതി – യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോ. ന ലിമ്പതീ ദിട്ഠസുതേസു ധീരോതി. ലേപോതി ദ്വേ ലേപാ – തണ്ഹാലേപോ ച ദിട്ഠിലേപോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാലേപോ…പേ… അയം ദിട്ഠിലേപോ. ധീരോതി പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ. ധീരോ തണ്ഹാലേപം പഹായ ദിട്ഠിലേപം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ദിട്ഠേ ന ലിമ്പതി, സുതേ ന ലിമ്പതി, മുതേ ന ലിമ്പതി, വിഞ്ഞാതേ ന ലിമ്പതി, ന പലിമ്പതി [ന സംലിമ്പതി (സ്യാ.)], ന ഉപലിമ്പതി. അലിത്തോ അപലിത്തോ [അസംലിത്തോ (സ്യാ.)] അനുപലിത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – ന ലിമ്പതീ ദിട്ഠസുതേസു ധീരോതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉഭോസു അന്തേസു വിനേയ്യ ഛന്ദം, ഫസ്സം പരിഞ്ഞായ അനാനുഗിദ്ധോ;

യദത്തഗരഹീ തദകുബ്ബമാനോ, ന ലിമ്പതീ ദിട്ഠസുതേസു ധീരോ’’തി.

൧൪. സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാ വിതരേയ്യ ഓഘം, പരിഗ്ഗഹേസു മുനി നോപലിത്തോ;

അബ്ബൂള്ഹസല്ലോ ചരമപ്പമത്തോ, നാസീസതീ ലോകമിമം പരഞ്ച.

സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാ വിതരേയ്യ ഓഘന്തി. സഞ്ഞാതി കാമസഞ്ഞാ ബ്യാപാദസഞ്ഞാ വിഹിംസാസഞ്ഞാ നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ അബ്യാപാദസഞ്ഞാ അവിഹിംസാസഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ ഗന്ധസഞ്ഞാ രസസഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ ധമ്മസഞ്ഞാ – യാ ഏവരൂപാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം വുച്ചതി സഞ്ഞാ. സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാതി സഞ്ഞം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ – ഞാതപരിഞ്ഞായ, തീരണപരിഞ്ഞായ, പഹാനപരിഞ്ഞായ.

കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? സഞ്ഞം ജാനാതി – അയം കാമസഞ്ഞാ, അയം ബ്യാപാദസഞ്ഞാ, അയം വിഹിംസാസഞ്ഞാ, അയം നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ, അയം അബ്യാപാദസഞ്ഞാ, അയം അവിഹിംസാസഞ്ഞാ, അയം രൂപസഞ്ഞാ, അയം സദ്ദസഞ്ഞാ, അയം ഗന്ധസഞ്ഞാ, അയം രസസഞ്ഞാ, അയം ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, അയം ധമ്മസഞ്ഞാതി ജാനാതി പസ്സതി – അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ.

കതമാ തീരണപരിഞ്ഞാ? ഏവം ഞാതം കത്വാ സഞ്ഞം തീരേതി. അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ ഈതിതോ ഉപദ്ദവതോ ഭയതോ ഉപസഗ്ഗതോ ചലതോ പഭങ്ഗുതോ…പേ… സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ തീരേതി – അയം തീരണപരിഞ്ഞാ.

കതമാ പഹാനപരിഞ്ഞാ? ഏവം തീരയിത്വാ സഞ്ഞായ ഛന്ദരാഗം പജഹതി വിനോദേതി അനഭാവം ഗമേതി. വുത്തമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞായ ഛന്ദരാഗോ, തം പജഹഥ. ഏവം സാ സഞ്ഞാ പഹീനാ ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവം കതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി – അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ. സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാതി സഞ്ഞം ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. വിതരേയ്യ ഓഘന്തി കാമോഘം ഭവോഘം ദിട്ഠോഘം അവിജ്ജോഘം തരേയ്യ ഉത്തരേയ്യ പതരേയ്യ സമതിക്കമേയ്യ വീതിവത്തേയ്യാതി – സഞ്ഞം പരിഞ്ഞാ വിതരേയ്യ ഓഘം.

പരിഗ്ഗഹേസു മുനി നോപലിത്തോതി. പരിഗ്ഗഹാതി ദ്വേ പരിഗ്ഗഹാ – തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ ച ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, തേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ മുനി മോനപ്പത്തോതി. തീണി മോനേയ്യാനി – കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം.

കതമം കായമോനേയ്യം? തിവിധകായദുച്ചരിതാനം പഹാനം കായമോനേയ്യം, തിവിധം കായസുചരിതം കായമോനേയ്യം, കായാരമ്മണേ ഞാണം കായമോനേയ്യം, കായപരിഞ്ഞാ കായമോനേയ്യം, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ കായമോനേയ്യം, കായേ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം, കായസങ്ഖാരനിരോധോ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി കായമോനേയ്യം – ഇദം കായമോനേയ്യം.

കതമം വചീമോനേയ്യം? ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതാനം പഹാനം വചീമോനേയ്യം, ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം വചീമോനേയ്യം, വാചാരമ്മണേ ഞാണം വചീമോനേയ്യം, വാചാപരിഞ്ഞാ വചീമോനേയ്യം, പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ വചീമോനേയ്യം, വാചായ ഛന്ദരാഗസ്സ പഹാനം വചീമോനേയ്യം, വചീസങ്ഖാരനിരോധോ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യം – ഇദം വചീമോനേയ്യം.