൧൬. സാരിപുത്തസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ സാരിപുത്തസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൯൦. ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേ, [ഇച്ചായസ്മാ സാരിപുത്തോ]

ന സുതോ ഉദ കസ്സചി;

ഏവം വഗ്ഗുവദോ സത്ഥാ, തുസിതാ ഗണിമാഗതോ.

ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേതി. ഇതോ പുബ്ബേ മേ മയാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ സോ ഭഗവാ ഇമിനാ ചക്ഖുനാ ഇമിനാ അത്തഭാവേന. യദാ ഭഗവാ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സംവുത്ഥോ [വസ്സംവുട്ഠോ (സ്യാ.)] ദേവഗണപരിവുതോ മജ്ഝേ മണിമയേന സോപാണേന സങ്കസ്സനഗരം ഓതിണ്ണോ ഇമം ദസ്സനം പുബ്ബേ ന ദിട്ഠോതി – ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേ.

ഇച്ചായസ്മാ സാരിപുത്തോതി. ഇച്ചാതി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം – ഇച്ചാതി. ആയസ്മാതി പിയവചനം ഗരുവചനം സഗാരവസപ്പതിസ്സവചനമേതം – ആയസ്മാതി. സാരിപുത്തോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോതി – ഇച്ചായസ്മാ സാരിപുത്തോ.

ന സുതോ ഉദ കസ്സചീതി. നാതി പടിക്ഖേപോ. ഉദാതി പദസന്ധി പദസംസഗ്ഗോ പദപാരിപൂരീ അക്ഖരസമവായോ ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാ പദാനുപുബ്ബതാപേതം – ഉദാതി. കസ്സചീതി ഖത്തിയസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ വേസ്സസ്സ വാ സുദ്ദസ്സ വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മനുസ്സസ്സ വാതി – ന സുതോ ഉദ കസ്സചി.

ഏവം വഗ്ഗുവദോ സത്ഥാതി. ഏവം വഗ്ഗുവദോ മധുരവദോ പേമനീയവദോ ഹദയങ്ഗമവദോ കരവീകരുതമഞ്ജുഘോസോ [കരവികരുദമഞ്ജുസ്സരോ (സ്യാ.)]. അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ പന തസ്സ ഭഗവതോ മുഖതോ ഘോസോ നിച്ഛരതി – വിസട്ഠോ ച വിഞ്ഞേയ്യോ ച മഞ്ജു ച സവനീയോ ച ബിന്ദു ച അവിസാരീ ച ഗമ്ഭീരോ ച നിന്നാദി ച. യഥാ പരിസം ഖോ പന സോ ഭഗവാ സരേന വിഞ്ഞാപേതി, ന അസ്സ ബഹിദ്ധാ പരിസായ ഘോസോ നിച്ഛരതി, ബ്രഹ്മസ്സരോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ കരവീകഭാണീതി – ഏവം വഗ്ഗുവദോ.

സത്ഥാതി സത്ഥാ ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ. യഥാ സത്ഥവാഹോ സത്തേ കന്താരം താരേതി, ചോരകന്താരം താരേതി, വാളകന്താരം താരേതി, ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരം താരേതി, നിരുദകകന്താരം താരേതി ഉത്താരേതി നിത്താരേതി പതാരേതി ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേതി; ഏവമേവ ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ സത്തേ കന്താരം താരേതി, ജാതികന്താരം താരേതി, ജരാകന്താരം താരേതി, ബ്യാധികന്താരം…പേ… മരണകന്താരം… സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസകന്താരം താരേതി രാഗകന്താരം താരേതി ദോസകന്താരം… മോഹകന്താരം… മാനകന്താരം… ദിട്ഠികന്താരം… കിലേസകന്താരം… ദുച്ചരിതകന്താരം താരേതി, രാഗഗഹനം താരേതി, ദോസഗഹനം… മോഹഗഹനം… മാനഗഹനം… ദിട്ഠിഗഹനം… കിലേസഗഹനം… ദുച്ചരിതഗഹനം താരേതി ഉത്താരേതി നിത്താരേതി പതാരേതി ഖേമന്തം അമതം നിബ്ബാനം സമ്പാപേതീതി. ഏവമ്പി ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ.

അഥ വാ ഭഗവാ നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ പഞ്ഞപേതാ നിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാതി. ഏവമ്പി ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ.

അഥ വാ ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാതി. ഏവമ്പി ഭഗവാ സത്ഥവാഹോതി – ഏവം വഗ്ഗുവദോ സത്ഥാ.

തുസിതാ ഗണിമാഗതോതി. ഭഗവാ തുസിതകായാ ചവിത്വാ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോതി. ഏവമ്പി തുസിതാ ഗണിമാഗതോ.

അഥ വാ ദേവാ വുച്ചന്തി തുസിതാ. തേ തുട്ഠാ സന്തുട്ഠാ അത്തമനാ പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ദേവലോകതോ ഗണിം ആഗതോതി. ഏവമ്പി തുസിതാ ഗണിമാഗതോ. അഥ വാ അരഹന്തോ വുച്ചന്തി തുസിതാ. തേ തുട്ഠാ സന്തുട്ഠാ അത്തമനാ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ അരഹന്താനം ഗണിം ആഗതോതി. ഏവമ്പി തുസിതാ ഗണിമാഗതോ. ഗണീതി ഗണീ ഭഗവാ. ഗണാചരിയോതി ഗണീ, ഗണസ്സ സത്ഥാതി ഗണീ, ഗണം പരിഹരതീതി ഗണീ, ഗണം ഓവദതീതി ഗണീ, ഗണമനുസാസതീതി ഗണീ, വിസാരദോ ഗണം ഉപസങ്കമതീതി ഗണീ, ഗണസ്സ [ഗണോസ്സ (സീ.)] സുസ്സൂസതി സോതം ഓദഹതി അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേതീതി ഗണീ, ഗണം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതീതി ഗണീ, ഭിക്ഖുഗണസ്സ ഗണീ, ഭിക്ഖുനിഗണസ്സ ഗണീ, ഉപാസകഗണസ്സ ഗണീ, ഉപാസികാഗണസ്സ ഗണീ, രാജഗണസ്സ ഗണീ, ഖത്തിയഗണസ്സ… ബ്രാഹ്മണഗണസ്സ… വേസ്സഗണസ്സ… സുദ്ദഗണസ്സ… ദേവഗണസ്സ… ബ്രഹ്മഗണസ്സ ഗണീ, സങ്ഘീ ഗണീ ഗണാചരിയോ. ആഗതോതി ഉപഗതോ സമുപഗതോ സമുപപന്നോ [സമ്പത്തോ (സ്യാ. ക.)] സങ്കസ്സനഗരന്തി – തുസിതാ ഗണിമാഗതോ.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –

‘‘ന മേ ദിട്ഠോ ഇതോ പുബ്ബേ, [ഇച്ചായസ്മാ സാരിപുത്തോ]

ന സുതോ ഉദ കസ്സചി;

ഏവം വഗ്ഗുവദോ സത്ഥാ, തുസിതാ ഗണിമാഗതോ’’തി.

൧൯൧. സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ;

സബ്ബം തമം വിനോദേത്വാ, ഏകോവ രതിമജ്ഝഗാ.

സദേവകസ്സ ലോകസ്സാതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായാതി – സദേവകസ്സ ലോകസ്സ.

യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാതി യഥാ ഭഗവന്തം താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം നിസിന്നം ധമ്മം ദേസേന്തം ദേവതാ പസ്സന്തി തഥാ മനുസ്സാ പസ്സന്തി. യഥാ മനുസ്സാ പസ്സന്തി തഥാ ദേവതാ പസ്സന്തി. യഥാ ദേവാനം ദിസ്സതി തഥാ മനുസ്സാനം ദിസ്സതി. യഥാ മനുസ്സാനം ദിസ്സതി തഥാ ദേവാനം ദിസ്സതീതി. ഏവമ്പി യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ. യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ അദന്താ ദന്തവണ്ണേന ദിസ്സന്തി, അസന്താ സന്തവണ്ണേന ദിസ്സന്തി, അനുപസന്താ ഉപസന്തവണ്ണേന ദിസ്സന്തി, അനിബ്ബുതാ നിബ്ബുതവണ്ണേന ദിസ്സന്തി.

‘‘പതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവ, ലോഹഡ്ഢമാസോവ [ലോഹമാസോവ (സ്യാ.)] സുവണ്ണഛന്നോ;

ചരന്തി ലോകേ പരിവാരഛന്നാ, അന്തോ അസുദ്ധാ ബഹി സോഭമാനാ’’തി [അയം ഗാഥാ സം. നി. ൧.൧൨൨ ദിസ്സതി].

ന ഭഗവാ ഏവം ദിസ്സതി. ഭഗവാ ഭൂതേന തച്ഛേന തഥേന യാഥാവേന അവിപരീതേന സഭാവേന ദന്തോ ദന്തവണ്ണേന ദിസ്സതി, സന്തോ സന്തവണ്ണേന ദിസ്സതി, ഉപസന്തോ ഉപസന്തവണ്ണേന ദിസ്സതി, നിബ്ബുതോ നിബ്ബുതവണ്ണേന ദിസ്സതി, അകപ്പിതഇരിയാപഥാ ച ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ പണിധിസമ്പന്നാതി. ഏവമ്പി യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ.

അഥ വാ ഭഗവാ വിസുദ്ധസദ്ദോ ഗതകിത്തിസദ്ദസിലോകോ [ഭടകിത്തിസദ്ദസിലോകോ (സ്യാ.)] നാഗഭവനേ ച സുപണ്ണഭവനേ ച യക്ഖഭവനേ ച അസുരഭവനേ ച ഗന്ധബ്ബഭവനേ ച മഹാരാജഭവനേ ച ഇന്ദഭവനേ ച ബ്രഹ്മഭവനേ ച ദേവഭവനേ ച ഏദിസോ ച താദിസോ ച തതോ ച ഭിയ്യോതി. ഏവമ്പി യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ.

അഥ വാ ഭഗവാ ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ, ചതൂഹി വേസാരജ്ജേഹി, ചതൂഹി പടിസമ്ഭിദാഹി, ഛഹി അഭിഞ്ഞാഹി, ഛഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി, തേജേന ച ബലേന ച ഗുണേന ച വീരിയേന ച പഞ്ഞായ ച ദിസ്സതി ഞായതി പഞ്ഞായതി.

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസേന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ [രത്തിഖിത്താ (സീ.) ധ. പ. ൩൦൪] യഥാ സരാ’’തി.

ഏവമ്പി യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ.

ചക്ഖുമാതി ഭഗവാ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ – മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, ദിബ്ബചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ, സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? മംസചക്ഖുമ്ഹി ഭഗവതോ പഞ്ച വണ്ണാ സംവിജ്ജന്തി – നീലോ ച വണ്ണോ, പീതകോ ച വണ്ണോ, ലോഹിതകോ ച വണ്ണോ, കണ്ഹോ ച വണ്ണോ, ഓദാതോ ച വണ്ണോ. അക്ഖിലോമാനി ച ഭഗവതോ. യത്ഥ ച അക്ഖിലോമാനി പതിട്ഠിതാനി തം നീലം ഹോതി സുനീലം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഉമാപുപ്ഫസമാനം. തസ്സ പരതോ പീതകം ഹോതി സുപീതകം സുവണ്ണവണ്ണം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം കണികാരപുപ്ഫസമാനം. ഉഭതോ അക്ഖികൂടാനി ഭഗവതോ ലോഹിതകാനി ഹോന്തി സുലോഹിതകാനി പാസാദികാനി ദസ്സനേയ്യാനി ഇന്ദഗോപകസമാനാനി. മജ്ഝേ കണ്ഹം ഹോതി സുകണ്ഹം അലൂഖം സുദ്ധം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം അദ്ദാരിട്ഠകസമാനം. തസ്സ പരതോ ഓദാതം ഹോതി സുഓദാതം സേതം പണ്ഡരം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഓസധിതാരകസമാനം. തേന ഭഗവാ പാകതികേന മംസചക്ഖുനാ അത്തഭാവപരിയാപന്നേന പുരിമസുചരിതകമ്മാഭിനിബ്ബത്തേന സമന്താ യോജനം പസ്സതി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച. യദാപി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ അന്ധകാരോ ഹോതി സൂരിയോ ച അത്ഥങ്ഗതോ ഹോതി; കാളപക്ഖോ ച ഉപോസഥോ ഹോതി, തിബ്ബോ ച വനസണ്ഡോ ഹോതി, മഹാ ച കാളമേഘോ അബ്ഭുട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവരൂപേപി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ സമന്താ യോജനം പസ്സതി. നത്ഥി സോ കുട്ടോ വാ കവാടം വാ പാകാരോ വാ പബ്ബതോ വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ ആവരണം രൂപാനം ദസ്സനായ. ഏകഞ്ചേ തിലഫലം നിമിത്തം കത്വാ തിലവാഹേ പക്ഖിപേയ്യ, തഞ്ഞേവ തിലഫലം ഉദ്ധരേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ പാകതികമംസചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ; യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ; ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ; യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ആകങ്ഖമാനോ ച ഭഗവാ ഏകമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വേപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചതസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ചപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ദസപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, വീസമ്പി [വീസതിമ്പി (സീ.)] ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിംസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചത്താലീസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ഞാസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, സതമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, സഹസ്സിമ്പി ചൂളനികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വിസഹസ്സിമ്പി മജ്ഝിമികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, തിസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, മഹാസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, യാവതകം പന ആകങ്ഖേയ്യ താവതകം പസ്സേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ ദിബ്ബചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദോ ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ പുരിസനാഗോ പുരിസാജഞ്ഞോ പുരിസധോരയ്ഹോ അനന്തഞാണോ അനന്തതേജോ അനന്തയസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാ നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ പഞ്ഞപേതാ നിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

സോ ഹി ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. നത്ഥി തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നം ഉപാദായ സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ജാനിതബ്ബം [അത്ഥി ധമ്മം ജാനിതബ്ബം (ക.) മഹാനി. ൧൫൬] അത്തത്ഥോ വാ, പരത്ഥോ വാ, ഉഭയത്ഥോ വാ, ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ, സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ, ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ, ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ, ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ, പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ, നേയ്യോ വാ അത്ഥോ, നീതോ വാ അത്ഥോ, അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ, നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ, വോദാനോ വാ അത്ഥോ, പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ, സബ്ബം തം അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

അതീതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതേ അപ്പടിഹതം ഞാണം, പച്ചുപ്പന്നേ അപ്പടിഹതം ഞാണം. സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി. സബ്ബം വചീകമ്മം… സബ്ബം മനോകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം; നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം; നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി; അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. യഥാ ദ്വിന്നം സമുഗ്ഗപടലാനം സമ്മാഫുസിതാനം ഹേട്ഠിമം സമുഗ്ഗപടലം ഉപരിമം നാതിവത്തതി, ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം ഹേട്ഠിമം നാതിവത്തതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; ഏവമേവം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം, നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം; നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം ന പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി; അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ.

സബ്ബധമ്മേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. സബ്ബസത്തേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേസം സത്താനം ഭഗവാ ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതി, ചരിതം ജാനാതി, അധിമുത്തിം ജാനാതി, അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബാഭബ്ബേ സത്തേ പജാനാതി. സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

യഥാ യേ കേചി മച്ഛകച്ഛപാ അന്തമസോ തിമിതിമിങ്ഗലം ഉപാദായ അന്തോമഹാസമുദ്ദേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി. യഥാ യേ കേചി പക്ഖീ അന്തമസോ ഗരുളം വേനതേയ്യം ഉപാദായ ആകാസസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ യേപി തേ സാരിപുത്തസമാ പഞ്ഞായ തേപി ബുദ്ധഞാണസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ബുദ്ധഞാണം ദേവമനുസ്സാനം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതി. യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ വോഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി, തേ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച. കഥിതാ വിസജ്ജിതാവ തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ ഉപക്ഖിത്തകാ ച. തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാവ തത്ഥ അതിരോചതി, യദിദം പഞ്ഞായാതി. ഏവം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ [ഓലോകേന്തോ (സീ.)] അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ അപ്പേകച്ചേ നപരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ. സേയ്യഥാപി നാമ ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി സമോദകം ഠിതാനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ തിട്ഠന്തി അനുപലിത്താനി ഉദകേന; ഏവമേവം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ അപ്പേകച്ചേ നപരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ. ജാനാതി ഭഗവാ – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോ, അയം ദോസചരിതോ, അയം മോഹചരിതോ, അയം വിതക്കചരിതോ, അയം സദ്ധാചരിതോ, അയം ഞാണചരിതോ’’തി. രാഗചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭകഥം കഥേതി; ദോസചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്താഭാവനം ആചിക്ഖതി; മോഹചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസേ പരിപുച്ഛായ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ ഗരുസംവാസേ നിവേസേതി; വിതക്കചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ആനാപാനസ്സതിം ആചിക്ഖതി; സദ്ധാചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ പസാദനീയം നിമിത്തം ആചിക്ഖതി ബുദ്ധസുബോധിം ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം സീലാനി ച അത്തനോ; ഞാണചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ വിപസ്സനാനിമിത്തം ആചിക്ഖതി അനിച്ചാകാരം ദുക്ഖാകാരം അനത്താകാരം.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖസ്സു ജാതിജരാഭിഭൂത’’ന്തി.

ഏവം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ.

കഥം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാ? സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ.

‘‘ന തസ്സ അദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി, അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം, തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി ചക്ഖുമാതി – യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ.

സബ്ബം തമം വിനോദേത്വാതി സബ്ബം രാഗതമം ദോസതമം മോഹതമം മാനതമം ദിട്ഠിതമം കിലേസതമം ദുച്ചരിതതമം അന്ധകരണം അചക്ഖുകരണം അഞ്ഞാണകരണം പഞ്ഞാനിരോധികം വിഘാതപക്ഖികം അനിബ്ബാനസംവത്തനികം നുദിത്വാ പനുദിത്വാ ജഹിത്വാ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – സബ്ബം തമം വിനോദേത്വാ.

ഏകോവ രതിമജ്ഝഗാതി. ഏകോതി ഭഗവാ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ, അദുതിയട്ഠേന ഏകോ, തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന ഏകോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ഏകോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ഏകോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ഏകോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ? ഭഗവാ ദഹരോവ സമാനോ സുസു കാളകേസോ ഭദ്രേന [ഭദ്ദേന (സ്യാ.)] യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ പഠമേന വയസാ അകാമകാനം മാതാപിതൂനം അസ്സുമുഖാനം രുദന്താനം വിലപന്താനം ഞാതിസങ്ഘം പഹായ സബ്ബം ഘരാവാസപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ പുത്തദാരപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ ഞാതിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ മിത്താമച്ചപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ സന്നിധിപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അകിഞ്ചനഭാവം ഉപഗന്ത്വാ ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി – ഏവം ഭഗവാ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖാതേന ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ അദുതിയട്ഠേന ഏകോ? സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഏകോ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി പടിസേവതി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനി. സോ ഏകോ ചരതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ രഹോ നിസീദതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി – ഏവം ഭഗവാ അദുതിയട്ഠേന ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന ഏകോ? സോ ഏവം ഏകോ അദുതിയോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ മഹാപധാനം പദഹന്തോ മാരം സസേനം കണ്ഹം നമുചിം പമത്തബന്ധും വിധമിത്വാ തണ്ഹാജാലിനിം വിസരിതം വിസത്തികം പജഹസി വിനോദേസി ബ്യന്തിം അകാസി അനഭാവം ഗമേസി.

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാനസംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം [ഇത്ഥം ഭാവഞ്ഞഥാഭാവം (ക.) ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫], സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ തണ്ഹായ പഹാനട്ഠേന ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ? രാഗസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതരാഗോതി ഏകോ, ദോസസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതദോസോതി ഏകോ, മോഹസ്സ പഹീനത്താ ഏകന്തവീതമോഹോതി ഏകോ, കിലേസാനം പഹീനത്താ ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ? ഏകായനമഗ്ഗോ വുച്ചതി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ.

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ, മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന തരിംസു [അതരിംസു (സ്യാ.)] പുബ്ബേ, തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി.

ഏവം ഭഗവാ ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ഏകോ.

കഥം ഭഗവാ ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ? ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വീമംസാ വിപസ്സനാ സമ്മാദിട്ഠി. ഭഗവാ തേന ബോധിഞാണേന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ബുജ്ഝി…പേ… ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ബുജ്ഝി; ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി…പേ… ‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി ബുജ്ഝി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി ബുജ്ഝി…പേ… ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി ബുജ്ഝി; ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ’’തി ബുജ്ഝി… പഹാതബ്ബാതി… ഭാവേതബ്ബാതി… സച്ഛികാതബ്ബാതി ബുജ്ഝി, ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ബുജ്ഝി, ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ബുജ്ഝി.

അഥ വാ യം കിഞ്ചി ബുജ്ഝിതബ്ബം അനുബുജ്ഝിതബ്ബം പടിബുജ്ഝിതബ്ബം സമ്ബുജ്ഝിതബ്ബം അധിഗന്തബ്ബം ഫസ്സിതബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം, സബ്ബം തം തേന ബോധിഞാണേന ബുജ്ഝി അനുബുജ്ഝി പടിബുജ്ഝി സമ്ബുജ്ഝി സമ്മാബുജ്ഝി അധിഗച്ഛി ഫസ്സേസി സച്ഛാകാസി. ഏവം ഭഗവാ ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏകോ.

രതിമജ്ഝഗാതി. രതിന്തി നേക്ഖമ്മരതിം വിവേകരതിം ഉപസമരതിം സമ്ബോധിരതിം അജ്ഝഗാ സമജ്ഝഗാ അധിഗച്ഛി ഫസ്സേസി സച്ഛാകാസീതി – ഏകോവ രതിമജ്ഝഗാ.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –

‘‘സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, യഥാ ദിസ്സതി ചക്ഖുമാ;

സബ്ബം തമം വിനോദേത്വാ, ഏകോവ രതിമജ്ഝഗാ’’തി.

൧൯൨. തം ബുദ്ധം അസിതം താദിം, അകുഹം ഗണിമാഗതം;

ബഹൂനമിധ ബദ്ധാനം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം.

തം ബുദ്ധം അസിതം താദിന്തി. ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി [പത്തോ (സ്യാ.)], ബലേസു ച വസീഭാവം പാപുണി. ബുദ്ധോതി കേനട്ഠേന ബുദ്ധോ? ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ, സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ, അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ, വിസവിതായ ബുദ്ധോ, ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, നിരുപക്കിലേസസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ബുദ്ധോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോ, ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോ, അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭത്താ ബുദ്ധോ. ബുദ്ധോതി നേതം മാതരാ കതം ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം. വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി, യദിദം ബുദ്ധോതി – തം ബുദ്ധം. അസിതന്തി ദ്വേ നിസ്സയാ – തണ്ഹാനിസ്സയോ ച ദിട്ഠിനിസ്സയോ ച. കതമോ തണ്ഹാനിസ്സയോ? യാവ തണ്ഹാസങ്ഖാതേന സീമകതം ഓധികതം [പരിയാദികതം (സ്യാ.)] പരിയന്തകതം പരിഗ്ഗഹിതം മമായിതം – ഇദം മമ, ഏതം മമ, ഏത്തകം മമ, ഏത്താവതാ മമ, മമ രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ ഫോട്ഠബ്ബാ, അത്ഥരണാ പാവുരണാ ദാസിദാസാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവാ, ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം സുവണ്ണം, ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ രട്ഠഞ്ച ജനപദോ ച കോസോ ച കോട്ഠാഗാരഞ്ച, കേവലമ്പി മഹാപഥവിം തണ്ഹാവസേന മമായതി, യാവതാ അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം – അയം തണ്ഹാനിസ്സയോ.

കതമോ ദിട്ഠിനിസ്സയോ? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ ‘‘അയാഥാവകസ്മിം യാഥാവക’’ന്തി ഗാഹോ യാവതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി – അയം ദിട്ഠിനിസ്സയോ.

ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ തണ്ഹാനിസ്സയോ പഹീനോ, ദിട്ഠിനിസ്സയോ പടിനിസ്സട്ഠോ; തണ്ഹാനിസ്സയസ്സ പഹീനത്താ ദിട്ഠിനിസ്സയസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ ഭഗവാ ചക്ഖും അസിതോ, സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… മനം അസിതോ, രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം… കാമധാതും… രൂപധാതും… അരൂപധാതും … കാമഭവം… രൂപഭവം… അരൂപഭവം… സഞ്ഞാഭവം… അസഞ്ഞാഭവം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവം… ഏകവോകാരഭവം… ചതുവോകാരഭവം… പഞ്ചവോകാരഭവം… അതീതം… അനാഗതം… പച്ചുപ്പന്നം… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ അസിതോ അനിസ്സിതോ അനല്ലീനോ അനുപഗതോ അനജ്ഝോസിതോ അനധിമുത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – തം ബുദ്ധം അസിതം.

താദിന്തി ഭഗവാ പഞ്ചഹാകാരേഹി താദീ – ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ, ചത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, മുത്താവീതി താദീ, തംനിദ്ദേസാ താദീ.

കഥം ഭഗവാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ? ഭഗവാ ലാഭേപി താദീ, അലാഭേപി താദീ, യസേപി താദീ, അയസേപി താദീ, പസംസായപി താദീ നിന്ദായപി താദീ, സുഖേപി താദീ, ദുക്ഖേപി താദീ; ഏകച്ചേ ബാഹം ഗന്ധേന ലിമ്പേയ്യും, ഏകച്ചേ ബാഹം വാസിയാ തച്ഛേയ്യും, അമുകസ്മിം നത്ഥി രാഗോ, അമുകസ്മിം നത്ഥി പടിഘം, അനുനയപടിഘവിപ്പഹീനോ ഉഗ്ഘാതിനിഗ്ഘാതിവീതിവത്തോ അനുരോധവിരോധം സമതിക്കന്തോ. ഏവം ഭഗവാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ.

കഥം ഭഗവാ ചത്താവീതി താദീ? ഭഗവതാ [ഭഗവതോ (സ്യാ.)] രാഗോ ചത്തോ വന്തോ മുത്തോ പഹീനോ പടിനിസ്സട്ഠോ, ദോസോ…പേ… മോഹോ… കോധോ… ഉപനാഹോ… മക്ഖോ… പളാസോ… ഇസ്സാ… മച്ഛരിയം… മായാ… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭോ… സാരമ്ഭോ… മാനോ… അതിമാനോ… മദോ… പമാദോ… സബ്ബേ കിലേസാ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ… സബ്ബേ ദരഥാ… സബ്ബേ പരിളാഹാ… സബ്ബേ സന്താപാ … സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ചത്താ വന്താ മുത്താ പഹീനാ പടിനിസ്സട്ഠാ. ഏവം ഭഗവാ ചത്താവീതി താദീ.

കഥം ഭഗവാ തിണ്ണാവീതി താദീ? ഭഗവാ കാമോഘം തിണ്ണോ, ഭവോഘം തിണ്ണോ, ദിട്ഠോഘം തിണ്ണോ, അവിജ്ജോഘം തിണ്ണോ, സബ്ബം സംസാരപഥം തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ നിത്തിണ്ണോ അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ വീതിവത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ ഗതദ്ധോ ഗതദിസോ ഗതകോടിയോ പാലിതബ്രഹ്മചരിയോ ഉത്തമദിട്ഠിപ്പത്തോ ഭാവിതമഗ്ഗോ പഹീനകിലേസോ പടിവിദ്ധാകുപ്പോ സച്ഛികതനിരോധോ. ദുക്ഖം തസ്സ പരിഞ്ഞാതം, സമുദയോ പഹീനോ, മഗ്ഗോ ഭാവിതോ, നിരോധോ സച്ഛികതോ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിഞ്ഞാതം, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിഞ്ഞാതം, പഹാതബ്ബം പഹീനം, ഭാവേതബ്ബം ഭാവിതം, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം. സോ ഉക്ഖിത്തപളിഘോ [ഉക്ഖിത്തപലിഘോ (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൬] സംകിണ്ണപരിക്ഖോ അബ്ബൂള്ഹേസികോ നിരഗ്ഗളോ അരിയോ പന്നദ്ധജോ പന്നഭാരോ വിസഞ്ഞുത്തോ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഏകാരക്ഖോ ചതുരാപസ്സേനോ പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ സമവയസട്ഠേസനോ അനാവിലസങ്കപ്പോ പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ സുവിമുത്തചിത്തോ സുവിമുത്തപഞ്ഞോ കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോ പരമപുരിസോ പരമപത്തിപ്പത്തോ. സോ നേവാചിനതി, നാപചിനതി; അപചിനിത്വാ ഠിതോ നേവ പജഹതി, ന ഉപാദിയതി; പജഹിത്വാ ഠിതോ നേവ സംസിബ്ബതി, ന ഉസിനേതി; വിസിനേത്വാ ഠിതോ നേവ വിധൂപേതി, ന സന്ധൂപേതി; വിധൂപേത്വാ ഠിതോ, അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ, അസേഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ, അസേഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ, അസേഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ, അസേഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതത്താ ഠിതോ, സച്ചം സമ്പടിപാദിയിത്വാ ഠിതോ, ഏജം സമതിക്കമിത്വാ ഠിതോ, കിലേസഗ്ഗിം പരിയാദിയിത്വാ ഠിതോ, അപരിഗമനതായ ഠിതോ, കടം സമാദായ ഠിതോ, മുത്തപടിസേവനതായ ഠിതോ, മേത്തായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, കരുണായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, മുദിതായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, ഉപേക്ഖായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, അച്ചന്തപാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, അതമ്മയതായ പാരിസുദ്ധിയാ ഠിതോ, വിമുത്തത്താ ഠിതോ, സന്തുസിതത്താ ഠിതോ, ഖന്ധപരിയന്തേ ഠിതോ, ധാതുപരിയന്തേ ഠിതോ, ആയതനപരിയന്തേ ഠിതോ, ഗതിപരിയന്തേ ഠിതോ, ഉപപത്തിപരിയന്തേ ഠിതോ, പടിസന്ധിപരിയന്തേ ഠിതോ, ഭവപരിയന്തേ ഠിതോ, സംസാരപരിയന്തേ ഠിതോ, വട്ടപരിയന്തേ ഠിതോ, അന്തിമേ ഭവേ ഠിതോ, അന്തിമേ സമുസ്സയേ ഠിതോ, അന്തിമദേഹധരോ ഭഗവാ.

‘‘തസ്സായം പച്ഛിമകോ ഭവോ, ചരിമോയം സമുസ്സയോ;

ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ തിണ്ണാവീതി താദീ.

കഥം ഭഗവാ മുത്താവീതി താദീ? ഭഗവതോ രാഗാ ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം, ദോസാ ചിത്തം… മോഹാ ചിത്തം… കോധാ… ഉപനാഹാ… മക്ഖാ… പളാസാ… ഇസ്സായ… മച്ഛരിയാ… മായായ… സാഠേയ്യാ… ഥമ്ഭാ… സാരമ്ഭാ… മാനാ… അതിമാനാ… മദാ… പമാദാ… സബ്ബകിലേസേഹി… സബ്ബദുച്ചരിതേഹി… സബ്ബദരഥേഹി… സബ്ബപരിളാഹേഹി… സബ്ബസന്താപേഹി… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം. ഏവം ഭഗവാ മുത്താവീതി താദീ.

കഥം ഭഗവാ തംനിദ്ദേസാ താദീ? ഭഗവാ സീലേ സതി സീലവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, സദ്ധായ സതി സദ്ധോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, വീരിയേ സതി വീരിയവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, സതിയാ സതി സതിമാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, സമാധിസ്മിം സതി സമാഹിതോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, പഞ്ഞായ സതി പഞ്ഞവാതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, വിജ്ജായ സതി തേവിജ്ജോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, അഭിഞ്ഞായ സതി ഛളഭിഞ്ഞോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ, ദസബലേ സതി ദസബലോതി തംനിദ്ദേസാ താദീ. ഏവം ഭഗവാ തംനിദ്ദേസാ താദീതി – തം ബുദ്ധം അസിതം താദിം.

അകുഹം ഗണിമാഗതന്തി. അകുഹോതി തീണി കുഹനവത്ഥൂനി – പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു, ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു, സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധ ഗഹപതികാ ഭിക്ഖും നിമന്തേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. സോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അത്ഥികോ [അതിത്തികോ (സീ.), ഇത്ഥികോ (സ്യാ.), പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസേ പാഠനാനത്തം നത്ഥി] ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം ഭിയ്യോകമ്യതം ഉപാദായ ചീവരം പച്ചക്ഖാതി, പിണ്ഡപാതം പച്ചക്ഖാതി, സേനാസനം പച്ചക്ഖാതി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പച്ചക്ഖാതി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ചീവരേന! ഏതം സാരുപ്പം, യം സമണോ സുസാനാ വാ സങ്കാരകൂടാ വാ പാപണികാ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ സങ്ഘാടിം കരിത്വാ ധാരേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന പിണ്ഡപാതേന! ഏതം സാരുപ്പം, യം സമണോ ഉഞ്ഛാചരിയായ പിണ്ഡിയാലോപേന ജീവിതം കപ്പേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന സേനാസനേന! ഏതം സാരുപ്പം, യം സമണോ രുക്ഖമൂലികോ വാ അസ്സ സോസാനികോ വാ അബ്ഭോകാസികോ വാ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന! ഏതം സാരുപ്പം, യം സമണോ പൂതിമുത്തേന ഹരിതകീഖണ്ഡേന ഓസധം കരേയ്യാ’’തി തദുപാദായ ലൂഖം ചീവരം ധാരേതി, ലൂഖം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ലൂഖം സേനാസനം പടിസേവതി, ലൂഖം ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിസേവതി. തമേനം ഗഹപതികാ ഏവം ജാനന്തി – ‘‘അയം സമണോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ധുതവാദോ’’തി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ നിമന്തേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘തിണ്ണം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ദേയ്യധമ്മസ്സ സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ദക്ഖിണേയ്യാനം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി. തുമ്ഹാകഞ്ചേവായം സദ്ധാ അത്ഥി, ദേയ്യധമ്മോ ച സംവിജ്ജതി, അഹഞ്ച പടിഗ്ഗാഹകോ. സചേ അഹം ന പടിഗ്ഗഹേസ്സാമി, ഏവം തുമ്ഹേ പുഞ്ഞേന പരിബാഹിരാ [പടിബാഹിരാ (ക.)] ഭവിസ്സഥ, ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ, അപി ച തുമ്ഹാകംയേവ അനുകമ്പായ പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി. തദുപാദായ ബഹുമ്പി ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി [പടിഗണ്ഹതി (സീ.)], ബഹുമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുമ്പി സേനാസനം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുമ്പി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ, ‘‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’’തി ഗമനം സണ്ഠപേതി, ഠാനം സണ്ഠപേതി, നിസജ്ജം സണ്ഠപേതി, സയനം സണ്ഠപേതി, പണിധായ ഗച്ഛതി, പണിധായ തിട്ഠതി, പണിധായ നിസീദതി, പണിധായ സേയ്യം കപ്പേതി, സമാഹിതോ വിയ ഗച്ഛതി, സമാഹിതോ വിയ തിട്ഠതി, സമാഹിതോ വിയ നിസീദതി, സമാഹിതോ വിയ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപാഥകജ്ഝായീവ ഹോതി. യാ ഏവരൂപാ ഇരിയാപഥസ്സ ആഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ ‘‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’’തി, അരിയധമ്മസന്നിസ്സിതം വാചം ഭാസതി. ‘‘യോ ഏവരൂപം ചീവരം ധാരേതി സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപം പത്തം ധാരേതി… ലോഹഥാലകം ധാരേതി… ധമ്മകരണം [ധമ്മകരകം (സീ. സ്യാ.) അഭിധാനപ്പദീപികാഭിനവനിസ്സയം ഓലോകേതബ്ബം] ധാരേതി… പരിസ്സാവനം ധാരേതി… കുഞ്ചികം ധാരേതി… ഉപാഹനം ധാരേതി… കായബന്ധനം ധാരേതി… ആയോഗം ധാരേതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യസ്സ ഏവരൂപോ ഉപജ്ഝായോ സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യസ്സ ഏവരൂപോ ആചരിയോ… ഏവരൂപാ സമാനുപജ്ഝായകാ… സമാനാചരിയകാ… മിത്താ… സന്ദിട്ഠാ… സമ്ഭത്താ… സഹായാ, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപേ വിഹാരേ വസതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപേ അഡ്ഢയോഗേ വസതി… പാസാദേ വസതി… ഹമ്മിയേ വസതി… ഗുഹായം വസതി… ലേണേ വസതി… കുടിയാ വസതി… കൂടാഗാരേ വസതി… അട്ടേ വസതി … മാളേ വസതി… ഉദ്ദണ്ഡേ വസതി… ഉപട്ഠാനസാലായം വസതി… മണ്ഡപേ വസതി… രുക്ഖമൂലേ വസതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി.

അഥ വാ കോരജികകോരജികോ, ഭാകുടികഭാകുടികോ, കുഹകകുഹകോ, ലപകലപകോ, മുഖസമ്ഭാവിതോ ‘‘അയം സമണോ ഇമാസം ഏവരൂപാനം വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ’’തി. താദിസം ഗമ്ഭീരം ഗൂള്ഹം നിപുണം പടിച്ഛന്നം ലോകുത്തരം സുഞ്ഞതാപടിസഞ്ഞുത്തം കഥം കഥേതി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു. ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഇമാനി തീണി കുഹനവത്ഥൂനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി. തസ്മാ ബുദ്ധോ അകുഹോതി – അകുഹം.

ഗണിമാഗതന്തി. ഗണീതി ഗണീ ഭഗവാ. ഗണാചരിയോതി ഗണീ, ഗണസ്സ സത്ഥാതി ഗണീ, ഗണം പരിഹരതീതി ഗണീ, ഗണം ഓവദതീതി ഗണീ, ഗണം അനുസാസതീതി ഗണീ, വിസാരദോ ഗണം ഉപസങ്കമതീതി ഗണീ, ഗണസ്സ സുസ്സൂസതി സോതം ഓദഹതി അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേതീതി ഗണീ, ഗണം അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠാപേതീതി ഗണീ, ഭിക്ഖുഗണസ്സ ഗണീ, ഭിക്ഖുനീഗണസ്സ ഗണീ, ഉപാസകഗണസ്സ ഗണീ, ഉപാസികാഗണസ്സ ഗണീ, രാജഗണസ്സ ഗണീ, ഖത്തിയഗണസ്സ ഗണീ, ബ്രാഹ്മണഗണസ്സ ഗണീ, വേസ്സഗണസ്സ ഗണീ, സുദ്ദഗണസ്സ ഗണീ, ബ്രഹ്മഗണസ്സ ഗണീ, ദേവഗണസ്സ ഗണീ, സങ്ഘിം [സംഘഗണസ്സ ഗണീ (സീ.)] ഗണിം ഗണാചരിയം. ആഗതന്തി ഉപഗതം സമുപഗതം സമുപപന്നം [സമ്പത്തം (ബഹൂസു)] സങ്കസ്സനഗരന്തി – അകുഹം ഗണിമാഗതം.

ബഹൂനമിധ ബദ്ധാനന്തി. ബഹൂനം ഖത്തിയാനം ബ്രാഹ്മണാനം വേസ്സാനം സുദ്ദാനം ഗഹട്ഠാനം പബ്ബജിതാനം ദേവാനം മനുസ്സാനം. ബദ്ധാനന്തി ബദ്ധാനം ബദ്ധചരാനം പരിചാരകാനം സിസ്സാനന്തി – ബഹൂനമിധ ബദ്ധാനം.

അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമന്തി. പഞ്ഹേന അത്ഥികോ ആഗതോമ്ഹി [അത്ഥികാമ്ഹ ആഗതാ (സീ. ക.) ഏവമീദിസേസു ദ്വീസു പദേസുപി ബഹുവചനേന], പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമോ ആഗതോമ്ഹി, പഞ്ഹം സോതുകാമോ ആഗതോമ്ഹീതി. ഏവമ്പി അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം. അഥ വാ പഞ്ഹത്ഥികാനം പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമാനം പഞ്ഹം സോതുകാമാനം ആഗമനം അഭിക്കമനം ഉപസങ്കമനം പയിരുപാസനം [പയിരുപാസനാ (സ്യാ. ക.)] സിയാ അത്ഥീതി. ഏവമ്പി അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം. അഥ വാ പഞ്ഹാഗമോ തുയ്ഹം അത്ഥി, ത്വമ്പി പഹു [ഇമാനി തീണി പദാനി നത്ഥി സ്യാ. പോത്ഥകേ], ത്വമസി അലമത്ഥോ മയാ പുച്ഛിതം കഥേതും വിസജ്ജേതും ‘‘വഹസ്സേതം ഭാര’’ന്തി. ഏവമ്പി അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമം.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –

‘‘തം ബുദ്ധം അസിതം താദിം, അകുഹം ഗണിമാഗതം;

ബഹൂനമിധ ബദ്ധാനം, അത്ഥി പഞ്ഹേന ആഗമ’’ന്തി.

൧൯൩. ഭിക്ഖുനോ വിജിഗുച്ഛതോ, ഭജതോ രിത്തമാസനം;

രുക്ഖമൂലം സുസാനം വാ, പബ്ബതാനം ഗുഹാസു വാ.

ഭിക്ഖുനോ വിജിഗുച്ഛതോതി. ഭിക്ഖുനോതി പുഥുജ്ജനകല്യാണസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ സേക്ഖസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ. വിജിഗുച്ഛതോതി ജാതിയാ വിജിഗുച്ഛതോ, ജരായ… ബ്യാധിനാ… മരണേന… സോകേഹി… പരിദേവേഹി… ദുക്ഖേഹി… ദോമനസ്സേഹി… ഉപായാസേഹി വിജിഗുച്ഛതോ, നേരയികേന ദുക്ഖേന… തിരച്ഛാനയോനികേന ദുക്ഖേന… പേത്തിവിസയികേന ദുക്ഖേന… മാനുസികേന [മാനുസകേന (സീ. സ്യാ.) മഹാനി. ൧൭൧] ദുക്ഖേന… ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകേന ദുക്ഖേന… ഗബ്ഭട്ഠിതിമൂലകേന ദുക്ഖേന… ഗബ്ഭവുട്ഠാനമൂലകേന ദുക്ഖേന… ജാതസ്സൂപനിബന്ധകേന ദുക്ഖേന… ജാതസ്സ പരാധേയ്യകേന ദുക്ഖേന… അത്തൂപക്കമേന ദുക്ഖേന… പരൂപക്കമേന ദുക്ഖേന… ദുക്ഖദുക്ഖേന… സങ്ഖാരദുക്ഖേന … വിപരിണാമദുക്ഖേന… ചക്ഖുരോഗേന ദുക്ഖേന… സോതരോഗേന ദുക്ഖേന… ഘാനരോഗേന ദുക്ഖേന… ജിവ്ഹാരോഗേന ദുക്ഖേന… കായരോഗേന ദുക്ഖേന… സീസരോഗേന ദുക്ഖേന… കണ്ണരോഗേന ദുക്ഖേന… മുഖരോഗേന ദുക്ഖേന… ദന്തരോഗേന ദുക്ഖേന… കാസേന… സാസേന… പിനാസേന… ഡാഹേന… ജരേന… കുച്ഛിരോഗേന… മുച്ഛായ… പക്ഖന്ദികായ… സൂലായ… വിസൂചികായ… കുട്ഠേന… ഗണ്ഡേന… കിലാസേന… സോസേന… അപമാരേന… ദദ്ദുയാ… കണ്ഡുയാ… കച്ഛുയാ… രഖസായ… വിതച്ഛികായ… ലോഹിതേന… പിത്തേന… മധുമേഹേന… അംസായ… പിളകായ… ഭഗന്ദലേന… പിത്തസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… വാതസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സന്നിപാതികേന ആബാധേന… ഉതുപരിണാമജേന ആബാധേന… വിസമപരിഹാരജേന ആബാധേന… ഓപക്കമികേന ആബാധേന… കമ്മവിപാകജേന ആബാധേന… സീതേന… ഉണ്ഹേന… ജിഘച്ഛായ… പിപാസായ… ഉച്ചാരേന … പസ്സാവേന… ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേന ദുക്ഖേന… മാതുമരണേന ദുക്ഖേന… പിതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഭാതുമരണേന… ഭഗിനിമരണേന… പുത്തമരണേന … ധീതുമരണേന… ഞാതിബ്യസനേന… ഭോഗബ്യസനേന… രോഗബ്യസനേന… സീലബ്യസനേന… ദിട്ഠിബ്യസനേന ദുക്ഖേന വിജിഗുച്ഛതോ അട്ടീയതോ ഹരായതോ ജിഗുച്ഛതോതി – ഭിക്ഖുനോ വിജിഗുച്ഛതോ.

ഭജതോ രിത്തമാസനന്തി. ആസനം വുച്ചതി യത്ഥ നിസീദതി – മഞ്ചോ പീഠം ഭിസി തട്ടികാ ചമ്മഖണ്ഡോ തിണസന്ഥാരോ പണ്ണസന്ഥാരോ പലാലസന്ഥാരോ [പലാസസന്ഥാരോ (സീ. സ്യാ.)]. തം ആസനം അസപ്പായരൂപദസ്സനേന രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം, അസപ്പായസദ്ദസ്സവനേന രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം, അസപ്പായേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി രിത്തം വിവിത്തം പവിവിത്തം. തം പവിവിത്തം ആസനം ഭജതോ സമ്ഭജതോ സേവതോ നിസേവതോ സംസേവതോ പടിസേവതോതി – ഭജതോ രിത്തമാസനം.

രുക്ഖമൂലം സുസാനം വാതി. രുക്ഖമൂലംയേവ രുക്ഖമൂലം, സുസാനംയേവ സുസാനന്തി – രുക്ഖമൂലം സുസാനം വാ. പബ്ബതാനം ഗുഹാസു വാതി. പബ്ബതായേവ പബ്ബതാ, കന്ദരായേവ കന്ദരാ, ഗിരിഗുഹായേവ ഗിരിഗുഹാ. പബ്ബതന്തരികായോ വുച്ചന്തി പബ്ബതപബ്ഭാരാതി – പബ്ബതാനം ഗുഹാസു വാ.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –

‘‘ഭിക്ഖുനോ വിജിഗുച്ഛതോ, ഭജതോ രിത്തമാസനം;

രുക്ഖമൂലം സുസാനം വാ, പബ്ബതാനം ഗുഹാസു വാ’’തി.

൧൯൪. ഉച്ചാവചേസു സയനേസു, കിവന്തോ [ഗീവന്തോ (സ്യാ.) മോഗ്ഗല്ലാനബ്യാകരണം ഓലോകേതബ്ബം] തത്ഥ ഭേരവാ;

യേ ഹി ഭിക്ഖു ന വേധേയ്യ, നിഗ്ഘോസേ സയനാസനേ.

ഉച്ചാവചേസു സയനേസൂതി. ഉച്ചാവചേസൂതി ഉച്ചാവചേസു ഹീനപ്പണീതേസു ഛേകപാപകേസു. സയനം വുച്ചതി സേനാസനം വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാതി – ഉച്ചാവചേസു സയനേസു. കിവന്തോ തത്ഥ ഭേരവാതി. കിവന്തോതി കിവന്തോ [കുവന്തോ (സീ.), ഗീവന്തോ (സ്യാ.)] കൂജന്തോ നദന്തോ സദ്ദം കരോന്തോ. അഥ വാ കിവന്തോതി കതി കിത്തകാ കീവതകാ കീവബഹുകാ തേ. ഭേരവാതി സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ ഹത്ഥീ അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാതി – കിവന്തോ തത്ഥ ഭേരവാ.

യേ ഹി ഭിക്ഖു ന വേധേയ്യാതി. യേ ഹീതി യേ ഹി ഭേരവേ പസ്സിത്വാ വാ സുണിത്വാ വാ ന വേധേയ്യ നപ്പവേധേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ ന തസേയ്യ ന ഉത്തസേയ്യ ന പരിത്തസേയ്യ ന ഭായേയ്യ ന സന്താസം ആപജ്ജേയ്യ, അഭീരൂ അസ്സ അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ, പഹീനഭയഭേരവോ വിഗതലോമഹംസോ വിഹരേയ്യാതി – യേ ഹി ഭിക്ഖു ന വേധേയ്യ.

നിഗ്ഘോസേ സയനാസനേതി. അപ്പസദ്ദേ അപ്പനിഗ്ഘോസേ വിജനവാതേ മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകേ പടിസല്ലാനസാരുപ്പേ സേനാസനേതി – നിഗ്ഘോസേ സയനാസനേ.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –

‘‘ഉച്ചാവചേസു സയനേസു, കിവന്തോ തത്ഥ ഭേരവാ;

യേ ഹി ഭിക്ഖു ന വേധേയ്യ, നിഗ്ഘോസേ സയനാസനേ’’തി.

൧൯൫. കതി പരിസ്സയാ ലോകേ, ഗച്ഛതോ അഗതം ദിസം;

യേ ഭിക്ഖു അഭിസമ്ഭവേ, പന്തമ്ഹി സയനാസനേ.

കതി പരിസ്സയാ ലോകേതി. കതീതി കതി കിത്തകാ കീവതകാ കീവബഹുകാ. പരിസ്സയാതി ദ്വേ പരിസ്സയാ – പാകടപരിസ്സയാ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ ച. കതമേ പാകടപരിസ്സയാ? സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ ഹത്ഥീ അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാ, ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ ജരോ കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതം പിത്തം മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ, പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ…പേ… സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പാകടപരിസ്സയാ.

കതമേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ? കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം കാമച്ഛന്ദനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണം രാഗോ ദോസോ മോഹോ കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോ, സബ്ബേ കിലേസാ സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ സബ്ബേ ദരഥാ സബ്ബേ പരിളാഹാ സബ്ബേ സന്താപാ സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ.

പരിസ്സയാതി കേനട്ഠേന പരിസ്സയാ? പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ, പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ, തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ.

കഥം പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തി. ഏവം പരിസഹന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം? സമ്മാപടിപദായ അനുലോമപടിപദായ അപച്ചനീകപടിപദായ അവിരുദ്ധപടിപദായ അന്വത്ഥപടിപദായ ധമ്മാനുധമ്മപടിപദായ സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ജാഗരിയാനുയോഗസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പഞ്ചന്നം ബലാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാനുയോഗസ്സ – ഇമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. ഏവം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ? തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാ. യഥാ ബിലേ ബിലാസയാ പാണാ സയന്തി, ദകേ ദകാസയാ പാണാ സയന്തി, വനേ വനാസയാ പാണാ സയന്തി, രുക്ഖേ രുക്ഖാസയാ പാണാ സയന്തി; ഏവമേവ തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാതി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സാന്തേവാസികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി, സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി, സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ. കതമേ തയോ? ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ, ദോസോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… മോഹോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ’’.

‘‘അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം [അന്ധതമം (സ്യാ. ക.) മഹാനി. ൧൫൬; ഇതിവു. ൮൮] തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ ദോസോ, ദോസോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം ദോസോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ മോഹോ, മോഹോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘മൂള്ഹോ അത്ഥം ന ജാനാതി, മൂള്ഹോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം മോഹോ സഹതേ നര’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘തയോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. കതമേ തയോ? ലോഭോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ; ദോസോ ഖോ, മഹാരാജ…പേ… മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തയോ പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായാ’’തി.

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രാഗോ ച ദോസോ ച ഇതോനിദാനാ, അരതീ രതീ ലോമഹംസോ ഇതോജാ;

ഇതോ സമുട്ഠായ മനോവിതക്കാ, കുമാരകാ ധങ്കമിവോസ്സജന്തീ’’തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ. ലോകേതി മനുസ്സലോകേതി – കതി പരിസ്സയാ ലോകേ.

ഗച്ഛതോ അഗതം ദിസന്തി. അഗതാ ദിസാ വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അഗതപുബ്ബാ സാ ദിസാ ന സാ ദിസാ ഗതപുബ്ബാ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ.

‘‘സമതിത്തികം അനവസേസം, തേലപത്തം യഥാ പരിഹരേയ്യ;

ഏവം സചിത്തമനുരക്ഖേ, പത്ഥയാനോ [പത്ഥയമാനോ (സ്യാ.)] ദിസം അഗതപുബ്ബം’’.

അഗതപുബ്ബം ദിസം വജതോ ഗച്ഛതോ അഭിക്കമതോതി – ഗച്ഛതോ അഗതം ദിസം.

യേ ഭിക്ഖു അഭിസമ്ഭവേതി. യേതി യേ പരിസ്സയേ അഭിസമ്ഭവേയ്യ അഭിഭവേയ്യ അജ്ഝോത്ഥരേയ്യ പരിയാദിയേയ്യ മദ്ദേയ്യാതി – യേ ഭിക്ഖു അഭിസമ്ഭവേ.

പന്തമ്ഹി സയനാസനേതി. അന്തേ പന്തേ പരിയന്തേ സേലന്തേ വാ വനന്തേ വാ നദന്തേ വാ ഉദകന്തേ വാ യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി, ജനന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരേ സേനാസനേതി – പന്തമ്ഹി സയനാസനേ.

തേനാഹ ഥേരോ സാരിപുത്തോ –