൧൫. അത്തദണ്ഡസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ അത്തദണ്ഡസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൭൦. അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം, ജനം പസ്സഥ മേധഗം;

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി, യഥാ സംവിജിതം മയാ.

അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതന്തി. ദണ്ഡാതി തയോ ദണ്ഡാ – കായദണ്ഡോ, വചീദണ്ഡോ, മനോദണ്ഡോ. തിവിധം കായദുച്ചരിതം കായദണ്ഡോ, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം വചീദണ്ഡോ, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം മനോദണ്ഡോ. ഭയന്തി ദ്വേ ഭയാനി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ച ഭയം സമ്പരായികഞ്ച ഭയം. കതമം ദിട്ഠധമ്മികം ഭയം? ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി, നില്ലോപമ്പി ഹരതി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി. തമേനം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തി – ‘‘അയം, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ. ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി തം ദണ്ഡം പണേഹീ’’തി. തമേനം രാജാ പരിഭാസതി. സോ പരിഭാസപച്ചയാ ഭയമ്പി ഉപ്പാദേതി, ദുക്ഖം ദോമനസ്സം [ദുക്ഖദോമനസ്സം (സ്യാ.)] പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. തമേനം രാജാ ബന്ധാപേതി അന്ദുബന്ധനേന വാ രജ്ജുബന്ധനേന വാ സങ്ഖലികബന്ധനേന വാ വേത്തബന്ധനേന വാ ലതാബന്ധനേന വാ പക്ഖേപബന്ധനേന വാ [പേക്ഖബന്ധനേന വാ (സ്യാ.)] പരിക്ഖേപബന്ധനേന വാ ഗാമബന്ധനേന വാ നിഗമബന്ധനേന വാ നഗരബന്ധനേന വാ രട്ഠബന്ധനേന വാ ജനപദബന്ധനേന വാ അന്തമസോ സവചനീയമ്പി കരോതി – ‘‘ന തേ ലബ്ഭാ ഇതോ പക്കമിതു’’ന്തി. സോ ബന്ധനപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. രാജാ തസ്സ ധനം ആഹരാപേതി – സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ. സോ ധനജാനിപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം.

ഏത്തകേനപി രാജാ ന തുസ്സതി. തമേനം രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരാപേതി – കസാഹിപി താളേതി, വേത്തേഹിപി താളേതി, അഡ്ഢദണ്ഡകേഹിപി താളേതി, ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദതി, പാദമ്പി ഛിന്ദതി, ഹത്ഥപാദമ്പി ഛിന്ദതി, കണ്ണമ്പി ഛിന്ദതി, നാസമ്പി ഛിന്ദതി, കണ്ണനാസമ്പി ഛിന്ദതി, ബിലങ്ഗഥാലികമ്പി കരോതി, സങ്ഖമുണ്ഡികമ്പി കരോതി, രാഹുമുഖമ്പി കരോതി, ജോതിമാലികമ്പി കരോതി, ഹത്ഥപജ്ജോതികമ്പി കരോതി, ഏരകപത്തികമ്പി കരോതി, ചീരകവാസികമ്പി കരോതി, ഏണേയ്യകമ്പി കരോതി, ബളിസമംസികമ്പി കരോതി, കഹാപണികമ്പി കരോതി, ഖാരാപതച്ഛികമ്പി കരോതി, പലിഘപരിവത്തകമ്പി കരോതി, പലാലപീഠകമ്പി കരോതി, തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചതി, സുനഖേഹിപി ഖാദാപേതി, ജീവന്തമ്പി സൂലേ ഉത്താസേതി, അസിനാപി സീസം ഛിന്ദതി. സോ കമ്മകാരണപച്ചയാപി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം. രാജാ ഇമേസം ചതുന്നം ദണ്ഡാനം ഇസ്സരോ.

സോ സകേന കമ്മേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. തമേനം നിരയപാലാ പഞ്ചവിധബന്ധനം നാമ കമ്മകാരണം കാരേന്തി – തത്തം അയോഖിലം ഹത്ഥേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം ദുതിയേ ഹത്ഥേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം പാദേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം ദുതിയേ പാദേ ഗമേന്തി, തത്തം അയോഖിലം മജ്ഝേ ഉരസ്മിം ഗമേന്തി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ [തിപ്പാ (സ്യാ.)] കടുകാ വേദനാ വേദേതി; ന ച താവ കാലംകരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം.

തമേനം നിരയപാലാ സംവേസേത്വാ [സംവേസിത്വാ (സ്യാ.) മ. നി. ൩.൨൬൭] കുഠാരീഹി [കുധാരീഹി (സ്യാ. ക.)] തച്ഛേന്തി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദേതി; ന ച താവ കാലംകരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. തമേനം നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം [ഉദ്ധപാദം (സീ.)] അധോസിരം ഗഹേത്വാ വാസീഹി തച്ഛേന്തി. തമേനം നിരയപാലാ രഥേ യോജേത്വാ ആദിത്തായ പഥവിയാ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ സാരേന്തിപി പച്ചാസാരേന്തിപി [ഹാരേന്തിപി പച്ചാഹാരേന്തിപി (സീ. ക.)] …പേ… തമേനം നിരയപാലാ മഹന്തം അങ്ഗാരപബ്ബതം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ആരോപേന്തിപി ഓരോപേന്തിപി…പേ… തമേനം നിരയപാലാ ഉദ്ധംപാദം അധോസിരം ഗഹേത്വാ തത്തായ ലോഹകുമ്ഭിയാ പക്ഖിപന്തി ആദിത്തായ സമ്പജ്ജലിതായ സജോതിഭൂതായ. സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചതി. സോ തത്ഥ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനോ സകിമ്പി ഉദ്ധം ഗച്ഛതി, സകിമ്പി അധോ ഗച്ഛതി, സകിമ്പി തിരിയം ഗച്ഛതി. സോ തത്ഥ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദേതി; ന ച താവ കാലംകരോതി യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീഹോതി. ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം. തമേനം നിരയപാലാ മഹാനിരയേ പക്ഖിപന്തി. സോ ഖോ പന മഹാനിരയോ –

‘‘ചതുക്കണ്ണോ ചതുദ്വാരോ, വിഭത്തോ ഭാഗസോ മിതോ;

അയോപാകാരപരിയന്തോ [… പരിയത്തോ (സ്യാ. ക.)], അയസാ പടികുജ്ജിതോ.

‘‘തസ്സ അയോമയാ ഭൂമി, ജലിതാ തേജസാ യുതാ;

സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതി സബ്ബദാ.

‘‘കദരിയാതപനാ ഘോരാ, അച്ചിമന്തോ ദുരാസദാ;

ലോമഹംസനരൂപാ ച, ഭിസ്മാ പടിഭയാ ദുഖാ.

‘‘പുരത്ഥിമായ ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, പച്ഛിമായ പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘പച്ഛിമായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, പുരത്ഥിമായ പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘ഉത്തരായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ദക്ഖിണായ പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘ദക്ഖിണായ ച ഭിത്തിയാ, അച്ചിക്ഖന്ധോ സമുട്ഠിതോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഉത്തരായ പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘ഹേട്ഠതോ ച സമുട്ഠായ, അച്ചിക്ഖന്ധോ ഭയാനകോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഛദനസ്മിം പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘ഛദനമ്ഹാ സമുട്ഠായ, അച്ചിക്ഖന്ധോ ഭയാനകോ;

ദഹന്തോ പാപകമ്മന്തേ, ഭൂമിയം പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘അയോകപാലമാദിത്തം, സന്തത്തം ജലിതം യഥാ;

ഏവം അവീചിനിരയോ, ഹേട്ഠാ ഉപരി പസ്സതോ.

‘‘തത്ഥ സത്താ മഹാലുദ്ദാ, മഹാകിബ്ബിസകാരിനോ;

അച്ചന്തപാപകമ്മന്താ, പച്ചന്തി ന ച മിയ്യരേ [മീയരേ (സീ.)].

‘‘ജാതവേദസമോ കായോ, തേസം നിരയവാസിനം;

പസ്സ കമ്മാനം ദള്ഹത്തം, ന ഭസ്മാ ഹോതി നപീ മസി.

‘‘പുരത്ഥിമേനപി ധാവന്തി, തതോ ധാവന്തി പച്ഛിമം;

ഉത്തരേനപി ധാവന്തി, തതോ ധാവന്തി ദക്ഖിണം.

‘‘യം യം ദിസം പധാവന്തി [ദിസമ്പി ധാവന്തി (സ്യാ.)], തം തം ദ്വാരം പിധീയതി [പിഥീയതി (സീ. സ്യാ.)];

അഭിനിക്ഖമിതാസാ തേ, സത്താ മോക്ഖഗവേസിനോ.

‘‘ന തേ തതോ നിക്ഖമിതും, ലഭന്തി കമ്മപച്ചയാ;

തേസഞ്ച പാപകമ്മന്തം, അവിപക്കം കതം ബഹു’’ന്തി.

ഏതം ഭയം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം കുതോ തസ്സ? അത്തദണ്ഡതോ ജാതം സഞ്ജാതം നിബ്ബത്തം അഭിനിബ്ബത്തം പാതുഭൂതം. യാനി ച നേരയികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച തിരച്ഛാനയോനികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച പേത്തിവിസയികാനി ദുക്ഖാനി യാനി ച മാനുസികാനി ദുക്ഖാനി; താനി കുതോ ജാതാനി കുതോ സഞ്ജാതാനി കുതോ നിബ്ബത്താനി കുതോ അഭിനിബ്ബത്താനി കുതോ പാതുഭൂതാനി? അത്തദണ്ഡതോ ജാതാനി സഞ്ജാതാനി നിബ്ബത്താനി അഭിനിബ്ബത്താനി പാതുഭൂതാനീതി – അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം.

ജനം പസ്സഥ മേധഗന്തി. ജനന്തി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ച മേധഗം ജനം കലഹം ജനം വിരുദ്ധം ജനം പടിവിരുദ്ധം ജനം ആഹതം ജനം പച്ചാഹതം ജനം ആഘാതിതം ജനം പച്ചാഘാതിതം ജനം പസ്സഥ ദക്ഖഥ ഓലോകേഥ നിജ്ഝായേഥ ഉപപരിക്ഖഥാതി – ജനം പസ്സഥ മേധഗം.

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമീതി. സംവേഗം ഉബ്ബേഗം ഉത്രാസം ഭയം പീളനം ഘട്ടനം ഉപദ്ദവം ഉപസഗ്ഗം. കിത്തയിസ്സാമീതി പകിത്തയിസ്സാമി ആചിക്ഖിസ്സാമി ദേസേസ്സാമി പഞ്ഞപേസ്സാമി പട്ഠപേസ്സാമി വിവരിസ്സാമി വിഭജിസ്സാമി ഉത്താനീകരിസ്സാമി പകാസിസ്സാമീതി – സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി.

യഥാ സംവിജിതം മയാതി. യഥാ മയാ അത്തനായേവ അത്താനം സംവേജിതോ ഉബ്ബേജിതോ സംവേഗമാപാദിതോതി – യഥാ സംവിജിതം മയാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാതം, ജനം പസ്സഥ മേധഗം;

സംവേഗം കിത്തയിസ്സാമി, യഥാ സംവിജിതം മയാ’’തി.

൧൭൧. ഫന്ദമാനം പജം ദിസ്വാ, മച്ഛേ അപ്പോദകേ യഥാ;

അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി ബ്യാരുദ്ധേ, ദിസ്വാ മം ഭയമാവിസി.

ഫന്ദമാനം പജം ദിസ്വാതി. പജാതി സത്താധിവചനം. പജം തണ്ഹാഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം ദിട്ഠിഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം കിലേസഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം ദുച്ചരിതഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം പയോഗഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം വിപാകഫന്ദനായ ഫന്ദമാനം രത്തം രാഗേന ഫന്ദമാനം ദുട്ഠം ദോസേന ഫന്ദമാനം മൂള്ഹം മോഹേന ഫന്ദമാനം വിനിബദ്ധം മാനേന ഫന്ദമാനം പരാമട്ഠം ദിട്ഠിയാ ഫന്ദമാനം വിക്ഖേപഗതം ഉദ്ധച്ചേന ഫന്ദമാനം അനിട്ഠങ്ഗതം വിചികിച്ഛായ ഫന്ദമാനം ഥാമഗതം അനുസയേഹി ഫന്ദമാനം ലാഭേന ഫന്ദമാനം അലാഭേന ഫന്ദമാനം യസേന ഫന്ദമാനം അയസേന ഫന്ദമാനം പസംസായ ഫന്ദമാനം നിന്ദായ ഫന്ദമാനം സുഖേന ഫന്ദമാനം ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം ജാതിയാ ഫന്ദമാനം ജരായ ഫന്ദമാനം ബ്യാധിനാ ഫന്ദമാനം മരണേന ഫന്ദമാനം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസേഹി ഫന്ദമാനം നേരയികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം തിരച്ഛാനയോനികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം പേത്തിവിസയികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം മാനുസികേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകേന ദുക്ഖേന… ഗബ്ഭട്ഠിതിമൂലകേന [ഗബ്ഭേഠിതീമൂലകേന (ക.) മഹാനി. ൧൧] ദുക്ഖേന… ഗബ്ഭാവുട്ഠാനമൂലകേന ദുക്ഖേന… ജാതസ്സൂപനിബന്ധകേന ദുക്ഖേന… ജാതസ്സ പരാധേയ്യകേന ദുക്ഖേന… അത്തൂപക്കമേന ദുക്ഖേന… പരൂപക്കമേന ദുക്ഖേന… ദുക്ഖദുക്ഖേന… സങ്ഖാരദുക്ഖേന… വിപരിണാമദുക്ഖേന… ചക്ഖുരോഗേന ദുക്ഖേന… സോതരോഗേന … ഘാനരോഗേന… ജിവ്ഹാരോഗേന … കായരോഗേന… സീസരോഗേന … കണ്ണരോഗേന… മുഖരോഗേന… ദന്തരോഗേന… കാസേന… സാസേന… പിനാസേന… ഡാഹേന… ജരേന… കുച്ഛിരോഗേന… മുച്ഛായ… പക്ഖന്ദികായ… സൂലായ… വിസൂചികായ… കുട്ഠേന… ഗണ്ഡേന… കിലാസേന… സോസേന… അപമാരേന… ദദ്ദുയാ… കണ്ഡുയാ… കച്ഛുയാ… രഖസായ… വിതച്ഛികായ… ലോഹിതേന… പിത്തേന… മധുമേഹേന… അംസായ… പീളകായ… ഭഗന്ദലേന… പിത്തസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… വാതസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സന്നിപാതികേന ആബാധേന… ഉതുപരിണാമജേന ആബാധേന… വിസമപരിഹാരജേന ആബാധേന … ഓപക്കമികേന ആബാധേന… കമ്മവിപാകജേന ആബാധേന… സീതേന… ഉണ്ഹേന… ജിഘച്ഛായ… പിപാസായ… ഉച്ചാരേന… പസ്സാവേന… ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേന ദുക്ഖേന… മാതുമരണേന ദുക്ഖേന… പിതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഭാതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഭഗിനിമരണേന ദുക്ഖേന… പുത്തമരണേന ദുക്ഖേന… ധീതുമരണേന ദുക്ഖേന… ഞാതിമരണേന ദുക്ഖേന… ഭോഗബ്യസനേന ദുക്ഖേന… രോഗബ്യസനേന ദുക്ഖേന… സീലബ്യസനേന ദുക്ഖേന… ദിട്ഠിബ്യസനേന ദുക്ഖേന ഫന്ദമാനം സമ്ഫന്ദമാനം വിപ്ഫന്ദമാനം വേധമാനം പവേധമാനം സമ്പവേധമാനം. ദിസ്വാതി ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാതി – ഫന്ദമാനം പജം ദിസ്വാ.

മച്ഛേ അപ്പോദകേ യഥാതി യഥാ മച്ഛാ അപ്പോദകേ ഉദകപരിയാദാനേ കാകേഹി വാ കുലലേഹി വാ ബലാകാഹി വാ പരിപാതിയമാനാ ഉക്ഖിപിയമാനാ ഖജ്ജമാനാ ഫന്ദന്തി സമ്ഫന്ദന്തി വിപ്ഫന്ദന്തി വേധന്തി പവേധന്തി സമ്പവേധന്തി; ഏവമേവ പജാ തണ്ഹാഫന്ദനായ ഫന്ദന്തി…പേ… ദിട്ഠിബ്യസനേന ദുക്ഖേന ഫന്ദന്തി സമ്ഫന്ദന്തി വിപ്ഫന്ദന്തി വേധന്തി പവേധന്തി സമ്പവേധന്തീതി – മച്ഛേ അപ്പോദകേ യഥാ.

അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി ബ്യാരുദ്ധേതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സത്താ വിരുദ്ധാ പടിവിരുദ്ധാ ആഹതാ പച്ചാഹതാ ആഘാതിതാ പച്ചാഘാതിതാ. രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തി, ഖത്തിയാപി ഖത്തിയേഹി വിവദന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ബ്രാഹ്മണേഹി വിവദന്തി, ഗഹപതീപി ഗഹപതീഹി വിവദന്തി, മാതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി മാതരാ വിവദതി, പിതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി പിതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭാതരാ വിവദതി, ഭഗിനീപി ഭഗിനിയാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭഗിനിയാ വിവദതി, ഭഗിനിപി ഭാതരാ വിവദതി, സഹായോപി സഹായേന വിവദതി; തേ തത്ഥ കലഹവിഗ്ഗഹവിവാദാപന്നാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പാണീഹിപി ഉപക്കമന്തി, ലേഡ്ഡൂഹിപി ഉപക്കമന്തി, ദണ്ഡേഹിപി ഉപക്കമന്തി, സത്ഥേഹിപി ഉപക്കമന്തി, തേ തത്ഥ മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തി മരണമത്തമ്പി ദുക്ഖന്തി – അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി ബ്യാരുദ്ധേ.

ദിസ്വാ മം ഭയമാവിസീതി. ദിസ്വാതി ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ഭയം പീളനം ഘട്ടനം ഉപദ്ദവോ ഉപസഗ്ഗോ ആവിസീതി [ആവീസീതി (സീ.), ആവിസതീതി (സ്യാ.)] – ദിസ്വാ മം ഭയമാവിസി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഫന്ദമാനം പജം ദിസ്വാ, മച്ഛേ അപ്പോദകേ യഥാ;

അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി ബ്യാരുദ്ധേ, ദിസ്വാ മം ഭയമാവിസീ’’തി.

൧൭൨. സമന്തമസാരോ ലോകോ, ദിസാ സബ്ബാ സമേരിതാ;

ഇച്ഛം ഭവനമത്തനോ, നാദ്ദസാസിം അനോസിതം.

സമന്തമസാരോ ലോകോതി. ലോകോതി നിരയലോകോ തിരച്ഛാനയോനിലോകോ പേത്തിവിസയലോകോ മനുസ്സലോകോ ദേവലോകോ, ഖന്ധലോകോ ധാതുലോകോ ആയതനലോകോ, അയം ലോകോ പരോ ലോകോ, ബ്രഹ്മലോകോ ദേവലോകോ – അയം വുച്ചതി ലോകോ. നിരയലോകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. തിരച്ഛാനയോനിലോകോ…പേ… പേത്തിവിസയലോകോ… മനുസ്സലോകോ… ദേവലോകോ… ഖന്ധലോകോ… ധാതുലോകോ… ആയതനലോകോ… അയം ലോകോ… പരോ ലോകോ… ബ്രഹ്മലോകോ… ദേവലോകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ.

യഥാ പന നളോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ഏരണ്ഡോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ഉദുമ്ബരോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ സേതകച്ഛോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ പാരിഭദ്ദകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ഫേണപിണ്ഡോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ ഉദകപുബ്ബുളം [ബുബ്ബുലകം (സീ.), പുബ്ബുളകം (സ്യാ.)] അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം, യഥാ മരീചി അസാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ, യഥാ കദലിക്ഖന്ധോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ, യഥാ മായാ അസാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ; ഏവമേവ നിരയലോകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ.

തിരച്ഛാനയോനിലോകോ… പേത്തിവിസയലോകോ… മനുസ്സലോകോ… ദേവലോകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. ഖന്ധലോകോ… ധാതുലോകോ… ആയതനലോകോ… അയം ലോകോ… പരോ ലോകോ… ബ്രഹ്മലോകോ… ദേവലോകോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാതി – സമന്തമസാരോ ലോകോ.

ദിസാ സബ്ബാ സമേരിതാതി. യേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സങ്ഖാരാ, തേപി ഏരിതാ സമേരിതാ ചലിതാ ഘട്ടിതാ അനിച്ചതായ ജാതിയാ അനുഗതാ ജരായ അനുസടാ ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതാ മരണേന അബ്ഭാഹതാ ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതാ അതാണാ അലേണാ അസരണാ അസരണീഭൂതാ. യേ പച്ഛിമായ ദിസായ സങ്ഖാരാ…പേ… യേ ഉത്തരായ ദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ദക്ഖിണായ ദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ പച്ഛിമായ അനുദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ഉത്തരായ അനുദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ദക്ഖിണായ അനുദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ഉപരിമായ ദിസായ സങ്ഖാരാ… യേ ദസസു ദിസാസു സങ്ഖാരാ, തേപി ഏരിതാ സമേരിതാ ചലിതാ ഘട്ടിതാ അനിച്ചതായ ജാതിയാ അനുഗതാ ജരായ അനുസടാ ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതാ മരണേന അബ്ഭാഹതാ ദുക്ഖേ പതിട്ഠിതാ അതാണാ അലേണാ അസരണാ അസരണീഭൂതാ. ഭാസിതമ്പി ചേതം –

‘‘കിഞ്ചാപി ചേതം ജലതീ വിമാനം, ഓഭാസയം ഉത്തരിയം ദിസായ;

രൂപേ രണം ദിസ്വാ സദാ പവേധിതം, തസ്മാ ന രൂപേ രമതീ സുമേധോ.

‘‘മച്ചുനാബ്ഭാഹതോ ലോകോ, ജരായ പരിവാരിതോ;

തണ്ഹാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ഇച്ഛാധൂമായിതോ [ഇച്ഛാധുമായികോ (സ്യാ.)] സദാ.

‘‘സബ്ബോ ആദീപിതോ ലോകോ, സബ്ബോ ലോകോ പധൂപിതോ;

സബ്ബോ പജ്ജലിതോ ലോകോ, സബ്ബോ ലോകോ പകമ്പിതോ’’തി.

ദിസാ സബ്ബാ സമേരിതാ.

ഇച്ഛം ഭവനമത്തനോതി. അത്തനോ ഭവനം താണം ലേണം സരണം ഗതിം പരായനം ഇച്ഛന്തോ സാദിയന്തോ പത്ഥയന്തോ പിഹയന്തോ അഭിജപ്പന്തോതി – ഇച്ഛം ഭവനമത്തനോ. നാദ്ദസാസിം അനോസിതന്തി. അജ്ഝോസിതംയേവ അദ്ദസം, അനജ്ഝോസിതം നാദ്ദസം, സബ്ബം യോബ്ബഞ്ഞം ജരായ ഓസിതം, സബ്ബം ആരോഗ്യം ബ്യാധിനാ ഓസിതം, സബ്ബം ജീവിതം മരണേന ഓസിതം, സബ്ബം ലാഭം അലാഭേന ഓസിതം, സബ്ബം യസം അയസേന ഓസിതം, സബ്ബം പസംസം നിന്ദായ ഓസിതം, സബ്ബം സുഖം ദുക്ഖേന ഓസിതം.

‘‘ലാഭോ അലാഭോ യസോ അയസോ ച, നിന്ദാ പസംസാ ച സുഖം ദുഖഞ്ച;

ഏതേ അനിച്ചാ മനുജേസു ധമ്മാ, അസസ്സതാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി.

നാദ്ദസാസിം അനോസിതം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സമന്തമസാരോ ലോകോ, ദിസാ സബ്ബാ സമേരിതാ;

ഇച്ഛം ഭവനമത്തനോ, നാദ്ദസാസിം അനോസിത’’ന്തി.

൧൭൩. ഓസാനേ ത്വേവ ബ്യാരുദ്ധേ, ദിസ്വാ മേ അരതീ അഹു;

അഥേത്ഥ സല്ലമദ്ദക്ഖിം, ദുദ്ദസം ഹദയസ്സിതം.

ഓസാനേ ത്വേവ ബ്യാരുദ്ധേതി. ഓസാനേ ത്വേവാതി സബ്ബം യോബ്ബഞ്ഞം ജരാ ഓസാപേതി, സബ്ബം ആരോഗ്യം ബ്യാധി ഓസാപേതി, സബ്ബം ജീവിതം മരണം ഓസാപേതി, സബ്ബം ലാഭം അലാഭോ ഓസാപേതി, സബ്ബം യസം അയസോ ഓസാപേതി, സബ്ബം പസംസം നിന്ദാ ഓസാപേതി, സബ്ബം സുഖം ദുക്ഖം ഓസാപേതീതി – ഓസാനേ ത്വേവ. ബ്യാരുദ്ധേതി യോബ്ബഞ്ഞകാമാ സത്താ ജരായ പടിവിരുദ്ധാ, ആരോഗ്യകാമാ സത്താ ബ്യാധിനാ പടിവിരുദ്ധാ, ജീവിതുകാമാ സത്താ മരണേന പടിവിരുദ്ധാ, ലാഭകാമാ സത്താ അലാഭേന പടിവിരുദ്ധാ, യസകാമാ സത്താ അയസേന പടിവിരുദ്ധാ, പസംസകാമാ സത്താ നിന്ദായ പടിവിരുദ്ധാ, സുഖകാമാ സത്താ ദുക്ഖേന പടിവിരുദ്ധാ ആഹതാ പച്ചാഹതാ ആഘാതിതാ പച്ചാഘാതിതാതി – ഓസാനേ ത്വേവ ബ്യാരുദ്ധേ.

ദിസ്വാ മേ അരതീ അഹൂതി. ദിസ്വാതി ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാതി – ദിസ്വാ. മേ അരതീതി യാ അരതി യാ അനഭിരതി യാ അനഭിരമനാ യാ ഉക്കണ്ഠിതാ യാ പരിതസിതാ അഹൂതി – ദിസ്വാ മേ അരതീ അഹു.

അഥേത്ഥ സല്ലമദ്ദക്ഖിന്തി. അഥാതി പദസന്ധി…പേ… പദാനുപുബ്ബതാപേതം – അഥാതി. ഏത്ഥാതി സത്തേസു. സല്ലന്തി സത്ത സല്ലാനി – രാഗസല്ലം, ദോസസല്ലം, മോഹസല്ലം, മാനസല്ലം, ദിട്ഠിസല്ലം, സോകസല്ലം, കഥംകഥാസല്ലം. അദ്ദക്ഖിന്തി അദ്ദസം അദക്ഖിം അപസ്സിം പടിവിജ്ഝിന്തി – അഥേത്ഥ സല്ലമദ്ദക്ഖിം.

ദുദ്ദസം ഹദയസ്സിതന്തി. ദുദ്ദസന്തി ദുദ്ദസം ദുദ്ദക്ഖം ദുപ്പസ്സം ദുബ്ബുജ്ഝം ദുരനുബുജ്ഝം ദുപ്പടിവിജ്ഝന്തി – ദുദ്ദസം. ഹദയസ്സിതന്തി ഹദയം വുച്ചതി ചിത്തം. യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഹദയസ്സിതന്തി ഹദയനിസ്സിതം ചിത്തസിതം ചിത്തനിസ്സിതം ചിത്തേന സഹഗതം സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം ഏകുപ്പാദം ഏകനിരോധം ഏകവത്ഥുകം ഏകാരമ്മണന്തി – ദുദ്ദസം ഹദയസ്സിതം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഓസാനേ ത്വേവ ബ്യാരുദ്ധേ, ദിസ്വാ മേ അരതീ അഹു;

അഥേത്ഥ സല്ലമദ്ദക്ഖിം, ദുദ്ദസം ഹദയസ്സിത’’ന്തി.

൧൭൪. യേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ദിസാ സബ്ബാ വിധാവതി;

തമേവ സല്ലമബ്ബുയ്ഹ, ന ധാവതി ന സീദതി.

യേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ദിസാ സബ്ബാ വിധാവതീതി. സല്ലന്തി. സത്ത സല്ലാനി – രാഗസല്ലം, ദോസസല്ലം, മോഹസല്ലം, മാനസല്ലം, ദിട്ഠിസല്ലം, സോകസല്ലം, കഥംകഥാസല്ലം. കതമം രാഗസല്ലം? യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദിരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം – ഇദം രാഗസല്ലം.

കതമം ദോസസല്ലം? ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തി ആഘാതോ ജായതി ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, ‘‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി…പേ… ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – ഇദം ദോസസല്ലം.

കതമം മോഹസല്ലം? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം. യം ഏവരൂപം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസങ്ഗാഹണാ അപരിയോഗാഹണാ [അസങ്ഗാഹതാ അപരിയോഗാഹതാ (സ്യാ.), അസങ്ഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ (ക.)] അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖനാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇദം മോഹസല്ലം.

കതമം മാനസല്ലം? ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – ഇദം മാനസല്ലം.

കതമം ദിട്ഠിസല്ലം? വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി, ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസഞ്ഞോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ [കുമഗ്ഗോ (ക.) മഹാനി. ൩൮] മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ വിപരീതഗ്ഗാഹോ വിപല്ലാസഗ്ഗാഹോ മിച്ഛാഗാഹോ അയാഥാവകസ്മിം ‘‘യാഥാവക’’ന്തി ഗാഹോ യാവതാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി – ഇദം ദിട്ഠിസല്ലം.

കതമം സോകസല്ലം? ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ അന്തോഡാഹോ അന്തോപരിഡാഹോ ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം – ഇദം സോകസല്ലം.

കതമം കഥംകഥാസല്ലം? ദുക്ഖേ കങ്ഖാ, ദുക്ഖസമുദയേ കങ്ഖാ, ദുക്ഖനിരോധേ കങ്ഖാ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ കങ്ഖാ, പുബ്ബന്തേ കങ്ഖാ, അപരന്തേ കങ്ഖാ, പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖാ, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വേധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹണാ ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – ഇദം കഥംകഥാസല്ലം.

യേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ദിസാ സബ്ബാ വിധാവതീതി. രാഗസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി, നില്ലോപമ്പി ഹരതി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി; ഏവമ്പി രാഗസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി. അഥ വാ രാഗസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ഭോഗേ പരിയേസന്തോ നാവായ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദതി. സീതസ്സ പുരക്ഖതോ ഉണ്ഹസ്സ പുരക്ഖതോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേഹി പീളിയമാനോ [രിസ്സമാനോ (സീ. സ്യാ.)] ഖുപ്പിപാസായ മിയ്യമാനോ തിഗുമ്ബം ഗച്ഛതി, തക്കോലം ഗച്ഛതി, തക്കസീലം ഗച്ഛതി, കാളമുഖം ഗച്ഛതി, പുരപൂരം ഗച്ഛതി, വേസുങ്ഗം ഗച്ഛതി, വേരാപഥം ഗച്ഛതി, ജവം ഗച്ഛതി, താമലിം ഗച്ഛതി, വങ്കം ഗച്ഛതി, ഏളബന്ധനം ഗച്ഛതി, സുവണ്ണകൂടം ഗച്ഛതി, സുവണ്ണഭൂമിം ഗച്ഛതി, തമ്ബപണ്ണിം ഗച്ഛതി, സുപ്പാദകം [സുപ്പാരകം (സീ. ക.), സുപ്പാരം (സ്യാ.)] ഗച്ഛതി, ഭാരുകച്ഛം ഗച്ഛതി, സുരട്ഠം ഗച്ഛതി, ഭങ്ഗലോകം [അങ്ഗലോകം (സീ.), അങ്ഗണേകം (സ്യാ.)] ഗച്ഛതി, ഭങ്ഗണം [ഗങ്ഗണം (സീ. സ്യാ.)] ഗച്ഛതി, പരമഭങ്ഗണം ഗച്ഛതി, യോനം ഗച്ഛതി, പരമയോനം ഗച്ഛതി, വിനകം ഗച്ഛതി, മൂലപദം ഗച്ഛതി, മരുകന്താരം ഗച്ഛതി, ജണ്ണുപഥം ഗച്ഛതി, അജപഥം ഗച്ഛതി, മേണ്ഡപഥം ഗച്ഛതി, സങ്കുപഥം ഗച്ഛതി, ഛത്തപഥം ഗച്ഛതി, വംസപഥം ഗച്ഛതി, സകുണപഥം ഗച്ഛതി, മൂസികപഥം ഗച്ഛതി, ദരിപഥം ഗച്ഛതി, വേത്താചാരം ഗച്ഛതി; പരിയേസന്തോ ന ലഭതി, അലാഭമൂലകമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, പരിയേസന്തോ ലഭതി, ലദ്ധാ ആരക്ഖമൂലകമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി ‘‘കിന്തി മേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും ന ചോരാ ഹരേയ്യും ന അഗ്ഗി ദഹേയ്യ ന ഉദകം വഹേയ്യ ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരേയ്യു’’ന്തി. തസ്സ ഏവം ആരക്ഖതോ ഗോപയതോ തേ ഭോഗാ വിപ്പലുജ്ജന്തി, സോ വിപ്പയോഗമൂലകമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏവമ്പി രാഗസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

ദോസസല്ലേന…പേ… മോഹസല്ലേന… മാനസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, സന്ധിമ്പി ഛിന്ദതി, നില്ലോപമ്പി ഹരതി, ഏകാഗാരികമ്പി കരോതി, പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി. ഏവം മാനസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

ദിട്ഠിസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ അചേലകോ ഹോതി മുത്താചാരോ ഹത്ഥാപലേഖനോ [ഹത്ഥാവലേഖനോ (സ്യാ.)], ന ഏഹിഭദന്തികോ, ന തിട്ഠഭദന്തികോ; നാഭിഹടം, ന ഉദ്ദിസ്സകതം, ന നിമന്തനം സാദിയതി, സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന കളോപിമുഖാ [ഖളോപിമുഖാ (സീ.)] പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഏളകമന്തരം, ന ദണ്ഡമന്തരം, ന മുസലമന്തരം, ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം, ന ഗബ്ഭിനിയാ, ന പായമാനായ, ന പുരിസന്തരഗതായ, ന സംകിത്തീസു, ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി, ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ. ന മച്ഛം ന മംസം ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവതി. സോ ഏകാഗാരികോ വാ ഹോതി ഏകാലോപികോ, ദ്വാഗാരികോ വാ ഹോതി ദ്വാലോപികോ…പേ… സത്താഗാരികോ വാ ഹോതി സത്താലോപികോ. ഏകിസ്സാപി ഭത്തിയാ യാപേതി, ദ്വീഹിപി ഭത്തീഹി യാപേതി…പേ… സത്തഹിപി ഭത്തീഹി യാപേതി. ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി, ദ്വീഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി. ഇതി ഏവരൂപം അഡ്ഢമാസികമ്പി പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഏവമ്പി ദിട്ഠിസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

അഥ വാ ദിട്ഠിസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ സോ സാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, സാമാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, നീവാരഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ദദ്ദുലഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഹടഭക്ഖോ വാ ഹോതി, കണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ആചാമഭക്ഖോ വാ ഹോതി, പിഞ്ഞാകഭക്ഖോ വാ ഹോതി, തിലഭക്ഖോ വാ ഹോതി, തിണഭക്ഖോ വാ ഹോതി, ഗോമയഭക്ഖോ വാ ഹോതി, വനമൂലഫലാഹാരോ യാപേതി പവത്തഫലഭോജനോ. സോ സാണാനിപി ധാരേതി, മസാണാനിപി ധാരേതി, ഛവദുസ്സാനിപി ധാരേതി, പംസുകൂലാനിപി ധാരേതി, തിരീടാനിപി ധാരേതി, അജിനാനിപി ധാരേതി, അജിനക്ഖിപമ്പി ധാരേതി, കുസചീരമ്പി ധാരേതി, വാകചീരമ്പി ധാരേതി, ഫലകചീരമ്പി ധാരേതി, കേസകമ്ബലമ്പി ധാരേതി, ഉലൂകപക്ഖമ്പി ധാരേതി, കേസമസ്സുലോചകോപി ഹോതി, കേസമസ്സുലോചനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഉബ്ഭട്ഠകോപി ഹോതി ആസനപടിക്ഖിത്തോ, ഉക്കുടികോപി ഹോതി ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോ, കണ്ടകാപസ്സയികോ ഹോതി, കണ്ടകാപസ്സയേ സേയ്യം കപ്പേതി, ഫലകസേയ്യമ്പി കപ്പേതി, ഥണ്ഡിലസേയ്യമ്പി കപ്പേതി, ഏകാപസ്സയികോ ഹോതി രജോജല്ലധരോ, അബ്ഭോകാസികോപി ഹോതി യഥാസന്ഥതികോ, വേകടികോപി ഹോതി വികടഭോജനാനുയോഗമനുയുത്തോ, അപാനകോപി ഹോതി അപാനകത്തമനുയുത്തോ, സായതതിയകമ്പി ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഇതി ഏവരൂപം അനേകവിഹിതം കായസ്സ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഏവമ്പി ദിട്ഠിസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

സോകസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ അഞ്ഞതരിസ്സാ ഇത്ഥിയാ മാതാ കാലമകാസി. സാ തസ്സാ കാലം കിരിയായ ഉമ്മത്തികാ ഖിത്തചിത്താ രഥിയായ രഥിയം, സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപി മേ മാതരം അദ്ദസ്സഥ, അപി മേ മാതരം അദ്ദസ്സഥാ’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ അഞ്ഞതരിസ്സാ ഇത്ഥിയാ പിതാ കാലമകാസി… ഭാതാ കാലമകാസി… ഭഗിനീ കാലമകാസി… പുത്തോ കാലമകാസി… ധീതാ കാലമകാസി… സാമികോ കാലമകാസി. സാ തസ്സ കാലം കിരിയായ ഉമ്മത്തികാ ഖിത്തചിത്താ രഥിയായ രഥിയം, സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപി മേ സാമികം അദ്ദസ്സഥ, അപി മേ സാമികം അദ്ദസ്സഥാ’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ മാതാ കാലമകാസി. സോ തസ്സാ കാലം കിരിയായ ഉമ്മത്തകോ ഖിത്തചിത്തോ രഥിയായ രഥിയം, സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപി മേ മാതരം അദ്ദസ്സഥ, അപി മേ മാതരം അദ്ദസ്സഥാ’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ അഞ്ഞതരസ്സ പുരിസസ്സ പിതാ കാലമകാസി… ഭാതാ കാലമകാസി… ഭഗിനീ കാലമകാസി… പുത്തോ കാലമകാസി… ധീതാ കാലമകാസി… പജാപതി കാലമകാസി. സോ തസ്സാ കാലം കിരിയായ ഉമ്മത്തകോ ഖിത്തചിത്തോ രഥിയായ രഥിയം, സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപി മേ പജാപതിം അദ്ദസ്സഥ, അപി മേ പജാപതിം അദ്ദസ്സഥാ’തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ബ്രാഹ്മണ, ഇമിസ്സായേവ സാവത്ഥിയാ അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ ഞാതികുലം അഗമാസി. തസ്സാ തേ ഞാതകാ സാമികം അച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാതുകാമാ, സാ ച നം ന ഇച്ഛതി. അഥ ഖോ സാ ഇത്ഥീ സാമികം ഏതദവോച – ‘ഇമേ, അയ്യപുത്ത, ഞാതകാ തവ അച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാതുകാമാ, ഉഭോ മയം മരിസ്സാമാ’തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ തം ഇത്ഥിം ദ്വിധാ ഛേത്വാ അത്താനം ഓപാതേതി – ‘ഉഭോ പേച്ച ഭവിസ്സാമാ’’’തി. ഏവം സോകസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

കഥംകഥാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ – ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം, നനു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അതീതമദ്ധാനം, ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, നനു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അനാഗതമദ്ധാനം, ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഹോതി, അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവം കഥംകഥാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ വിദ്ധോ ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതി.

തേ സല്ലേ അഭിസങ്ഖരോതി; തേ സല്ലേ അഭിസങ്ഖരോന്തോ സല്ലാഭിസങ്ഖാരവസേന പുരത്ഥിമം ദിസം ധാവതി, പച്ഛിമം ദിസം ധാവതി, ഉത്തരം ദിസം ധാവതി, ദക്ഖിണം ദിസം ധാവതി. തേ സല്ലാഭിസങ്ഖാരാ അപ്പഹീനാ; സല്ലാഭിസങ്ഖാരാനം അപ്പഹീനത്താ ഗതിയാ ധാവതി, നിരയേ ധാവതി, തിരച്ഛാനയോനിയാ ധാവതി, പേത്തിവിസയേ ധാവതി, മനുസ്സലോകേ ധാവതി, ദേവലോകേ ധാവതി, ഗതിയാ ഗതിം, ഉപപത്തിയാ ഉപപത്തിം, പടിസന്ധിയാ പടിസന്ധിം, ഭവേന ഭവം, സംസാരേന സംസാരം, വട്ടേന വട്ടം ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതീതി – യേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ ദിസാ സബ്ബാ വിധാവതി.

തമേവ സല്ലമബ്ബുയ്ഹ, ന ധാവതി ന സീദതീതി. തമേവ രാഗസല്ലം ദോസസല്ലം മോഹസല്ലം മാനസല്ലം ദിട്ഠിസല്ലം സോകസല്ലം കഥംകഥാസല്ലം അബ്ബുയ്ഹ അബ്ബുഹിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ സമുദ്ധരിത്വാ ഉപ്പാടയിത്വാ സമുപ്പാടയിത്വാ [ഉപ്പാദയിത്വാ സമുപ്പാദയിത്വാ (സ്യാ. ക.)] പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാ നേവ പുരത്ഥിമം ദിസം ധാവതി ന പച്ഛിമം ദിസം ധാവതി ന ഉത്തരം ദിസം ധാവതി ന ദക്ഖിണം ദിസം ധാവതി. തേ സല്ലാഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ; സല്ലാഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയാ ന ധാവതി, നിരയേ ന ധാവതി, തിരച്ഛാനയോനിയാ ന ധാവതി, പേത്തിവിസയേ ന ധാവതി, മനുസ്സലോകേ ന ധാവതി, ദേവലോകേ ന ധാവതി, ന ഗതിയാ ഗതിം, ന ഉപപത്തിയാ ഉപപത്തിം, ന പടിസന്ധിയാ പടിസന്ധിം, ന ഭവേന ഭവം, ന സംസാരേന സംസാരം, ന വട്ടേന വട്ടം ധാവതി വിധാവതി സന്ധാവതി സംസരതീതി – തമേവ സല്ലമബ്ബുയ്ഹ ന ധാവതി. ന സീദതീതി കാമോഘേ ന സീദതി, ഭവോഘേ ന സീദതി, ദിട്ഠോഘേ ന സീദതി, അവിജ്ജോഘേ ന സീദതി, ന സംസീദതി ന ഓസീദതി ന അവസീദതി ന ഗച്ഛതി ന അവഗച്ഛതീതി – തമേവ സല്ലമബ്ബുയ്ഹ, ന ധാവതി ന സീദതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ദിസാ സബ്ബാ വിധാവതി;

തമേവ സല്ലമബ്ബുയ്ഹ, ന ധാവതി ന സീദതീ’’തി.

൧൭൫. തത്ഥ സിക്ഖാനുഗീയന്തി, യാനി ലോകേ ഗധിതാനി;

ന തേസു പസുതോ സിയാ, നിബ്ബിജ്ഝ സബ്ബസോ കാമേ;

സിക്ഖേ നിബ്ബാനമത്തനോ.

തത്ഥ സിക്ഖാനുഗീയന്തി, യാനി ലോകേ ഗധിതാനീതി. സിക്ഖാതി ഹത്ഥിസിക്ഖാ അസ്സസിക്ഖാ രഥസിക്ഖാ ധനുസിക്ഖാ സാലാകിയം സല്ലകത്തിയം കായതികിച്ഛം ഭൂതിയം കോമാരഭച്ചം [കോമാരതികിച്ഛം (സ്യാ.), കോമാരസച്ചം (ക.)]. അനുഗീയന്തീതി ഗീയന്തി നിഗ്ഗീയന്തി കഥീയന്തി ഭണീയന്തി ദീപീയന്തി വോഹരീയന്തി. അഥ വാ ഗീയന്തി ഗണ്ഹീയന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹീയന്തി ധാരീയന്തി ഉപധാരീയന്തി ഉപലക്ഖീയന്തി ഗധിതപടിലാഭായ. ഗധിതാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ – ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസഞ്ഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസഞ്ഹിതാ രജനീയാ. കിംകാരണാ ഗധിതാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ? യേഭുയ്യേന ദേവമനുസ്സാ പഞ്ച കാമഗുണേ ഇച്ഛന്തി സാദിയന്തി പത്ഥയന്തി പിഹയന്തി അഭിജപ്പന്തി തംകാരണാ ഗധിതാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. ലോകേതി മനുസ്സലോകേതി – തത്ഥ സിക്ഖാനുഗീയന്തി, യാനി ലോകേ ഗധിതാനി.

ന തേസു പസുതോ സിയാതി. താസു വാ സിക്ഖാസു തേസു വാ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ന പസുതോ സിയാ, ന തന്നിന്നോ അസ്സ, ന തപ്പോണോ, ന തപ്പബ്ഭാരോ, ന തദധിമുത്തോ, ന തദധിപതേയ്യോതി – ന തേസു പസുതോ സിയാ.

നിബ്ബിജ്ഝ സബ്ബസോ കാമേതി. നിബ്ബിജ്ഝാതി പടിവിജ്ഝിത്വാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി പടിവിജ്ഝിത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി പടിവിജ്ഝിത്വാ…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി പടിവിജ്ഝിത്വാ. സബ്ബസോതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – സബ്ബസോതി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാതി – നിബ്ബിജ്ഝ സബ്ബസോ കാമേ.

സിക്ഖേ നിബ്ബാനമത്തനോതി. സിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ…പേ… അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. നിബ്ബാനമത്തനോതി അത്തനോ രാഗസ്സ നിബ്ബാപനായ ദോസസ്സ നിബ്ബാപനായ മോഹസ്സ നിബ്ബാപനായ…പേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം സമായ ഉപസമായ വൂപസമായ നിബ്ബാപനായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപസ്സദ്ധിയാ അധിസീലമ്പി സിക്ഖേയ്യ അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖേയ്യ അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖേയ്യ, ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖേയ്യ ജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ…പേ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖേയ്യ ആചരേയ്യ സമാചരേയ്യ സമാദായ വത്തേയ്യാതി – സിക്ഖേ നിബ്ബാനമത്തനോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തത്ഥ സിക്ഖാനുഗീയന്തി, യാനി ലോകേ ഗധിതാനി;

ന തേസു പസുതോ സിയാ, നിബ്ബിജ്ഝ സബ്ബസോ കാമേ;

സിക്ഖേ നിബ്ബാനമത്തനോ’’തി.

൧൭൬. സച്ചോ സിയാ അപ്പഗബ്ഭോ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

അക്കോധനോ ലോഭപാപം, വേവിച്ഛം വിതരേ മുനി.

സച്ചോ സിയാ അപ്പഗബ്ഭോതി. സച്ചോ സിയാതി സച്ചവാചായ സമന്നാഗതോ സിയാ, സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ സിയാ, അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോ സിയാതി – സച്ചോ സിയാ. അപ്പഗബ്ഭോതി തീണി പാഗബ്ഭിയാനി – കായികം പാഗബ്ഭിയം, വാചസികം പാഗബ്ഭിയം, ചേതസികം പാഗബ്ഭിയം…പേ… ഇദം ചേതസികം പാഗബ്ഭിയം. യസ്സിമാനി തീണി പാഗബ്ഭിയാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി, സോ വുച്ചതി അപ്പഗബ്ഭോതി – സച്ചോ സിയാ അപ്പഗബ്ഭോ.

അമായോ രിത്തപേസുണോതി. മായാ വുച്ചതി വഞ്ചനികാ ചരിയാ. ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി, മാ മം ജഞ്ഞാതി ഇച്ഛതി, മാ മം ജഞ്ഞാതി സങ്കപ്പേതി, മാ മം ജഞ്ഞാതി വാചം ഭാസതി, മാ മം ജഞ്ഞാതി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചസരാ വഞ്ചനാ നികതി നികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പരിച്ഛാദനാ അനുത്താനീകമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ – അയം വുച്ചതി മായാ. യസ്സേസാ മായാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ വുച്ചതി അമായോ. രിത്തപേസുണോതി പേസുഞ്ഞന്തി ഇധേകച്ചോ പിസുണവാചോ ഹോതി…പേ… ഏവം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. യസ്സേതം പേസുഞ്ഞം പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം, സോ വുച്ചതി രിത്തപേസുണോ വിവിത്തപേസുണോ പവിവിത്തപേസുണോതി – അമായോ രിത്തപേസുണോ.

അക്കോധനോ ലോഭപാപം, വേവിച്ഛം വിതരേ മുനീതി. അക്കോധനോതി ഹി ഖോ വുത്തം, അപി ച കോധോ താവ വത്തബ്ബോ. ദസഹാകാരേഹി കോധോ ജായതി. ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തി കോധോ ജായതി…പേ… യസ്സേസോ കോധോ പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സോ വുച്ചതി അക്കോധനോ. കോധസ്സ പഹീനത്താ അക്കോധനോ, കോധവത്ഥുസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ അക്കോധനോ, കോധഹേതുസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ അക്കോധനോ. ലോഭോതി യോ ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വേവിച്ഛം വുച്ചതി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം…പേ… ഗാഹോ വുച്ചതി മച്ഛരിയം. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനി. അക്കോധനോ ലോഭപാപം, വേവിച്ഛം വിതരേ മുനീതി. മുനി ലോഭപാപഞ്ച വേവിച്ഛഞ്ച അതരി ഉത്തരി പതരി സമതിക്കമി വീതിവത്തയീതി [വീതിവത്തീതി (ക.)] – അക്കോധനോ ലോഭപാപം, വേവിച്ഛം വിതരേ മുനി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സച്ചോ സിയാ അപ്പഗബ്ഭോ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

അക്കോധനോ ലോഭപാപം, വേവിച്ഛം വിതരേ മുനീ’’തി.

൧൭൭. നിദ്ദം തന്ദിം സഹേ ഥീനം, പമാദേന ന സംവസേ;

അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യ, നിബ്ബാനമനസോ നരോ.

നിദ്ദം തന്ദിം സഹേ ഥീനന്തി. നിദ്ദാതി യാ കായസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ അന്തോസമോരോധോ മിദ്ധം സുപ്പം പചലായികാ സുപ്പം സുപ്പനാ സുപ്പിതത്തം. തന്ദിന്തി യാ തന്ദീ [തന്ദി (സീ. സ്യാ. ക.)] തന്ദിയനാ തന്ദിയിതത്തം തന്ദിമനകതാ ആലസ്യം ആലസ്യായതാ ആലസ്യായിതത്തം. ഥീനന്തി യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം, ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം ചിത്തസ്സ. നിദ്ദം തന്ദിം സഹേ ഥീനന്തി. നിദ്ദഞ്ച തന്ദിഞ്ച ഥിനഞ്ച സഹേ സഹേയ്യ പരിസഹേയ്യ അഭിഭവേയ്യ അജ്ഝോത്ഥരേയ്യ പരിയാദിയേയ്യ മദ്ദേയ്യാതി – നിദ്ദം തന്ദിം സഹേ ഥീനം.

പമാദേന ന സംവസേതി. പമാദോ വത്തബ്ബോ കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു. ചിത്തസ്സ വോസഗ്ഗോ വോസഗ്ഗാനുപ്പാദനം [വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പാദനം (ബഹൂസു)] വാ കുസലാനം വാ ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തച്ഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ. യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം – അയം വുച്ചതി പമാദോ. പമാദേന ന സംവസേതി പമാദേന ന വസേയ്യ ന സംവസേയ്യ ന ആവസേയ്യ ന പരിവസേയ്യ, പമാദം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, പമാദാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – പമാദേന ന സംവസേ.

അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യാതി. അതിമാനോതി ഇധേകച്ചോ പരം അതിമഞ്ഞതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി അതിമാനോ. അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യാതി. അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യ ന സംതിട്ഠേയ്യ, അതിമാനം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, അതിമാനാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യ.

നിബ്ബാനമനസോ നരോതി. ഇധേകച്ചോ ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദിയന്തോ ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തോ പാനീയം പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠപേന്തോ പരിവേണം സമ്മജ്ജന്തോ ചേതിയം വന്ദന്തോ ചേതിയേ ഗന്ധമാലം ആരോപേന്തോ ചേതിയം പദക്ഖിണം കരോന്തോ യം കിഞ്ചി തേധാതുകം കുസലാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തോ ന ഗതിഹേതു ന ഉപപത്തിഹേതു ന പടിസന്ധിഹേതു ന ഭവഹേതു ന സംസാരഹേതു ന വട്ടഹേതു, സബ്ബം തം വിസംയോഗാധിപ്പായോ നിബ്ബാനനിന്നോ നിബ്ബാനപോണോ നിബ്ബാനപബ്ഭാരോ അഭിസങ്ഖരോതീതി. ഏവമ്പി നിബ്ബാനമനസോ നരോ. അഥ വാ സബ്ബസങ്ഖാരധാതുയാ ചിത്തം പടിവാപേത്വാ [പടിവാസേത്വാ (ക.)] അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതി – ‘‘ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി. ഏവമ്പി നിബ്ബാനമനസോ നരോ.

‘‘ന പണ്ഡിതാ ഉപധിസുഖസ്സ ഹേതു, ദദന്തി ദാനാനി പുനബ്ഭവായ;

കാമഞ്ച തേ ഉപധിപരിക്ഖയായ, ദദന്തി ദാനം അപുനബ്ഭവായ.

‘‘ന പണ്ഡിതാ ഉപധിസുഖസ്സ ഹേതു, ഭാവേന്തി ഝാനാനി പുനബ്ഭവായ;

കാമഞ്ച തേ ഉപധിപരിക്ഖയായ, ഭാവേന്തി ഝാനം അപുനബ്ഭവായ.

‘‘തേ നിബ്ബുത്തിം ആസിസമാനസാ [ആസിംസമാനാ (സീ.), അഭിമാനാ (സ്യാ.)] ദദന്തി, തന്നിന്നചിത്താ [തന്നിന്നാ തഞ്ചിത്താ (ക.)] തദധിമുത്താ;

നജ്ജോ യഥാ സാഗരമജ്ഝുപേതാ [സാഗരമജ്ഝഗതാ (സ്യാ.)], ഭവന്തി നിബ്ബാനപരായനാ തേ’’തി.

നിബ്ബാനമനസോ നരോ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിദ്ദം തന്ദി സഹേ ഥീനം, പമാദേന ന സംവസേ;

അതിമാനേ ന തിട്ഠേയ്യ, നിബ്ബാനമനസോ നരോ’’തി.

൧൭൮. മോസവജ്ജേ ന നിയ്യേഥ, [നീയേഥ (ക.)] രൂപേ സ്നേഹം ന കുബ്ബയേ;

മാനഞ്ച പരിജാനേയ്യ, സാഹസാ വിരതോ ചരേ.

മോസവജ്ജേ ന നിയ്യേഥാതി. മോസവജ്ജം വുച്ചതി മുസാവാദോ. ഇധേകച്ചോ സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘‘ഏഹമ്ഭോ പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘‘ജാനാമീ’’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘‘ന ജാനാമീ’’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘‘പസ്സാമീ’’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘‘ന പസ്സാമീ’’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി – ഇദം വുച്ചതി മോസവജ്ജം. അപി ച തീഹാകാരേഹി…പേ… ചതൂഹാകാരേഹി… പഞ്ചഹാകാരേഹി… ഛഹാകാരേഹി… സത്തഹാകാരേഹി… അട്ഠഹാകാരേഹി…പേ… ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി മുസാവാദോ ഹോതി. മോസവജ്ജേ ന നിയ്യേഥാതി. മോസവജ്ജേ ന യായേയ്യ ന നിയ്യായേയ്യ ന വഹേയ്യ ന സംഹരേയ്യ, മോസവജ്ജം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, മോസവജ്ജാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – മോസവജ്ജേ ന നിയ്യേഥ.

രൂപേ സ്നേഹം ന കുബ്ബയേതി. രൂപന്തി ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം. രൂപേ സ്നേഹം ന കുബ്ബയേതി. രൂപേ സ്നേഹം ന കരേയ്യ ഛന്ദം ന കരേയ്യ പേമം ന കരേയ്യ രാഗം ന കരേയ്യ ന ജനേയ്യ ന സഞ്ജനേയ്യ ന നിബ്ബത്തേയ്യ നാഭിനിബ്ബത്തേയ്യാതി – രൂപേ സ്നേഹം ന കുബ്ബയേ.

മാനഞ്ച പരിജാനേയ്യാതി. മാനോതി ഏകവിധേന മാനോ – യാ ചിത്തസ്സ ഉന്നതി. ദുവിധേന മാനോ – അത്തുക്കംസനമാനോ, പരവമ്ഭനമാനോ. തിവിധേന മാനോ – ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ. ചതുവിധേന മാനോ – ലാഭേന മാനം ജനേതി, യസേന മാനം ജനേതി, പസംസായ മാനം ജനേതി, സുഖേന മാനം ജനേതി. പഞ്ചവിധേന മാനോ – ‘‘ലാഭിമ്ഹി മനാപികാനം രൂപാന’’ന്തി മാനം ജനേതി, ‘‘ലാഭിമ്ഹി മനാപികാനം സദ്ദാനം…പേ… ഗന്ധാനം… രസാനം… ഫോട്ഠബ്ബാന’’ന്തി മാനം ജനേതി. ഛബ്ബിധേന മാനോ – ചക്ഖുസമ്പദായ മാനം ജനേതി, സോതസമ്പദായ…പേ… ഘാനസമ്പദായ… ജിവ്ഹാസമ്പദായ… കായസമ്പദായ… മനോസമ്പദായ മാനം ജനേതി. സത്തവിധേന മാനോ – അതിമാനോ, മാനാതിമാനോ, ഓമാനോ, സദിസമാനോ, അധിമാനോ, അസ്മിമാനോ, മിച്ഛാമാനോ. അട്ഠവിധേന മാനോ – ലാഭേന മാനം ജനേതി, അലാഭേന ഓമാനം ജനേതി, യസേന മാനം ജനേതി, അയസേന ഓമാനം ജനേതി, പസംസായ മാനം ജനേതി, നിന്ദായ ഓമാനം ജനേതി, സുഖേന മാനം ജനേതി, ദുക്ഖേന ഓമാനം ജനേതി. നവവിധേന മാനോ – സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, സേയ്യസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, സേയ്യസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, സദിസസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, സദിസസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, സദിസസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ഹീനസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ഹീനസ്സ ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോ, ഹീനസ്സ ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോ. ദസവിധേന മാനോ – ഇധേകച്ചോ മാനം ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി മാനോ.

മാനഞ്ച പരിജാനേയ്യാതി. മാനം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനേയ്യ – ഞാതപരിഞ്ഞായ, തീരണപരിഞ്ഞായ, പഹാനപരിഞ്ഞായ. കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? മാനം ജാനാതി അയം ഏകവിധേന മാനോ – യാ ചിത്തസ്സ ഉന്നതി. അയം ദുവിധേന മാനോ – അത്തുക്കംസനമാനോ പരവമ്ഭനമാനോ…പേ… അയം ദസവിധേന മാനോ – ഇധേകച്ചോ മാനം ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി ജാനാതി പസ്സതി – അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ.