൧൪. തുവട്ടകസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ തുവട്ടകസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൫൦. പുച്ഛാമി തം ആദിച്ചബന്ധു, [ആദിച്ചബന്ധൂ (സീ. സ്യാ.)] വിവേകം സന്തിപദഞ്ച മഹേസി [മഹേസിം (സീ. സ്യാ.)] ;

കഥം ദിസ്വാ നിബ്ബാതി ഭിക്ഖു, അനുപാദിയാനോ ലോകസ്മിം കിഞ്ചി.

പുച്ഛാമി തം ആദിച്ചബന്ധൂതി. പുച്ഛാതി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ, ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ, വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ. കതമാ അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭാവനായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ. കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം, അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാ പുച്ഛാ. കതമാ വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ [സംസയപക്ഖന്നോ (സീ. സ്യാ.)] ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ, ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – അയം വിമതിച്ഛേദനാ പുച്ഛാ. ഇമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ.

അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – മനുസ്സപുച്ഛാ, അമനുസ്സപുച്ഛാ, നിമ്മിതപുച്ഛാ. കതമാ മനുസ്സപുച്ഛാ? മനുസ്സാ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ഭിക്ഖൂ പുച്ഛന്തി, ഭിക്ഖുനിയോ പുച്ഛന്തി, ഉപാസകാ പുച്ഛന്തി, ഉപാസികായോ പുച്ഛന്തി, രാജാനോ പുച്ഛന്തി, ഖത്തിയാ പുച്ഛന്തി, ബ്രാഹ്മണാ പുച്ഛന്തി, വേസ്സാ പുച്ഛന്തി, സുദ്ദാ പുച്ഛന്തി, ഗഹട്ഠാ പുച്ഛന്തി, പബ്ബജിതാ പുച്ഛന്തി – അയം മനുസ്സപുച്ഛാ. കതമാ അമനുസ്സപുച്ഛാ? അമനുസ്സാ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, നാഗാ പുച്ഛന്തി, സുപണ്ണാ പുച്ഛന്തി, യക്ഖാ പുച്ഛന്തി, അസുരാ പുച്ഛന്തി, ഗന്ധബ്ബാ പുച്ഛന്തി, മഹാരാജാനോ പുച്ഛന്തി, ഇന്ദാ പുച്ഛന്തി, ബ്രഹ്മാനോ പുച്ഛന്തി, ദേവതായോ പുച്ഛന്തി – അയം അമനുസ്സപുച്ഛാ. കതമാ നിമ്മിതപുച്ഛാ? യം ഭഗവാ രൂപം അഭിനിമ്മിനാതി മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയം തം സോ നിമ്മിതോ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ഭഗവാ തസ്സ [നത്ഥി സീ. സ്യാ. പോത്ഥകേസു] വിസജ്ജേതി – അയം നിമ്മിതപുച്ഛാ. ഇമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ.

അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അത്തത്ഥപുച്ഛാ, പരത്ഥപുച്ഛാ, ഉഭയത്ഥപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ദിട്ഠധമ്മികത്ഥപുച്ഛാ, സമ്പരായികത്ഥപുച്ഛാ, പരമത്ഥപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അനവജ്ജത്ഥപുച്ഛാ, നിക്കിലേസത്ഥപുച്ഛാ [നിക്ഖേപത്ഥപുച്ഛാ (സീ. ക.)], വോദാനത്ഥപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അതീതപുച്ഛാ, അനാഗതപുച്ഛാ, പച്ചുപ്പന്നപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – അജ്ഝത്തപുച്ഛാ, ബഹിദ്ധാപുച്ഛാ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – കുസലപുച്ഛാ, അകുസലപുച്ഛാ, അബ്യാകതപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ഖന്ധപുച്ഛാ, ധാതുപുച്ഛാ, ആയതനപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – സതിപട്ഠാനപുച്ഛാ, സമ്മപ്പധാനപുച്ഛാ, ഇദ്ധിപാദപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – ഇന്ദ്രിയപുച്ഛാ, ബലപുച്ഛാ, ബോജ്ഝങ്ഗപുച്ഛാ. അപരാപി തിസ്സോ പുച്ഛാ – മഗ്ഗപുച്ഛാ, ഫലപുച്ഛാ, നിബ്ബാനപുച്ഛാ.

പുച്ഛാമി തന്തി പുച്ഛാമി തം യാചാമി തം അജ്ഝേസാമി തം പസാദേമി തം, ‘‘കഥയസ്സു മേ’’തി – പുച്ഛാമി തം. ആദിച്ചബന്ധൂതി. ആദിച്ചോ വുച്ചതി സൂരിയോ [സുരിയോ (സീ. സ്യാ.)]. സൂരിയോ ഗോതമോ ഗോത്തേന, ഭഗവാപി ഗോതമോ ഗോത്തേന, ഭഗവാ സൂരിയസ്സ ഗോത്തഞാതകോ ഗോത്തബന്ധു; തസ്മാ ബുദ്ധോ ആദിച്ചബന്ധൂതി – പുച്ഛാമി തം ആദിച്ചബന്ധു.

വിവേകം സന്തിപദഞ്ച മഹേസീതി. വിവേകാതി തയോ വിവേകാ – കായവിവേകോ, ചിത്തവിവേകോ, ഉപധിവിവേകോ. കതമോ കായവിവേകോ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം കായേന വിവിത്തേന വിഹരതി. സോ ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ സേയ്യം കപ്പേതി, ഏകോ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി, ഏകോ പടിക്കമതി, ഏകോ രഹോ നിസീദതി, ഏകോ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി, ഏകോ ചരതി വിഹരതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി – അയം കായവിവേകോ.

കതമോ ചിത്തവിവേകോ? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ നീവരണേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതിയാ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സുഖദുക്ഖേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞായ പടിഘസഞ്ഞായ നാനത്തസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സോതാപന്നസ്സ സക്കായദിട്ഠിയാ വിചികിച്ഛായ സീലബ്ബതപരാമാസാ ദിട്ഠാനുസയാ വിചികിച്ഛാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. സകദാഗാമിസ്സ ഓളാരികാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ ഓളാരികാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അനാഗാമിസ്സ അനുസഹഗതാ കാമരാഗസഞ്ഞോജനാ പടിഘസഞ്ഞോജനാ അനുസഹഗതാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി. അരഹതോ രൂപരാഗാ അരൂപരാഗാ മാനാ ഉദ്ധച്ചാ അവിജ്ജായ മാനാനുസയാ ഭവരാഗാനുസയാ അവിജ്ജാനുസയാ, തദേകട്ഠേഹി ച കിലേസേഹി ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി ചിത്തം വിവിത്തം ഹോതി – അയം ചിത്തവിവേകോ.

കതമോ ഉപധിവിവേകോ? ഉപധി വുച്ചതി കിലേസാ ച ഖന്ധാ ച അഭിസങ്ഖാരാ ച. ഉപധിവിവേകോ വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം – അയം ഉപധിവിവേകോ. കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം [വൂപകട്ഠകായാനം (സീ.)] നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാനം. സന്തീതി ഏകേന ആകാരേന സന്തിപി സന്തിപദമ്പി തംയേവ അമതം നിബ്ബാനം, യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തമേതം പദം, പണീതമേതം പദം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി. അഥ അപരേന ആകാരേന യേ ധമ്മാ സന്താധിഗമായ സന്തിഫുസനായ സന്തിസച്ഛികിരിയായ സംവത്തന്തി, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – ഇമേ വുച്ചന്തി സന്തിപദം താണപദം ലേണപദം സരണപദം അഭയപദം അച്ചുതപദം അമതപദം നിബ്ബാനപദം.

മഹേസീതി മഹേസി ഭഗവാ. മഹന്തം സീലക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹന്തം സമാധിക്ഖന്ധം…പേ… മഹന്തം പഞ്ഞാക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിക്ഖന്ധം… മഹന്തം വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി; മഹതോ തമോകായസ്സ പദാലനം, മഹതോ വിപല്ലാസസ്സ ഭേദനം, മഹതോ തണ്ഹാസല്ലസ്സ അബ്ബഹനം [അബ്ബൂഹനം (സീ. സ്യാ.), അബ്ഭുഹനം (ക.)], മഹതോ ദിട്ഠിസങ്ഘാതസ്സ വിനിവേഠനം, മഹതോ മാനധജസ്സ പപാതനം [പവാഹനം (സ്യാ.)], മഹതോ അഭിസങ്ഖാരസ്സ വൂപസമം, മഹതോ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണം, മഹതോ ഭാരസ്സ നിക്ഖേപനം, മഹതോ സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദം, മഹതോ സന്താപസ്സ നിബ്ബാപനം, മഹതോ പരിളാഹസ്സ പടിപസ്സദ്ധിം, മഹതോ ധമ്മധജസ്സ ഉസ്സാപനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ മഹന്തേ സമ്മപ്പധാനേ മഹന്തേ ഇദ്ധിപാദേ മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി മഹന്താനി ബലാനി മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ മഹന്തം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം മഹന്തം പരമത്ഥം അമതം നിബ്ബാനം ഏസീ ഗവേസീ പരിയേസീതി മഹേസി; മഹേസക്ഖേഹി വാ സത്തേഹി ഏസിതോ ഗവേസിതോ പരിയേസിതോ കഹം ബുദ്ധോ കഹം ഭഗവാ കഹം ദേവദേവോ കഹം നരാസഭോതി മഹേസീതി – വിവേകം സന്തിപദഞ്ച മഹേസി.

കഥം ദിസ്വാ നിബ്ബാതി ഭിക്ഖൂതി. കഥം ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ അത്തനോ രാഗം നിബ്ബാപേതി, ദോസം നിബ്ബാപേതി, മോഹം നിബ്ബാപേതി, കോധം…പേ… ഉപനാഹം… മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം… മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ ദരഥേ… സബ്ബേ പരിളാഹേ… സബ്ബേ സന്താപേ … സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേ നിബ്ബാപേതി സമേതി ഉപസമേതി വൂപസമേതി പടിപസ്സമ്ഭേതി. ഭിക്ഖൂതി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ വാ ഭിക്ഖു സേഖോ വാ ഭിക്ഖൂതി – കഥം ദിസ്വാ നിബ്ബാതി ഭിക്ഖു.

അനുപാദിയാനോ ലോകസ്മിം കിഞ്ചീതി. ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അനുപാദിയമാനോ അഗണ്ഹയമാനോ അപരാമസമാനോ അനഭിനിവിസമാനോ. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ, ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേ. കിഞ്ചീതി കിഞ്ചി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതന്തി – അനുപാദിയാനോ ലോകസ്മിം കിഞ്ചി.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘പുച്ഛാമി തം ആദിച്ചബന്ധു, വിവേകം സന്തിപദഞ്ച മഹേസി;

കഥം ദിസ്വാ നിബ്ബാതി ഭിക്ഖു, അനുപാദിയാനോ ലോകസ്മിം കിഞ്ചീ’’തി.

൧൫൧. മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ, [ഇതി ഭഗവാ]

മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേ [സബ്ബമുപരുദ്ധേ (സ്യാ.)] ;

യാ കാചി തണ്ഹാ അജ്ഝത്തം, താസം വിനയാ സദാ സതോ സിക്ഖേ.

മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ, [ഇതി ഭഗവാ] മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേതി. പപഞ്ചായേവ പപഞ്ചസങ്ഖാ. തണ്ഹാപപഞ്ചസങ്ഖാ ദിട്ഠിപപഞ്ചസങ്ഖാ. കതമം തണ്ഹാപപഞ്ചസ്സ മൂലം? അവിജ്ജാമൂലം, അയോനിസോമനസികാരോ മൂലം, അസ്മിമാനോ മൂലം, അഹിരികം മൂലം, അനോത്തപ്പം മൂലം, ഉദ്ധച്ചം മൂലം – ഇദം തണ്ഹാപപഞ്ചസ്സ മൂലം. കതമം ദിട്ഠിപപഞ്ചസ്സ മൂലം? അവിജ്ജാമൂലം, അയോനിസോമനസികാരോ മൂലം, അസ്മിമാനോ മൂലം, അഹിരികം മൂലം, അനോത്തപ്പം മൂലം, ഉദ്ധച്ചം മൂലം – ഇദം ദിട്ഠിപപഞ്ചസ്സ മൂലം.

ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനം. അപി ച ഭഗ്ഗരാഗോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദോസോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗമോഹോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗമാനോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദിട്ഠീതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗകണ്ഡകോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗകിലേസോതി ഭഗവാ, ഭജി വിഭജി പവിഭജി ധമ്മരതനന്തി ഭഗവാ, ഭവാനം അന്തകരോതി ഭഗവാ, ഭാവിതകായോ ഭാവിതസീലോ ഭാവിതചിത്തോ ഭാവിതപഞ്ഞോതി ഭഗവാ; ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അത്ഥരസസ്സ ധമ്മരസസ്സ വിമുത്തിരസസ്സ അധിസീലസ്സ അധിചിത്തസ്സ അധിപഞ്ഞായാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചതുന്നം ഝാനാനം ചതുന്നം അപ്പമഞ്ഞാനം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം അട്ഠന്നം അഭിഭായതനാനം നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ദസന്നം സഞ്ഞാഭാവനാനം ദസന്നം കസിണസമാപത്തീനം ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ അസുഭസമാപത്തിയാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പഞ്ചന്നം ബലാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ദസന്നം തഥാഗതബലാനം ചതുന്നം വേസാരജ്ജാനം ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാനം ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാനന്തി ഭഗവാ, ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കതം ന പിതരാ കതം ന ഭാതരാ കതം ന ഭഗിനിയാ കതം ന മിത്താമച്ചേഹി കതം ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം ന ദേവതാഹി കതം; വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ഭഗവാതി – മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ ഇതി ഭഗവാ.

മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേതി. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. അസ്മീതി രൂപേ അസ്മീതി മാനോ അസ്മീതി ഛന്ദോ അസ്മീതി അനുസയോ; വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ അസ്മീതി മാനോ അസ്മീതി ഛന്ദോ അസ്മീതി അനുസയോതി. മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ ഇതി ഭഗവാ. മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേതി. പപഞ്ചസങ്ഖായ മൂലഞ്ച അസ്മിമാനഞ്ച മന്തായ സബ്ബം രുന്ധേയ്യ ഉപരുന്ധേയ്യ നിരോധേയ്യ വൂപസമേയ്യ അത്ഥങ്ഗമേയ്യ പടിപസ്സമ്ഭേയ്യാതി – മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ ഇതി ഭഗവാ, മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേ.

യാ കാചി തണ്ഹാ അജ്ഝത്തന്തി. യാ കാചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – യാ കാചീതി. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ. അജ്ഝത്തന്തി അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ വാ [അജ്ഝത്തം സമുട്ഠാതി (സ്യാ.)] സാ തണ്ഹാതി – അജ്ഝത്തം. അഥ വാ അജ്ഝത്തികം വുച്ചതി ചിത്തം. യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ചിത്തേന സാ തണ്ഹാ സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാതിപി അജ്ഝത്തന്തി – യാ കാചി തണ്ഹാ അജ്ഝത്തം.

താസം വിനയാ സദാ സതോ സിക്ഖേതി. സദാതി സദാ സബ്ബദാ സബ്ബകാലം നിച്ചകാലം ധുവകാലം, സതതം സമിതം അബ്ബോകിണ്ണം പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉദകൂമിഗജാതം അവീചിസന്തതിസഹിതം ഫുസിതം, പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തം, പുരിമം യാമം മജ്ഝിമം യാമം പച്ഛിമം യാമം, കാളേ ജുണ്ഹേ, വസ്സേ ഹേമന്തേ ഗിമ്ഹേ, പുരിമേ വയോഖന്ധേ മജ്ഝിമേ വയോഖന്ധേ പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ, വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – അസതി പരിവജ്ജനായ സതോ, സതികരണീയാനം ധമ്മാനം കതത്താ സതോ, സതിപടിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഹതത്താ സതോ, സതിനിമിത്താനം അസമ്മുട്ഠത്താ സതോ. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – സതിയാ സമന്നാഗതത്താ സതോ, സതിയാ വസിതത്താ സതോ, സതിയാ പാഗുഞ്ഞതായ സതോ, സതിയാ അപച്ചോരോഹനതായ സതോ. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – സത്തത്താ സതോ, സന്തത്താ സതോ, സമിതത്താ സതോ, സന്തധമ്മസമന്നാഗതത്താ സതോ. ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ സതോ, ധമ്മാനുസ്സതിയാ സതോ, സങ്ഘാനുസ്സതിയാ സതോ, സീലാനുസ്സതിയാ സതോ, ചാഗാനുസ്സതിയാ സതോ, ദേവതാനുസ്സതിയാ സതോ, ആനാപാനസ്സതിയാ സതോ, മരണസ്സതിയാ സതോ, കായഗതാസതിയാ സതോ, ഉപസമാനുസ്സതിയാ സതോ. യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി, സതി സരണതാ ധാരണതാ അപിലാപനതാ അസമ്മുസ്സനതാ, സതി സതിന്ദ്രിയം സതിബലം സമ്മാസതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഏകായനമഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി സതി. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ സമുപേതോ, ഉപഗതോ സമുപഗതോ, ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ, സമന്നാഗതോ സോ വുച്ചതി സതോ.

സിക്ഖേതി തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. കതമാ അധിസീലസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, ഖുദ്ദകോ സീലക്ഖന്ധോ… മഹന്തോ സീലക്ഖന്ധോ, സീലം പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മുഖം പമുഖം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – അയം അധിസീലസിക്ഖാ.

കതമാ അധിചിത്തസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ.

കതമാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ഇമേ ആസവാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവസമുദയോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവനിരോധോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

താസം വിനയാ സദാ സതോ സിക്ഖേതി. താസം തണ്ഹാനം വിനയായ പടിവിനയായ പഹാനായ വൂപസമായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപസ്സദ്ധിയാ അധിസീലമ്പി സിക്ഖേയ്യ, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖേയ്യ, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖേയ്യ; ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പസ്സന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പച്ചവേക്ഖന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ സിക്ഖേയ്യ, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സതിം ഉപട്ഠപേന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം സമാദഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖേയ്യ ആചരേയ്യ സമാചരേയ്യ സമാദായ വത്തേയ്യാതി – താസം വിനയാ സദാ സതോ സിക്ഖേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘മൂലം പപഞ്ചസങ്ഖായ, [ഇതി ഭഗവാ]

മന്താ അസ്മീതി സബ്ബമുപരുന്ധേ;

യാ കാചി തണ്ഹാ അജ്ഝത്തം, താസം വിനയാ സദാ സതോ സിക്ഖേ’’തി.

൧൫൨. യം കിഞ്ചി ധമ്മമഭിജഞ്ഞാ, അജ്ഝത്തം അഥ വാപി ബഹിദ്ധാ;

ന തേന ഥാമം കുബ്ബേഥ, ന ഹി സാ നിബ്ബുതി സതം വുത്താ.

യം കിഞ്ചി ധമ്മമഭിജഞ്ഞാ അജ്ഝത്തന്തി. യം കിഞ്ചി അത്തനോ ഗുണം ജാനേയ്യ കുസലേ വാ ധമ്മേ അബ്യാകതേ വാ ധമ്മേ. കതമേ അത്തനോ ഗുണാ? ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോ വാ അസ്സം [അസ്സ (സ്യാ.)], മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ വാ അസ്സം, ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ വാ അസ്സം, ഞാതോ യസസ്സീ സഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനന്തി വാ അസ്സം, ലാഭിമ്ഹി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി വാ അസ്സം, സുത്തന്തികോ വാ അസ്സം, വിനയധരോ വാ അസ്സം, ധമ്മകഥികോ വാ അസ്സം, ആരഞ്ഞികോ വാ അസ്സം, പിണ്ഡപാതികോ വാ അസ്സം, പംസുകൂലികോ വാ അസ്സം, തേചീവരികോ വാ അസ്സം, സപദാനചാരികോ വാ അസ്സം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ വാ അസ്സം, നേസജ്ജികോ വാ അസ്സം, യഥാസന്ഥതികോ വാ അസ്സം, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ അസ്സം, ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ അസ്സം, തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ അസ്സം, ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ അസ്സം, ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ അസ്സം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ അസ്സം – ഇമേ വുച്ചന്തി അത്തനോ ഗുണാ. യം കിഞ്ചി അത്തനോ ഗുണം ജാനേയ്യ ആജാനേയ്യ വിജാനേയ്യ പടിവിജാനേയ്യ പടിവിജ്ഝേയ്യാതി – യം കിഞ്ചി ധമ്മമഭിജഞ്ഞാ അജ്ഝത്തം. അഥ വാപി ബഹിദ്ധാതി. ഉപജ്ഝായസ്സ വാ ആചരിയസ്സ വാ തേ ഗുണാ അസ്സൂതി [അസ്സൂതി അജ്ഝത്തം (ബഹൂസു)] – അഥ വാപി ബഹിദ്ധാ.

ന തേന ഥാമം കുബ്ബേഥാതി. അത്തനോ വാ ഗുണേന പരേസം വാ ഗുണേന ഥാമം ന കരേയ്യ, ഥമ്ഭം ന കരേയ്യ, മാനം ന കരേയ്യ, ഉന്നതിം ന കരേയ്യ, ഉന്നമം ന കരേയ്യ, ന തേന മാനം ജനേയ്യ, ന തേന ഥദ്ധോ അസ്സ പത്ഥദ്ധോ പഗ്ഗഹിതസിരോതി – ന തേന ഥാമം കുബ്ബേഥ.

ന ഹി സാ നിബ്ബുതി സതം വുത്താതി. സതാനം സന്താനം സപ്പുരിസാനം ബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം സാ നിബ്ബുതീതി ന വുത്താ ന പവുത്താ ന ആചിക്ഖിതാ ന ദേസിതാ ന പഞ്ഞപിതാ ന പട്ഠപിതാ ന വിവടാ ന വിഭത്താ ന ഉത്താനീകതാ നപ്പകാസിതാതി – ന ഹി സാ നിബ്ബുതി സതം വുത്താ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യം കിഞ്ചി ധമ്മമഭിജഞ്ഞാ, അജ്ഝത്തം അഥ വാപി ബഹിദ്ധാ;

ന തേന ഥാമം കുബ്ബേഥ, ന ഹി സാ നിബ്ബുതി സതം വുത്താ’’തി.

൧൫൩. സേയ്യോ ന തേന മഞ്ഞേയ്യ, നീചേയ്യോ അഥ വാപി സരിക്ഖോ;

ഫുട്ഠോ അനേകരൂപേഹി, നാതുമാനം വികപ്പയം തിട്ഠേ.

സേയ്യോ ന തേന മഞ്ഞേയ്യാതി. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി അതിമാനം ന ജനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – സേയ്യോ ന തേന മഞ്ഞേയ്യ.

നീചേയ്യോ അഥ വാപി സരിക്ഖോതി. ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി ഓമാനം ന ജനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനം ന ജനേയ്യ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – നീചേയ്യോ അഥ വാപി സരിക്ഖോ.

ഫുട്ഠോ അനേകരൂപേഹീതി. അനേകവിധേഹി ആകാരേഹി ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോതി – ഫുട്ഠോ അനേകരൂപേഹി.

നാതുമാനം വികപ്പയം തിട്ഠേതി. ആതുമാ വുച്ചതി അത്താ. അത്താനം കപ്പേന്തോ വികപ്പേന്തോ വികപ്പം ആപജ്ജന്തോ ന തിട്ഠേയ്യാതി – നാതുമാനം വികപ്പയം തിട്ഠേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സേയ്യോ ന തേന മഞ്ഞേയ്യ, നീചേയ്യോ അഥ വാപി സരിക്ഖോ;

ഫുട്ഠോ അനേകരൂപേഹി, നാതുമാനം വികപ്പയം തിട്ഠേ’’തി.

൧൫൪. അജ്ഝത്തമേവുപസമേ, ന അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖു സന്തിമേസേയ്യ;

അജ്ഝത്തം ഉപസന്തസ്സ, നത്ഥി അത്താ [അത്തം (സ്യാ.)] കുതോ നിരത്താ [നിരത്തം (സ്യാ.)] വാ.

അജ്ഝത്തമേവുപസമേതി. അജ്ഝത്തം രാഗം സമേയ്യ, ദോസം സമേയ്യ, മോഹം സമേയ്യ, കോധം…പേ… ഉപനാഹം… മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം … മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ ദരഥേ… സബ്ബേ പരിളാഹേ… സബ്ബേ സന്താപേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേ സമേയ്യ ഉപസമേയ്യ വൂപസമേയ്യ നിബ്ബാപേയ്യ പടിപസ്സമ്ഭേയ്യാതി – അജ്ഝത്തമേവുപസമേ.

ന അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖു സന്തിമേസേയ്യാതി. അഞ്ഞതോ അസുദ്ധിമഗ്ഗേന, മിച്ഛാപടിപദായ, അനിയ്യാനപതേന, അഞ്ഞത്ര സതിപട്ഠാനേഹി, അഞ്ഞത്ര സമ്മപ്പധാനേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇദ്ധിപാദേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇന്ദ്രിയേഹി, അഞ്ഞത്ര ബലേഹി, അഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝങ്ഗേഹി, അഞ്ഞത്ര അരിയാ അട്ഠങ്ഗികാ മഗ്ഗാ സന്തിം ഉപസന്തിം വൂപസന്തിം നിബ്ബുതിം പടിപസ്സദ്ധിം ന ഏസേയ്യ ന ഗവേസേയ്യ ന പരിയേസേയ്യാതി – ന അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖു സന്തിമേസേയ്യ.

അജ്ഝത്തം ഉപസന്തസ്സാതി. അജ്ഝത്തം രാഗം സന്തസ്സ, ദോസം സന്തസ്സ, മോഹം സന്തസ്സ…പേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേ സന്തസ്സ ഉപസന്തസ്സ വൂപസന്തസ്സ നിബ്ബുതസ്സ പടിപസ്സദ്ധിയാതി – അജ്ഝത്തം ഉപസന്തസ്സ.

നത്ഥി അത്താ കുതോ നിരത്താ വാതി. നത്ഥീതി പടിക്ഖേപോ. അത്താതി അത്തദിട്ഠി നത്ഥി; നിരത്താതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി നത്ഥി. അത്താതി ഗഹിതം നത്ഥി; നിരത്താതി മുഞ്ചിതബ്ബം നത്ഥി. യസ്സത്ഥി ഗഹിതം, തസ്സത്ഥി മുഞ്ചിതബ്ബം. തസ്സ ഗഹിതം ഗാഹം മുഞ്ചനം സമതിക്കന്തോ അരഹാ വുദ്ധിപാരിഹാനിവീതിവത്തോ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ…പേ… ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – നത്ഥി അത്താ കുതോ നിരത്താ വാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അജ്ഝത്തമേവുപസമേ, ന അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖു സന്തിമേസേയ്യ;

അജ്ഝത്തം ഉപസന്തസ്സ, നത്ഥി അത്താ കുതോ നിരത്താ വാ’’തി.

൧൫൫. മജ്ഝേ യഥാ സമുദ്ദസ്സ, ഊമി നോ ജായതീ ഠിതോ ഹോതി;

ഏവം ഠിതോ അനേജസ്സ, ഉസ്സദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ [കരേ (സീ.)] കുഹിഞ്ചി.

മജ്ഝേ യഥാ സമുദ്ദസ്സ, ഊമി നോ ജായതീ ഠിതോ ഹോതീതി. സമുദ്ദോ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സാനി ഉബ്ബേധേന ഗമ്ഭീരോ. ഹേട്ഠാ ചത്താരീസയോജനസഹസ്സാനി ഉദകം മച്ഛകച്ഛപേഹി കമ്പതി. ഉപരി ചത്താരീസയോജനസഹസ്സാനി ഉദകം വാതേഹി കമ്പതി. മജ്ഝേ ചത്താരീസയോജനസഹസ്സാനി ഉദകം ന കമ്പതി ന വികമ്പതി ന ചലതി ന വേധതി നപ്പവേധതി ന സമ്പവേധതി. അനേരിതോ അഘട്ടിതോ അചലിതോ അലുളിതോ അഭന്തോ വൂപസന്തോ തത്ര ഊമി നോ ജായതി, ഠിതോ ഹോതി സമുദ്ദോതി. ഏവമ്പി മജ്ഝേ യഥാ സമുദ്ദസ്സ ഊമി നോ ജായതീ ഠിതോ ഹോതി.

അഥ വാ സത്തന്നം പബ്ബതാനം അന്തരികാസു സത്തസീദന്തരാ മഹാസമുദ്ദാ. [സീദന്തരസമുദ്ദോ (സ്യാ.)] തത്ര ഉദകം ന കമ്പതി ന വികമ്പതി ന ചലതി ന വേധതി നപ്പവേധതി ന സമ്പവേധതി. അനേരിതോ അഘട്ടിതോ അചലിതോ അലുളിതോ അഭന്തോ വൂപസന്തോ തത്ര ഊമി നോ ജായതി, ഠിതോ ഹോതി സമുദ്ദോതി. ഏവമ്പി മജ്ഝേ യഥാ സമുദ്ദസ്സ ഊമി നോ ജായതീ ഠിതോ ഹോതി.

ഏവം ഠിതോ അനേജസ്സാതി. ഏവന്തി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. ഠിതോതി ലാഭേപി ന കമ്പതി, അലാഭേപി ന കമ്പതി, യസേപി ന കമ്പതി, അയസേപി ന കമ്പതി, പസംസായപി ന കമ്പതി, നിന്ദായപി ന കമ്പതി, സുഖേപി ന കമ്പതി, ദുക്ഖേപി ന കമ്പതി ന വികമ്പതി ന ചലതി ന വേധതി നപ്പവേധതി ന സമ്പവേധതീതി – ഏവം ഠിതോ. അനേജസ്സാതി ഏജാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. യസ്സേസാ ഏജാ തണ്ഹാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ വുച്ചതി അനേജോ. ഏജായ പഹീനത്താ അനേജോ; സോ ലാഭേപി ന ഇഞ്ജതി, അലാഭേപി ന ഇഞ്ജതി, യസേപി ന ഇഞ്ജതി, അയസേപി ന ഇഞ്ജതി, പസംസായപി ന ഇഞ്ജതി, നിന്ദായപി ന ഇഞ്ജതി, സുഖേപി ന ഇഞ്ജതി, ദുക്ഖേപി ന ഇഞ്ജതി, ന ചലതി ന വേധതി നപ്പവേധതി ന സമ്പവേധതീതി – ഏവം ഠിതോ അനേജസ്സ.

ഉസ്സദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചീതി. ഉസ്സദാതി സത്തുസ്സദാ – രാഗുസ്സദം [രാഗുസ്സദോ (സ്യാ.)], ദോസുസ്സദം, മോഹുസ്സദം, മാനുസ്സദം, ദിട്ഠുസ്സദം, കിലേസുസ്സദം, കമ്മുസ്സദം ന കരേയ്യ ന ജനേയ്യ ന സഞ്ജനേയ്യ ന നിബ്ബത്തേയ്യ നാഭിനിബ്ബത്തേയ്യ. കുഹിഞ്ചീതി കുഹിഞ്ചി കിസ്മിഞ്ചി കത്ഥചി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാതി – ഉസ്സദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘മജ്ഝേ യഥാ സമുദ്ദസ്സ, ഊമി നോ ജായതീ ഠിതോ ഹോതി;

ഏവം ഠിതോ അനേജസ്സ, ഉസ്സദം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചീ’’തി.

൧൫൬. അകിത്തയീ വിവടചക്ഖു, സക്ഖിധമ്മം പരിസ്സയവിനയം;

പടിപദം വദേഹി ഭദ്ദന്തേ, പാതിമോക്ഖം അഥ വാപി സമാധിം.

അകിത്തയീ വിവടചക്ഖൂതി. അകിത്തയീതി കിത്തിതം ആചിക്ഖിതം ദേസിതം പഞ്ഞപിതം പട്ഠപിതം വിവടം വിഭത്തം ഉത്താനീകതം പകാസിതന്തി – അകിത്തയി [അകിത്തയീതി അകിത്തയി പരികിത്തയി ആചിക്ഖി ദേസേസി പഞ്ഞപേസി പട്ഠപേസി വിവരി വിഭജി ഉത്താനിമകാസി പകാസേസീതി അകിത്തയി (സ്യാ.)]. വിവടചക്ഖൂതി ഭഗവാ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി വിവടചക്ഖു – മംസചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു, ബുദ്ധചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു, സമന്തചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു.

കഥം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു? മംസചക്ഖുമ്ഹിപി ഭഗവതോ പഞ്ച വണ്ണാ സംവിജ്ജന്തി – നീലോ ച വണ്ണോ, പീതകോ ച വണ്ണോ, ലോഹിതകോ ച വണ്ണോ, കണ്ഹോ ച വണ്ണോ, ഓദാതോ ച വണ്ണോ. അക്ഖിലോമാനി ച ഭഗവതോ യത്ഥ ച അക്ഖിലോമാനി പതിട്ഠിതാനി തം നീലം ഹോതി സുനീലം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഉമാപുപ്ഫസമാനം [ഉമ്മാപുപ്ഫസമാനം (സീ. ക.), ഉമ്മാരപുപ്ഫസമാനം (സ്യാ.)]. തസ്സ പരതോ പീതകം ഹോതി സുപീതകം സുവണ്ണവണ്ണം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം കണികാരപുപ്ഫസമാനം. ഉഭയതോ ച അക്ഖികൂടാനി ഭഗവതോ ലോഹിതകാനി ഹോന്തി സുലോഹിതകാനി പാസാദികാനി ദസ്സനേയ്യാനി ഇന്ദഗോപകസമാനാനി. മജ്ഝേ കണ്ഹം ഹോതി സുകണ്ഹം അലൂഖം സിനിദ്ധം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം അദ്ദാരിട്ഠകസമാനം [അളാരിട്ഠകസമാനം (സ്യാ.)]. തസ്സ പരതോ ഓദാതം ഹോതി സുഓദാതം സേതം പണ്ഡരം പാസാദികം ദസ്സനേയ്യം ഓസധിതാരകസമാനം. തേന ഭഗവാ പാകതികേന മംസചക്ഖുനാ അത്തഭാവപരിയാപന്നേന പുരിമസുചരിതകമ്മാഭിനിബ്ബത്തേന സമന്താ യോജനം പസ്സതി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച. യദാ ഹിപി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ അന്ധകാരോ ഹോതി. സൂരിയോ വാ അത്ഥങ്ഗതോ ഹോതി. കാളപക്ഖോ ച ഉപോസഥോ ഹോതി. തിബ്ബോ ച വനസണ്ഡോ ഹോതി. മഹാ ച കാളമേഘോ [അകാലമേഘോ (സ്യാ.)] അബ്ഭുട്ഠിതോ ഹോതി. ഏവരൂപേപി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ സമന്താ യോജനം പസ്സതി. നത്ഥി സോ കുട്ടോ [കുഡ്ഡോ (സീ.)] വാ കവാടം വാ പാകാരോ വാ പബ്ബതോ വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ ആവരണം രൂപാനം ദസ്സനായ. ഏകഞ്ചേ തിലഫലം നിമിത്തം കത്വാ തിലവാഹേ പക്ഖിപേയ്യ. തഞ്ഞേവ തിലഫലം ഉദ്ധരേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ പാകതികം മംസചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ മംസചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു.

കഥം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു? ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ. യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ; യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ആകങ്ഖമാനോ ച ഭഗവാ ഏകമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വേപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചതസ്സോപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ചപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ദസപി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, വീസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, തിംസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, ചത്താലീസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, പഞ്ഞാസമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, സതമ്പി ലോകധാതുയോ പസ്സേയ്യ, സഹസ്സിമ്പി ചൂളനികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, ദ്വിസഹസ്സിമ്പി മജ്ഝിമികം ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, തിസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും പസ്സേയ്യ, മഹാസഹസ്സിമ്പി [തിസഹസ്സിം മഹാസഹസ്സിമ്പി (സീ. ക.)] ലോകധാതും പസ്സേയ്യ. യാവതകം വാ പന ആകങ്ഖേയ്യ താവതകം പസ്സേയ്യ. ഏവം പരിസുദ്ധം ഭഗവതോ ദിബ്ബചക്ഖു. ഏവം ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു.

കഥം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു? ഭഗവാ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദോ ചതുവേസാരജ്ജപ്പത്തോ ദസബലധാരീ പുരിസാസഭോ പുരിസസീഹോ പുരിസനാഗോ പുരിസാജഞ്ഞോ പുരിസധോരയ്ഹോ അനന്തഞാണോ അനന്തതേജോ അനന്തയസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ധനവാ നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ പഞ്ഞാപേതാ അനിജ്ഝാപേതാ പേക്ഖേതാ പസാദേതാ. സോ ഹി ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ, അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ, മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോ മഗ്ഗാനുഗാ ച പന ഏതരഹി സാവകാ വിഹരന്തി പച്ഛാ സമന്നാഗതാ.

സോ ഹി ഭഗവാ ജാനം ജാനാതി പസ്സം പസ്സതി, ചക്ഖുഭൂതോ ഞാണഭൂതോ ധമ്മഭൂതോ ബ്രഹ്മഭൂതോ വത്താ പവത്താ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ അമതസ്സ ദാതാ ധമ്മസ്സാമീ തഥാഗതോ. നത്ഥി തസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ. അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നം [അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം (സ്യാ.) മഹാനി. ൬൯] ഉപാദായ സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. യം കിഞ്ചി നേയ്യം നാമ അത്ഥി ജാനിതബ്ബം [അത്ഥി ധമ്മം ജാനിതബ്ബം (സീ. ക.)] അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ ഉഭയത്ഥോ വാ ദിട്ഠധമ്മികോ വാ അത്ഥോ സമ്പരായികോ വാ അത്ഥോ ഉത്താനോ വാ അത്ഥോ ഗമ്ഭീരോ വാ അത്ഥോ ഗൂള്ഹോ വാ അത്ഥോ പടിച്ഛന്നോ വാ അത്ഥോ നേയ്യോ വാ അത്ഥോ നീതോ വാ അത്ഥോ അനവജ്ജോ വാ അത്ഥോ നിക്കിലേസോ വാ അത്ഥോ വോദാനോ വാ അത്ഥോ പരമത്ഥോ വാ അത്ഥോ, സബ്ബം തം [പരമത്ഥോ വാ, സബ്ബന്തം (സ്യാ.)] അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി.

സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി സബ്ബം വചീകമ്മം… സബ്ബം മനോകമ്മം… അതീതേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അപ്പടിഹതം ഞാണം, അനാഗതേ പച്ചുപ്പന്നേ അപ്പടിഹതം ഞാണം. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം; നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം, നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ. യഥാ ദ്വിന്നം സമുഗ്ഗപടലാനം സമ്മാഫുസിതാനം ഹേട്ഠിമം സമുഗ്ഗപടലം ഉപരിമം നാതിവത്തതി, ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം ഹേട്ഠിമം നാതിവത്തതി, അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ; ഏവമേവ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നേയ്യഞ്ച ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ. യാവതകം നേയ്യം താവതകം ഞാണം, യാവതകം ഞാണം താവതകം നേയ്യം; നേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം ഞാണപരിയന്തികം നേയ്യം. നേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഞാണം അതിക്കമിത്വാ നേയ്യപഥോ നത്ഥി. അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയന്തട്ഠായിനോ തേ ധമ്മാ.

സബ്ബധമ്മേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപടിബദ്ധാ മനസികാരപടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധാ. സബ്ബസത്തേസു ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തതി. സബ്ബേസം സത്താനം ഭഗവാ ആസയം ജാനാതി, അനുസയം ജാനാതി, ചരിതം ജാനാതി, അധിമുത്തിം ജാനാതി, അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ ഭബ്ബാഭബ്ബേ സത്തേ പജാനാതി. സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി [പരിവത്തന്തി (ക.) പസൂരസുത്തനിദ്ദേസേ അവസാനേപി].

യഥാ യേ കേചി മച്ഛകച്ഛപാ അന്തമസോ തിമിതിമിങ്ഗലം ഉപാദായ അന്തോമഹാസമുദ്ദേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ സദേവകോ ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അന്തോബുദ്ധഞാണേ പരിവത്തതി [പരിവത്തന്തി (ക.) പസൂരസുത്തനിദ്ദേസേ അവസാനേപി]. യഥാ യേ കേചി പക്ഖീ അന്തമസോ ഗരുളം വേനതേയ്യം ഉപാദായ ആകാസസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ഏവമേവ യേപി തേ സാരിപുത്തസമാ പഞ്ഞായ തേപി ബുദ്ധഞാണസ്സ പദേസേ പരിവത്തന്തി; ബുദ്ധഞാണം ദേവമനുസ്സാനം പഞ്ഞം ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതി. യേപി തേ ഖത്തിയപണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ഗഹപതിപണ്ഡിതാ സമണപണ്ഡിതാ നിപുണാ കതപരപ്പവാദാ വാലവേധിരൂപാ വോഭിന്ദന്താ മഞ്ഞേ ചരന്തി പഞ്ഞാഗതേന ദിട്ഠിഗതാനി, തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച. കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ച തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ. ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതോ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തത്ഥ അതിരോചതി യദിദം പഞ്ഞായാതി. ഏവം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു.

കഥം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു? ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ. സേയ്യഥാപി നാമ ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാ അനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി സമോദകം ഠിതാനി, അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാ അച്ചുഗ്ഗമ്മ തിട്ഠന്തി അനുപലിത്താനി ഉദകേന; ഏവമേവ ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ അദ്ദസ സത്തേ അപ്പരജക്ഖേ മഹാരജക്ഖേ തിക്ഖിന്ദ്രിയേ മുദിന്ദ്രിയേ സ്വാകാരേ ദ്വാകാരേ സുവിഞ്ഞാപയേ ദുവിഞ്ഞാപയേ അപ്പേകച്ചേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ, അപ്പേകച്ചേ ന പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ വിഹരന്തേ. ജാനാതി ഭഗവാ – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോ, അയം ദോസചരിതോ, അയം മോഹചരിതോ, അയം വിതക്കചരിതോ, അയം സദ്ധാചരിതോ, അയം ഞാണചരിതോ’’തി. രാഗചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭകഥം കഥേതി; ദോസചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്താഭാവനം ആചിക്ഖതി; മോഹചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസേ പരിപുച്ഛായ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ ഗരുസംവാസേ നിവേസേതി; വിതക്കചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ആനാപാനസ്സതിം ആചിക്ഖതി; സദ്ധാചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ പസാദനീയം നിമിത്തം ആചിക്ഖതി ബുദ്ധസുബോധിം [ബുദ്ധസുബുദ്ധതം (ക.)] ധമ്മസുധമ്മതം സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിം സീലാനി ച; അത്തനോ ഞാണചരിതസ്സ ഭഗവാ പുഗ്ഗലസ്സ ആചിക്ഖതി വിപസ്സനാനിമിത്തം അനിച്ചാകാരം ദുക്ഖാകാരം അനത്താകാരം.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖസ്സു ജാതിജരാഭിഭൂത’’ന്തി.

ഏവം ഭഗവാ ബുദ്ധചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു.

കഥം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖു? സമന്തചക്ഖു വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ.

‘‘ന തസ്സ അദിട്ഠമിധത്ഥി കിഞ്ചി, അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം, തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി.

ഏവം ഭഗവാ സമന്തചക്ഖുനാപി വിവടചക്ഖൂതി – അകിത്തയി വിവടചക്ഖു.

സക്ഖിധമ്മം പരിസ്സയവിനയന്തി. സക്ഖിധമ്മന്തി ന ഇതിഹിതിഹം, ന ഇതികിരായ, ന പരമ്പരായ, ന പിടകസമ്പദായ, ന തക്കഹേതു, ന നയഹേതു, ന ആകാരപരിവിതക്കേന, ന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സാമം സയമഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖം ധമ്മന്തി – സക്ഖിധമ്മം. പരിസ്സയവിനയന്തി. പരിസ്സയാതി ദ്വേ പരിസ്സയാ – പാകടപരിസ്സയാ ച പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ ച. കതമേ പാകടപരിസ്സയാ? സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ [ഗോമഹിസാ (സ്യാ.) മഹാനി. ൫] ഹത്ഥീ അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാ, ചക്ഖുരോഗോ സോതരോഗോ ഘാനരോഗോ ജിവ്ഹാരോഗോ കായരോഗോ സീസരോഗോ കണ്ണരോഗോ മുഖരോഗോ ദന്തരോഗോ കാസോ സാസോ പിനാസോ ഡാഹോ [ഡഹോ (സീ. സ്യാ.) മഹാനി. ൫] ജരോ കുച്ഛിരോഗോ മുച്ഛാ പക്ഖന്ദികാ സൂലാ വിസൂചികാ കുട്ഠം ഗണ്ഡോ കിലാസോ സോസോ അപമാരോ ദദ്ദു കണ്ഡു കച്ഛു രഖസാ വിതച്ഛികാ ലോഹിതപിത്തം [ലോഹിതം പിത്തം (സ്യാ. ക.)] മധുമേഹോ അംസാ പിളകാ ഭഗന്ദലാ, പിത്തസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ വാതസമുട്ഠാനാ ആബാധാ സന്നിപാതികാ ആബാധാ ഉതുപരിണാമജാ ആബാധാ വിസമപരിഹാരജാ ആബാധാ ഓപക്കമികാ ആബാധാ കമ്മവിപാകജാ ആബാധാ, സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാ ഇതി വാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പാകടപരിസ്സയാ.

കതമേ പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ? കായദുച്ചരിതം വചീദുച്ചരിതം മനോദുച്ചരിതം കാമച്ഛന്ദനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണം രാഗോ ദോസോ മോഹോ കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പളാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോ, സബ്ബേ കിലേസാ സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ സബ്ബേ ദരഥാ സബ്ബേ പരിളാഹാ സബ്ബേ സന്താപാ സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ – ഇമേ വുച്ചന്തി പടിച്ഛന്നപരിസ്സയാ.

പരിസ്സയാതി കേനട്ഠേന പരിസ്സയാ? പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ, പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ, തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ. കഥം പരിസഹന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ തം പുഗ്ഗലം സഹന്തി പരിസഹന്തി അഭിഭവന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി പരിയാദിയന്തി മദ്ദന്തി. ഏവം പരിസഹന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ? തേ പരിസ്സയാ കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം? സമ്മാപടിപദായ അനുലോമപടിപദായ അപച്ചനീകപടിപദായ അവിരുദ്ധപടിപദായ അന്വത്ഥപടിപദായ ധമ്മാനുധമ്മപടിപദായ സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ജാഗരിയാനുയോഗസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാനുയോഗസ്സ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പഞ്ചന്നം ബലാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനാനുയോഗസ്സ – ഇമേസം കുസലാനം ധമ്മാനം അന്തരായായ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. ഏവമ്പി പരിഹാനായ സംവത്തന്തീതി – പരിസ്സയാ.

കഥം തത്രാസയാതി പരിസ്സയാ? തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാ. യഥാ ബിലേ ബിലാസയാ പാണാ സയന്തി, ദകേ ദകാസയാ പാണാ സയന്തി, വനേ വനാസയാ പാണാ സയന്തി, രുക്ഖേ രുക്ഖാസയാ പാണാ സയന്തി; ഏവമേവ തത്ഥേതേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി അത്തഭാവസന്നിസ്സയാതി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സാന്തേവാസികോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി. കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി, സമുദാചരന്തി [സമുദാചാരേന്തി (സീ.)] നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ … മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സരസങ്കപ്പാ സഞ്ഞോജനിയാ, ത്യസ്സ അന്തോ വസന്തി അന്വാസ്സവന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാന്തേവാസികോതി വുച്ചതി. തേ നം സമുദാചരന്തി, സമുദാചരന്തി നം പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി. തസ്മാ സാചരിയകോതി വുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സാന്തേവാസികോ സാചരിയകോ ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരതീ’’തി. ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ. കതമേ തയോ? ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ [അന്തരാമലം (സീ. ക.) ഇതിവു. ൮൮] അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ; ദോസോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… മോഹോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ’’തി.

‘‘അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം [അന്ധതമം (സ്യാ.) ഇതിവു. ൮൮] തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ ദോസോ, ദോസോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം ദോസോ സഹതേ നരം.

‘‘അനത്ഥജനനോ മോഹോ, മോഹോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘മൂള്ഹോ അത്ഥം ന ജാനാതി, മൂള്ഹോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധന്തമം തദാ ഹോതി, യം മോഹോ സഹതേ നര’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘തയോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. കതമേ തയോ? ലോഭോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ; ദോസോ ഖോ, മഹാരാജ…പേ… മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തയോ പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ.

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘രാഗോ ച ദോസോ ച ഇതോ നിദാനാ, അരതീ രതീ ലോമഹംസോ ഇതോജാ;

ഇതോ സമുട്ഠായ മനോവിതക്കാ, കുമാരകാ ധങ്കമിവോസ്സജന്തീ’’തി.

ഏവമ്പി തത്രാസയാതി – പരിസ്സയാ.

പരിസ്സയവിനയന്തി പരിസ്സയവിനയം പരിസ്സയപ്പഹാനം പരിസ്സയവൂപസമം പരിസ്സയപടിനിസ്സഗ്ഗം പരിസ്സയപടിപസ്സദ്ധിം അമതം നിബ്ബാനന്തി – സക്ഖിധമ്മം പരിസ്സയവിനയം.

പടിപദം വദേഹി ഭദ്ദന്തേതി. പടിപദം വദേഹി – സമ്മാപടിപദം അനുലോമപടിപദം അപച്ചനീകപടിപദം അവിരുദ്ധപടിപദം അന്വത്ഥപടിപദം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം സീലേസു പരിപൂരകാരിതം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതം ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം ജാഗരിയാനുയോഗം സതിസമ്പജഞ്ഞം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം നിബ്ബാനഞ്ച നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദം വദേഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – പടിപദം വദേഹി. ഭദ്ദന്തേതി സോ നിമ്മിതോ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ആലപതി. അഥ വാ യം ത്വം ധമ്മം ആചിക്ഖസി ദേസേസി പഞ്ഞപേസി പട്ഠപേസി വിവരി വിഭജി ഉത്താനീഅകാസി പകാസേസി സബ്ബം തം സുന്ദരം ഭദ്ദകം കല്യാണം അനവജ്ജം സേവിതബ്ബന്തി – പടിപദം വദേഹി ഭദ്ദന്തേ.

പാതിമോക്ഖം അഥ വാപി സമാധിന്തി. പാതിമോക്ഖന്തി സീലം പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മുഖം പമുഖം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. അഥ വാപി സമാധിന്തി യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹതമാനസതാ സമഥോ സമാധിന്ദ്രിയം സമാധിബലം സമ്മാസമാധീതി – പാതിമോക്ഖം അഥ വാപി സമാധിം.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘അകിത്തയീ വിവടചക്ഖു, സക്ഖിധമ്മം പരിസ്സയവിനയം;

പടിപദം വദേഹി ഭദ്ദന്തേ, പാതിമോക്ഖം അഥ വാപി സമാധി’’ന്തി.

൧൫൭. ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സ, ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതം;

രസേ ച നാനുഗിജ്ഝേയ്യ, ന ച മമായേഥ കിഞ്ചി ലോകസ്മിം.

ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സാതി. കഥം ചക്ഖുലോലോതി? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുലോലിയേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘‘അദിട്ഠം ദക്ഖിതബ്ബം, ദിട്ഠം സമതിക്കമിതബ്ബ’’ന്തി ആരാമേന ആരാമം ഉയ്യാനേന ഉയ്യാനം ഗാമേന ഗാമം നിഗമേന നിഗമം നഗരേന നഗരം രട്ഠേന രട്ഠം ജനപദേന ജനപദം ദീഘചാരികം അനവട്ഠിതചാരികം [അനവത്ഥിതചാരികം (സീ. സ്യാ.)] അനുയുത്തോ ച ഹോതി രൂപസ്സ ദസ്സനായ. ഏവമ്പി ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ അസംവുതോ ഗച്ഛതി ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, അസ്സം ഓലോകേന്തോ, രഥം ഓലോകേന്തോ, പത്തിം ഓലോകേന്തോ, ഇത്ഥിയോ ഓലോകേന്തോ, പുരിസേ ഓലോകേന്തോ, കുമാരകേ ഓലോകേന്തോ, കുമാരികായോ ഓലോകേന്തോ, അന്തരാപണം ഓലോകേന്തോ, ഘരമുഖാനി ഓലോകേന്തോ, ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ, അധോ ഓലോകേന്തോ, ദിസാവിദിസം വിപേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി. ഏവമ്പി ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവമ്പി ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം വിസൂകദസ്സനം അനുയുത്താ വിഹരന്തി, സേയ്യഥിദം – നച്ചം ഗീതം വാദിതം പേക്ഖം അക്ഖാനം പാണിസ്സരം വേതാളം കുമ്ഭഥൂണം [കുമ്ഭഥൂനം (സീ. സ്യാ. ക.)] സോഭനകം [സോഭനഗരകം (സീ. സ്യാ.)] ചണ്ഡാലം വംസം ധോവനം ഹത്ഥിയുദ്ധം അസ്സയുദ്ധം മഹിംസയുദ്ധം [മഹിസയുദ്ധം (സീ. സ്യാ.)] ഉസഭയുദ്ധം അജയുദ്ധം മേണ്ഡയുദ്ധം കുക്കുടയുദ്ധം വട്ടകയുദ്ധം ദണ്ഡയുദ്ധം മുട്ഠിയുദ്ധം നിബ്ബുദ്ധം ഉയ്യോധികം ബലഗ്ഗം സേനാബ്യൂഹം അനീകദസ്സനം ഇതി വാ. ഏവമ്പി ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

കഥം ന ചക്ഖുലോലോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ സംവുതോ ഗച്ഛതി ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം ഓലോകേന്തോ, ന രഥം ഓലോകേന്തോ, ന പത്തിം ഓലോകേന്തോ, ന ഇത്ഥിയോ ഓലോകേന്തോ, ന പുരിസേ ഓലോകേന്തോ, ന കുമാരകേ ഓലോകേന്തോ, ന കുമാരികായോ ഓലോകേന്തോ, ന അന്തരാപണം ഓലോകേന്തോ, ന ഘരമുഖാനി ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഓലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസാവിപേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി. ഏവമ്പി ന ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. ഏവമ്പി ന ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം വിസൂകദസ്സനം അനനുയുത്താ വിഹരന്തി, സേയ്യഥിദം – നച്ചം ഗീതം വാദിതം പേക്ഖം അക്ഖാനം…പേ… അനീകദസ്സനം ഇതി വാ. ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏവമ്പി ന ചക്ഖുലോലോ ഹോതി.

ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സാതി. ചക്ഖുലോലിയം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, ചക്ഖുലോലിയാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സ.

ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതന്തി. ഗാമകഥാ വുച്ചതി ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ, സേയ്യഥിദം – രാജകഥാ ചോരകഥാ മഹാമത്തകഥാ സേനാകഥാ ഭയകഥാ യുദ്ധകഥാ അന്നകഥാ പാനകഥാ വത്ഥകഥാ യാനകഥാ സയനകഥാ മാലാകഥാ ഗന്ധകഥാ ഞാതികഥാ ഗാമകഥാ നിഗമകഥാ നഗരകഥാ ജനപദകഥാ ഇത്ഥികഥാ [ഇത്ഥികഥാ പുരിസകഥാ (ബഹൂസു)] സൂരകഥാ വിസിഖാകഥാ കുമ്ഭട്ഠാനകഥാ പുബ്ബപേതകഥാ നാനത്തകഥാ ലോകക്ഖായികാ സമുദ്ദക്ഖായികാ ഇതിഭവാഭവകഥാ ഇതി വാ. ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതന്തി. ഗാമകഥായ സോതം ആവരേയ്യ നിവാരേയ്യ സംവരേയ്യ രക്ഖേയ്യ ഗോപേയ്യ പിദഹേയ്യ പച്ഛിന്ദേയ്യാതി – ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതം.

രസേ ച നാനുഗിജ്ഝേയ്യാതി. രസേ ചാതി മൂലരസോ ഖന്ധരസോ തചരസോ പത്തരസോ പുപ്ഫരസോ ഫലരസോ അമ്ബിലം മധുരം തിത്തകം കടുകം ലോണികം ഖാരികം ലമ്ബികം കസാവോ സാദു അസാദു സീതം ഉണ്ഹം. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ രസഗിദ്ധാ; തേ ജിവ്ഹഗ്ഗേന രസഗ്ഗാനി പരിയേസന്താ ആഹിണ്ഡന്തി, തേ അമ്ബിലം ലഭിത്വാ അനമ്ബിലം പരിയേസന്തി, അനമ്ബിലം ലഭിത്വാ അമ്ബിലം പരിയേസന്തി…പേ… സീതം ലഭിത്വാ ഉണ്ഹം പരിയേസന്തി, ഉണ്ഹം ലഭിത്വാ സീതം പരിയേസന്തി. തേ യം യം ലഭിത്വാ തേന തേന ന തുസ്സന്തി, അപരാപരം പരിയേസന്തി, മനാപികേസു രസേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാ. യസ്സേസാ രസതണ്ഹാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ…പേ… ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി നേവ ദവായ…പേ… അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി.

യഥാ വണം ആലിമ്പേയ്യ യാവദേവ ആരുഹണത്ഥായ [ആരുഹനത്ഥായ (ക.) പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസേ സത്തമഗാഥാവണ്ണനായം], യഥാ വാ പന അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജേയ്യ യാവദേവ ഭാരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ, യഥാ വാ പുത്തമംസം ആഹാരം ആഹാരേയ്യ യാവദേവ കന്താരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ; ഏവമേവം ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി നേവ ദവായ…പേ… അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാതി രസതണ്ഹം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, രസതണ്ഹായ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – രസേ ച നാനുഗിജ്ഝേയ്യ.

ന ച മമായേഥ കിഞ്ചി ലോകസ്മിന്തി. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച …പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം…പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. തണ്ഹാമമത്തം പഹായ ദിട്ഠിമമത്തം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ചക്ഖും ന മമായേയ്യ ന ഗണ്ഹേയ്യ ന പരാമസേയ്യ നാഭിനിവിസേയ്യ; സോതം… ഘാനം… ജിവ്ഹം… കായം… രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം… കാമധാതും… രൂപധാതും… അരൂപധാതും… കാമഭവം… രൂപഭവം… അരൂപഭവം… സഞ്ഞാഭവം… അസഞ്ഞാഭവം… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവം … ഏകവോകാരഭവം… ചതുവോകാരഭവം… പഞ്ചവോകാരഭവം … അതീതം… അനാഗതം… പച്ചുപ്പന്നം… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ന മമായേയ്യ ന ഗണ്ഹേയ്യ ന പരാമസേയ്യ നാഭിനിവിസേയ്യ. കിഞ്ചീതി കിഞ്ചി രൂപഗതം വേദനാഗതം സഞ്ഞാഗതം സങ്ഖാരഗതം വിഞ്ഞാണഗതം. ലോകസ്മിന്തി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – ന ച മമായേഥ കിഞ്ചി ലോകസ്മിം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ചക്ഖൂഹി നേവ ലോലസ്സ, ഗാമകഥായ ആവരയേ സോതം;

രസേ ച നാനുഗിജ്ഝേയ്യ, ന ച മമായേഥ കിഞ്ചി ലോകസ്മി’’ന്തി.

൧൫൮. ഫസ്സേന യദാ ഫുട്ഠസ്സ, പരിദേവം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചി;

ഭവഞ്ച നാഭിജപ്പേയ്യ, ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യ.

ഫസ്സേന യദാ ഫുട്ഠസ്സാതി. ഫസ്സോതി രോഗഫസ്സോ. രോഗഫസ്സേന ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ അസ്സ; ചക്ഖുരോഗേന ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ അസ്സ, സോതരോഗേന…പേ… ഘാനരോഗേന… ജിവ്ഹാരോഗേന… കായരോഗേന… സീസരോഗേന… കണ്ണരോഗേന… മുഖരോഗേന… ദന്തരോഗേന… കാസേന… സാസേന… പിനാസേന… ഡാഹേന… ജരേന… കുച്ഛിരോഗേന… മുച്ഛായ… പക്ഖന്ദികായ… സൂലായ… വിസൂചികായ… കുട്ഠേന… ഗണ്ഡേന… കിലാസേന… സോസേന… അപമാരേന… ദദ്ദുയാ… കണ്ഡുയാ … കച്ഛുയാ… രഖസായ… വിതച്ഛികായ… ലോഹിതേന… പിത്തേന… മധുമേഹേന… അംസായ… പിളകായ… ഭഗന്ദലേന… പിത്തസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… വാതസമുട്ഠാനേന ആബാധേന… സന്നിപാതികേന ആബാധേന… ഉതുപരിണാമജേന ആബാധേന… വിസമപരിഹാരജേന ആബാധേന… ഓപക്കമികേന ആബാധേന… കമ്മവിപാകജേന ആബാധേന… സീതേന… ഉണ്ഹേന… ജിഘച്ഛായ… പിപാസായ… ഉച്ചാരേന… പസ്സാവേന… ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സേഹി ഫുട്ഠോ പരേതോ സമോഹിതോ സമന്നാഗതോ അസ്സാതി – ഫസ്സേന യദാ ഫുട്ഠസ്സ.

പരിദേവം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചീതി. ആദേവം പരിദേവം ആദേവനം പരിദേവനം ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം വാചാ പലാപം വിപ്പലാപം ലാലപ്പം ലാലപ്പായനം ലാലപ്പായിതത്തം ന കരേയ്യ ന ജനേയ്യ ന സഞ്ജനേയ്യ ന നിബ്ബത്തേയ്യ നാഭിനിബ്ബത്തേയ്യ. കുഹിഞ്ചീതി കുഹിഞ്ചി കിമ്ഹിചി കത്ഥചി അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാതി – പരിദേവം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചി.

ഭവഞ്ച നാഭിജപ്പേയ്യാതി. കാമഭവം ന ജപ്പേയ്യ, രൂപഭവം ന ജപ്പേയ്യ, അരൂപഭവം ന ജപ്പേയ്യ ന പജപ്പേയ്യ നാഭിജപ്പേയ്യാതി – ഭവഞ്ച നാഭിജപ്പേയ്യ.

ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യാതി. ഭേരവാതി ഏകേനാകാരേന ഭയമ്പി ഭേരവമ്പി തഞ്ഞേവ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഏതം നൂന തം ഭയം ഭേരവം ന ജഹേ ആഗച്ഛതീ’’തി. ബഹിദ്ധാരമ്മണം വുത്തം സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ തരച്ഛാ കോകാ മഹിംസാ അസ്സാ ഹത്ഥീ അഹി വിച്ഛികാ സതപദീ, ചോരാ വാ അസ്സു മാനവാ വാ കതകമ്മാ വാ അകതകമ്മാ വാ. അഥാപരേന ആകാരേന ഭയം വുച്ചതി അജ്ഝത്തികം ചിത്തസമുട്ഠാനം ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉബ്ബേഗോ ഉത്രാസോ, ജാതിഭയം ജരാഭയം ബ്യാധിഭയം മരണഭയം രാജഭയം ചോരഭയം അഗ്ഗിഭയം ഉദകഭയം അത്താനുവാദഭയം പരാനുവാദഭയം ദണ്ഡഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം ഊമിഭയം കുമ്ഭീലഭയം ആവട്ടഭയം സുസുകാഭയം [സുംസുകാഭയം (സ്യാ.)] ആജീവികഭയം അസിലോകഭയം പരിസായ സാരജ്ജഭയം മദനഭയം ദുഗ്ഗതിഭയം ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉബ്ബേഗോ ഉത്രാസോ. ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യാതി ഭേരവേ പസ്സിത്വാ വാ സുണിത്വാ വാ ന വേധേയ്യ ന പവേധേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ ന തസേയ്യ ന ഉത്തസേയ്യ ന പരിതസേയ്യ ന ഭായേയ്യ ന സന്താസം ആപജ്ജേയ്യ, അഭീരൂ അസ്സ അഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ, പഹീനഭയഭേരവോ വിഗതലോമഹംസോ വിഹരേയ്യാതി – ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഫസ്സേന യദാ ഫുട്ഠസ്സ, പരിദേവം ഭിക്ഖു ന കരേയ്യ കുഹിഞ്ചി;

ഭവഞ്ച നാഭിജപ്പേയ്യ, ഭേരവേസു ച ന സമ്പവേധേയ്യാ’’തി.

൧൫൯. അന്നാനമഥോ പാനാനം, ഖാദനീയാനമഥോപി വത്ഥാനം;

ലദ്ധാ ന സന്നിധിം കയിരാ, ന ച പരിത്തസേ താനി അലഭമാനോ.