൧൩. മഹാവിയൂഹസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ മഹാവിയൂഹസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൩൦. യേ കേചിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ, ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി [സച്ചന്തി പവാദയന്തി (സ്യാ.)] ;

സബ്ബേവ തേ നിന്ദമന്വാനയന്തി, അഥോ പസംസമ്പി ലഭന്തി തത്ഥ.

യേ കേചിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി. യേ കേചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – യേ കേചീതി. ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ; തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി സംവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തി. യഥാ അഗാരികാ വാ ഘരേസു വസന്തി, സാപത്തികാ വാ ആപത്തീസു വസന്തി, സകിലേസാ വാ കിലേസേസു വസന്തി; ഏവമേവ സന്തേകേ…പേ… പരിവസന്തീതി – യേ കേചിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ.

ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തീതി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി.

സബ്ബേവ തേ നിന്ദമന്വാനയന്തീതി. സബ്ബേവ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ നിന്ദമേവ അന്വേന്തി, ഗരഹമേവ അന്വേന്തി, അകിത്തിമേവ അന്വേന്തി; സബ്ബേ നിന്ദിതായേവ ഹോന്തി, ഗരഹിതായേവ ഹോന്തി, അകിത്തിതായേവ ഹോന്തീതി – സബ്ബേവ തേ നിന്ദമന്വാനയന്തി.

അഥോ പസംസമ്പി ലഭന്തി തത്ഥാതി. തത്ഥ സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ പസംസം ഥോമനം കിത്തിം വണ്ണഹാരികം ലഭന്തി പടിലഭന്തി ഉപഗച്ഛന്തി വിന്ദന്തീതി – അഥോ പസംസമ്പി ലഭന്തി തത്ഥ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘യേ കേചിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ, ഇദമേവ സച്ചന്തി ച വാദയന്തി;

സബ്ബേവ തേ നിന്ദമന്വാനയന്തി, അഥോ പസംസമ്പി ലഭന്തി തത്ഥാ’’തി.

൧൩൧. അപ്പഞ്ഹി ഏതം ന അലം സമായ, ദുവേ വിവാദസ്സ ഫലാനി ബ്രൂമി;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ, ഖേമാഭിപസ്സം അവിവാദഭൂമിം.

അപ്പഞ്ഹി ഏതം ന അലം സമായാതി. അപ്പഞ്ഹി ഏതന്തി അപ്പകം ഏതം, ഓമകം ഏതം, ഥോകകം ഏതം, ലാമകം ഏതം, ഛതുക്കം ഏതം, പരിത്തകം ഏതന്തി – അപ്പഞ്ഹി ഏതം. ന അലം സമായാതി നാലം രാഗസ്സ സമായ, ദോസസ്സ സമായ, മോഹസ്സ സമായ, കോധസ്സ… ഉപനാഹസ്സ… മക്ഖസ്സ… പളാസസ്സ… ഇസ്സായ… മച്ഛരിയസ്സ… മായായ… സാഠേയ്യസ്സ… ഥമ്ഭസ്സ… സാരമ്ഭസ്സ… മാനസ്സ… അതിമാനസ്സ… മദസ്സ… പമാദസ്സ… സബ്ബകിലേസാനം… സബ്ബദുച്ചരിതാനം… സബ്ബദരഥാനം … സബ്ബപരിളാഹാനം… സബ്ബസന്താപാനം… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം സമായ ഉപസമായ വൂപസമായ നിബ്ബാനായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപസ്സദ്ധിയാതി – അപ്പഞ്ഹി ഏതം ന അലം സമായ.

ദുവേ വിവാദസ്സ ഫലാനി ബ്രൂമീതി. ദിട്ഠികലഹസ്സ ദിട്ഠിഭണ്ഡനസ്സ ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹസ്സ ദിട്ഠിവിവാദസ്സ ദിട്ഠിമേധഗസ്സ ദ്വേ ഫലാനി ഹോന്തി – ജയപരാജയോ ഹോതി, ലാഭാലാഭോ ഹോതി, യസായസോ ഹോതി, നിന്ദാപസംസോ ഹോതി, സുഖദുക്ഖം ഹോതി, സോമനസ്സദോമനസ്സം ഹോതി, ഇട്ഠാനിട്ഠം ഹോതി, അനുനയപടിഘം ഹോതി, ഉഗ്ഘാതിനിഗ്ഘാതി ഹോതി, അനുരോധവിരോധോ ഹോതി. അഥ വാ തം കമ്മം നിരയസംവത്തനികം, തിരച്ഛാനയോനിസംവത്തനികം, പേത്തിവിസയസംവത്തനികന്തി ബ്രൂമി ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി പകാസേമീതി – ദുവേ വിവാദസ്സ ഫലാനി ബ്രൂമി.

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥാതി. ഏതമ്പി ദിസ്വാതി ഏതം ആദീനവം ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ദിട്ഠികലഹേസു ദിട്ഠിഭണ്ഡനേസു ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹേസു ദിട്ഠിവിവാദേസു ദിട്ഠിമേധഗേസൂതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ. ന വിവാദയേഥാതി ന കലഹം കരേയ്യ, ന ഭണ്ഡനം കരേയ്യ, ന വിഗ്ഗഹം കരേയ്യ, ന വിവാദം കരേയ്യ, ന മേധഗം കരേയ്യ, കലഹം ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹം വിവാദം മേധഗം പജഹേയ്യ വിനോദേയ്യ ബ്യന്തിം കരേയ്യ അനഭാവം ഗമേയ്യ, കലഹാ ഭണ്ഡനാ വിഗ്ഗഹാ വിവാദാ മേധഗാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരേയ്യാതി – ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ.

ഖേമാഭിപസ്സം അവിവാദഭൂമിന്തി. അവിവാദഭൂമിം വുച്ചതി അമതം നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. ഏതം അവിവാദഭൂമിം ഖേമതോ താണതോ ലേണതോ സരണതോ അഭയതോ അച്ചുതതോ അമതതോ നിബ്ബാനതോ പസ്സന്തോ ദക്ഖന്തോ ഓലോകേന്തോ നിജ്ഝായന്തോ ഉപപരിക്ഖന്തോതി – ഖേമാഭിപസ്സം അവിവാദഭൂമിം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അപ്പഞ്ഹി ഏതം ന അലം സമായ, ദുവേ വിവാദസ്സ ഫലാനി ബ്രൂമി;

ഏതമ്പി ദിസ്വാ ന വിവാദയേഥ, ഖേമാഭിപസ്സം അവിവാദഭൂമി’’ന്തി.

൧൩൨. യാ കാചിമാ സമ്മുതിയോ പുഥുജ്ജാ, സബ്ബാവ ഏതാ ന ഉപേതി വിദ്വാ;

അനൂപയോ സോ ഉപയം കിമേയ്യ, ദിട്ഠേ സുതേ ഖന്തിമകുബ്ബമാനോ.

യാ കാചിമാ സമ്മുതിയോ പുഥുജ്ജാതി. യാ കാചീതി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം പരിയാദിയനവചനമേതം – യാ കാചീതി. സമ്മുതിയോതി. സമ്മുതിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ദിട്ഠിസമ്മുതിയോ. പുഥുജ്ജാതി പുഥുജ്ജനേഹി ജനിതാ സമ്മുതിയോതി പുഥുജ്ജാ, പുഥു നാനാജനേഹി ജനിതാ വാ സമ്മുതിയോതി പുഥുജ്ജാതി – യാ കാചിമാ സമ്മുതിയോ പുഥുജ്ജാ.

സബ്ബാവ ഏതാ ന ഉപേതി വിദ്വാതി. വിദ്വാ വിജ്ജാഗതോ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ. സബ്ബാവ ഏതാ ദിട്ഠിസമ്മുതിയോ നേതി ന ഉപേതി ന ഉപഗച്ഛതി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി നാഭിനിവിസതീതി – സബ്ബാവ ഏതാ ന ഉപേതി വിദ്വാ.

അനൂപയോ സോ ഉപയം കിമേയ്യാതി. ഉപയോതി ദ്വേ ഉപയാ – തണ്ഹൂപയോ ച ദിട്ഠൂപയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹൂപയോ…പേ… അയം ദിട്ഠൂപയോ. തസ്സ തണ്ഹൂപയോ പഹീനോ, ദിട്ഠൂപയോ പടിനിസ്സട്ഠോ; തണ്ഹൂപയസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠൂപയസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ അനൂപയോ പുഗ്ഗലോ കിം രൂപം ഉപേയ്യ ഉപഗച്ഛേയ്യ ഗണ്ഹേയ്യ പരാമസേയ്യ അഭിനിവിസേയ്യ അത്താ മേതി. കിം വേദനം… കിം സഞ്ഞം… കിം സങ്ഖാരേ… കിം വിഞ്ഞാണം… കിം ഗതിം… കിം ഉപപത്തിം… കിം പടിസന്ധിം… കിം ഭവം … കിം സംസാരം… കിം വട്ടം ഉപേയ്യ ഉപഗച്ഛേയ്യ ഗണ്ഹേയ്യ പരാമസേയ്യ അഭിനിവേസേയ്യാതി – അനൂപയോ സോ ഉപയം കിമേയ്യ.

ദിട്ഠേ സുതേ ഖന്തിമകുബ്ബമാനോതി. ദിട്ഠേ വാ ദിട്ഠസുദ്ധിയാ വാ സുതേ വാ സുതസുദ്ധിയാ വാ മുതേ വാ മുതസുദ്ധിയാ വാ ഖന്തിം അകുബ്ബമാനോ ഛന്ദം അകുബ്ബമാനോ പേമം അകുബ്ബമാനോ രാഗം അകുബ്ബമാനോ അജനയമാനോ അസഞ്ജനയമാനോ അനിബ്ബത്തയമാനോ അനഭിനിബ്ബത്തയമാനോതി – ദിട്ഠേ സുതേ ഖന്തിമകുബ്ബമാനോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യാ കാചിമാ സമ്മുതിയോ പുഥുജ്ജാ, സബ്ബാവ ഏതാ ന ഉപേതി വിദ്വാ;

അനൂപയോ സോ ഉപയം കിമേയ്യ, ദിട്ഠേ സുതേ ഖന്തിമകുബ്ബമാനോ’’തി.

൧൩൩. സീലുത്തമാ സഞ്ഞമേനാഹു സുദ്ധിം, വതം സമാദായ ഉപട്ഠിതാസേ;

ഇധേവ സിക്ഖേമ അഥസ്സ സുദ്ധിം, ഭവൂപനീതാ കുസലാവദാനാ.

സീലുത്തമാ സഞ്ഞമേനാഹു സുദ്ധിന്തി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലുത്തമവാദാ; തേ സീലമത്തേന സഞ്ഞമമത്തേന സംവരമത്തേന അവീതിക്കമമത്തേന സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിവിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിവിമുത്തിം ആഹു [ആഹംസു (സീ. ക.)] വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി.

സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ ഏവമാഹ – ‘‘ചതൂഹി ഖോ അഹം, ഗഹപതി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം പുരിസപുഗ്ഗലം പഞ്ഞപേമി സമ്പന്നകുസലം പരമകുസലം ഉത്തമപത്തിപത്തം സമണം അയോജ്ഝം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഗഹപതി, ന കായേന പാപകമ്മം കരോതി, ന പാപികം [പാപകം (സീ.)] വാചം ഭാസതി, ന പാപകം സങ്കപ്പം സങ്കപ്പേതി, ന പാപകം ആജീവം ആജീവതി. ഇമേഹി ഖോ അഹം, ഗഹപതി, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം പുരിസപുഗ്ഗലം പഞ്ഞപേമി സമ്പന്നകുസലം പരമകുസലം ഉത്തമപത്തിപത്തം സമണം അയോജ്ഝം; ഏവമേവ സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സീലുത്തമവാദാ; തേ സീലമത്തേന സഞ്ഞമമത്തേന സംവരമത്തേന അവീതിക്കമമത്തേന സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം ആഹു വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീ’’തി – സീലുത്തമാ സഞ്ഞമേനാഹു സുദ്ധിം.

വതം സമാദായ ഉപട്ഠിതാസേതി. വതന്തി ഹത്ഥിവതം വാ അസ്സവതം വാ ഗോവതം വാ കുക്കുരവതം വാ കാകവതം വാ വാസുദേവവതം വാ ബലദേവവതം വാ പുണ്ണഭദ്ദവതം വാ മണിഭദ്ദവതം വാ അഗ്ഗിവതം വാ നാഗവതം വാ സുപണ്ണവതം വാ യക്ഖവതം വാ അസുരവതം വാ ഗന്ധബ്ബവതം വാ മഹാരാജവതം വാ ചന്ദവതം വാ സൂരിയവതം വാ ഇന്ദവതം വാ ബ്രഹ്മവതം വാ ദേവവതം വാ ദിസാവതം വാ ആദായ സമാദായ ആദിയിത്വാ സമാദിയിത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ ഉപട്ഠിതാ പച്ചുപട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – വതം സമാദായ ഉപട്ഠിതാസേ.

ഇധേവ സിക്ഖേമ അഥസ്സ സുദ്ധിന്തി. ഇധാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ. സിക്ഖേമാതി സിക്ഖേമ ആചരേമ സമാചരേമ സമാദായ വത്തേമാതി – ഇധേവ സിക്ഖേമ. അഥസ്സ സുദ്ധിന്തി അഥസ്സ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിന്തി – ഇധേവ സിക്ഖേമ അഥസ്സ സുദ്ധിം.

ഭവൂപനീതാ കുസലാവദാനാതി. ഭവൂപനീതാതി ഭവൂപനീതാ ഭവൂപഗതാ ഭവജ്ഝോസിതാ ഭവാധിമുത്താതി – ഭവൂപനീതാ. കുസലാവദാനാതി കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – ഭവൂപനീതാ കുസലാവദാനാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സീലുത്തമാ സഞ്ഞമേനാഹു സുദ്ധിം, വതം സമാദായ ഉപട്ഠിതാസേ;

ഇധേവ സിക്ഖേമ അഥസ്സ സുദ്ധിം, ഭവൂപനീതാ കുസലാവദാനാ’’തി.

൧൩൪. സചേ ചുതോ സീലവതതോ ഹോതി, പവേധതീ [സ വേധതീ (സീ സ്യാ.)] കമ്മവിരാധയിത്വാ;

പജപ്പതീ [സ ജപ്പതീ (സീ. സ്യാ.)] പത്ഥയതീ ച സുദ്ധിം, സത്ഥാവ ഹീനോ പവസം ഘരമ്ഹാ.

സചേ ചുതോ സീലവതതോ ഹോതീതി. ദ്വീഹി കാരണേഹി സീലവതതോ ചവതി – പരവിച്ഛിന്ദനായ വാ ചവതി, അനഭിസമ്ഭുണന്തോ വാ ചവതി. കഥം പരവിച്ഛിന്ദനായ ചവതി? പരോ വിച്ഛിന്ദതി സോ സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ, ഗണോ ന സുപ്പടിപന്നോ, ദിട്ഠി ന ഭദ്ദികാ, പടിപദാ ന സുപഞ്ഞത്താ, മഗ്ഗോ ന നിയ്യാനികോ, നത്ഥേത്ഥ സുദ്ധി വാ വിസുദ്ധി വാ പരിസുദ്ധി വാ, മുത്തി വാ വിമുത്തി വാ പരിമുത്തി വാ, നത്ഥേത്ഥ സുജ്ഝന്തി വാ വിസുജ്ഝന്തി വാ പരിസുജ്ഝന്തി വാ, മുച്ചന്തി വാ വിമുച്ചന്തി വാ, പരിമുച്ചന്തി വാ, ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താതി. ഏവം പരോ വിച്ഛിന്ദതി. ഏവം വിച്ഛിന്ദിയമാനോ സത്ഥാരാ ചവതി, ധമ്മക്ഖാനാ ചവതി, ഗണാ ചവതി, ദിട്ഠിയാ ചവതി, പടിപദായ ചവതി, മഗ്ഗതോ ചവതി. ഏവം പരിവിച്ഛിന്ദനായ ചവതി. കഥം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ചവതി? സീലം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ സീലതോ ചവതി, വതം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ വതതോ ചവതി, സീലബ്ബതം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ സീലബ്ബതതോ ചവതി. ഏവം അനഭിസമ്ഭുണന്തോ ചവതീതി – സചേ ചുതോ സീലവതതോ ഹോതി.

പവേധതി കമ്മവിരാധയിത്വാതി. പവേധതീതി സീലം വാ വതം വാ സീലബ്ബതം വാ ‘‘വിരദ്ധം മയാ, അപരദ്ധം മയാ, ഖലിതം മയാ, ഗലിതം മയാ, അഞ്ഞായ അപരദ്ധോ അഹ’’ന്തി വേധതി പവേധതി സമ്പവേധതീതി – പവേധതി. കമ്മവിരാധയിത്വാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം വാ ‘‘വിരദ്ധം മയാ, അപരദ്ധം മയാ, ഖലിതം മയാ, ഗലിതം മയാ, അഞ്ഞായ അപരദ്ധോ അഹ’’ന്തി വേധതി പവേധതി സമ്പവേധതീതി – പവേധതി കമ്മവിരാധയിത്വാ.

പജപ്പതീ പത്ഥയതീ ച സുദ്ധിന്തി. പജപ്പതീതി സീലം വാ ജപ്പതി, വതം വാ ജപ്പതി, സീലബ്ബതം വാ ജപ്പതി പജപ്പതി അഭിജപ്പതീതി – പജപ്പതി. പത്ഥയതീ ച സുദ്ധിന്തി സീലസുദ്ധിം വാ പത്ഥേതി, വതസുദ്ധിം വാ പത്ഥേതി, സീലബ്ബതസുദ്ധിം വാ പത്ഥേതി പിഹേതി അഭിജപ്പതീതി – പജപ്പതീ പത്ഥയതീ ച സുദ്ധിം.

സത്ഥാവ ഹീനോ പവസം ഘരമ്ഹാതി. യഥാ പുരിസോ ഘരതോ നിക്ഖന്തോ സത്ഥേന പവസം വസന്തോ സത്ഥാ ഓഹീനോ, തം വാ സത്ഥം അനുബന്ധതി സകം വാ ഘരം പച്ചാഗച്ഛതി; ഏവമേവ സോ ദിട്ഠിഗതികോ തം വാ സത്ഥാരം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ സത്ഥാരം ഗണ്ഹാതി, തം വാ ധമ്മക്ഖാനം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ ധമ്മക്ഖാനം ഗണ്ഹാതി, തം വാ ഗണം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ ഗണം ഗണ്ഹാതി, തം വാ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, തം വാ പടിപദം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ പടിപദം ഗണ്ഹാതി, തം വാ മഗ്ഗം ഗണ്ഹാതി അഞ്ഞം വാ മഗ്ഗം ഗണ്ഹാതി പരാമസതി അഭിനിവിസതീതി – സത്ഥാവ ഹീനോ പവസം ഘരമ്ഹാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സചേ ചുതോ സീലവതതോ ഹോതി, പവേധതീ കമ്മവിരാധയിത്വാ;

പജപ്പതീ പത്ഥയതീ ച സുദ്ധിം, സത്ഥാവ ഹീനോ പവസം ഘരമ്ഹാ’’തി.

൧൩൫. സീലബ്ബതം വാപി പഹായ സബ്ബം, കമ്മഞ്ച സാവജ്ജനവജ്ജമേതം;

സുദ്ധിം അസുദ്ധിന്തി അപത്ഥയാനോ, വിരതോ ചരേ സന്തിമനുഗ്ഗഹായ.

സീലബ്ബതം വാപി പഹായ സബ്ബന്തി. സബ്ബാ സീലസുദ്ധിയോ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാ, സബ്ബാ വതസുദ്ധിയോ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാ, സബ്ബാ സീലബ്ബതസുദ്ധിയോ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – സീലബ്ബതം വാപി പഹായ സബ്ബം.

കമ്മഞ്ച സാവജ്ജനവജ്ജമേതന്തി. സാവജ്ജകമ്മം വുച്ചതി – കണ്ഹം കണ്ഹവിപാകം. അനവജ്ജകമ്മം വുച്ചതി – സുക്കം സുക്കവിപാകം. സാവജ്ജഞ്ച കമ്മം അനവജ്ജഞ്ച കമ്മം പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – കമ്മഞ്ച സാവജ്ജനവജ്ജമേതം.

സുദ്ധിം അസുദ്ധിന്തി അപത്ഥയാനോതി. അസുദ്ധിന്തി അസുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, അകുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി. സുദ്ധിന്തി സുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, പഞ്ച കാമഗുണേ പത്ഥേന്തി; അസുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, അകുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി, പഞ്ച കാമഗുണേ പത്ഥേന്തി; സുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പത്ഥേന്തി, അസുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, അകുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി, പഞ്ച കാമഗുണേ പത്ഥേന്തി, ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പത്ഥേന്തി; സുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, തേധാതുകേ കുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി, അസുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, അകുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി, പഞ്ച കാമഗുണേ പത്ഥേന്തി, ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പത്ഥേന്തി, തേധാതുകേ കുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേന്തി; സുദ്ധിം പത്ഥേന്തി, പുഥുജ്ജനകല്യാണകാ [കല്യാണപുഥുജ്ജനാ (സ്യാ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] നിയാമാവക്കന്തിം [നിയാമാവത്തന്തിം (ക.)] പത്ഥേന്തി. സേക്ഖാ അഗ്ഗധമ്മം അരഹത്തം പത്ഥേന്തി. അരഹത്തേ പത്തേ അരഹാ നേവ അകുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേതി, നപി പഞ്ച കാമഗുണേ പത്ഥേതി, നപി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പത്ഥേതി, നപി തേധാതുകേ കുസലേ ധമ്മേ പത്ഥേതി, നപി നിയാമാവക്കന്തിം പത്ഥേതി, നപി അഗ്ഗധമ്മം അരഹത്തം പത്ഥേതി. പത്ഥനാ സമതിക്കന്തോ അരഹാ വുദ്ധിപാരിഹാനിവീതിവത്തോ [വുദ്ധിപാരിഹാനിം വീതിവത്തോ (സീ.)]. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ…പേ… ജാതിജരാമരണസംസാരോ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – സുദ്ധിം അസുദ്ധിന്തി അപത്ഥയാനോ.

വിരതോ ചരേ സന്തിമനുഗ്ഗഹായാതി. വിരതോതി സുദ്ധിഅസുദ്ധിയാ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ, വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – വിരതോ. ചരേതി ചരേയ്യ വിചരേയ്യ വിഹരേയ്യ ഇരിയേയ്യ വത്തേയ്യ പാലേയ്യ യപേയ്യ യാപേയ്യാതി – വിരതോ ചരേ. സന്തിമനുഗ്ഗഹായാതി സന്തിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ദിട്ഠിസന്തിയോ അഗണ്ഹന്തോ അപരാമസന്തോ അനഭിനിവിസന്തോതി – വിരതോ ചരേ സന്തിമനുഗ്ഗഹായ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സീലബ്ബതം വാപി പഹായ സബ്ബം, കമ്മഞ്ച സാവജ്ജനവജ്ജമേതം;

സുദ്ധിം അസുദ്ധിന്തി അപത്ഥയാനോ, വിരതോ ചരേ സന്തിമനുഗ്ഗഹായാ’’തി.

൧൩൬. തമൂപനിസ്സായ ജിഗുച്ഛിതം വാ, അഥ വാപി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ;

ഉദ്ധംസരാ സുദ്ധിമനുത്ഥുനന്തി, അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസു.

തമൂപനിസ്സായ ജിഗുച്ഛിതം വാതി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ തപോജിഗുച്ഛവാദാ തപോജിഗുച്ഛസാരാ തപോജിഗുച്ഛനിസ്സിതാ ആനിസ്സിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – തമൂപനിസ്സായ ജിഗുച്ഛിതം വാ.

അഥ വാപി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാതി. ദിട്ഠം വാ ദിട്ഠസുദ്ധിം വാ സുതം വാ സുതസുദ്ധിം വാ മുതം വാ മുതസുദ്ധിം വാ നിസ്സായ ഉപനിസ്സായ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാതി – അഥ വാപി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ.

ഉദ്ധംസരാ സുദ്ധിമനുത്ഥുനന്തീതി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉദ്ധംസരാവാദാ. കതമേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉദ്ധംസരാവാദാ? യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ അച്ചന്തസുദ്ധികാ, സംസാരസുദ്ധികാ, അകിരിയദിട്ഠികാ, സസ്സതവാദാ – ഇമേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഉദ്ധംസരാവാദാ. തേ സംസാരേ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം ഥുനന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഉദ്ധംസരാ സുദ്ധിമനുത്ഥുനന്തി.

അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസൂതി. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ. ഭവാഭവേസൂതി ഭവാഭവേ കമ്മഭവേ പുനബ്ഭവേ കാമഭവേ, കമ്മഭവേ കാമഭവേ പുനബ്ഭവേ രൂപഭവേ, കമ്മഭവേ രൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ അരൂപഭവേ, കമ്മഭവേ അരൂപഭവേ പുനബ്ഭവേ പുനപ്പുനബ്ഭവേ പുനപ്പുനഗതിയാ പുനപ്പുനഉപപത്തിയാ പുനപ്പുനപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാ അവീതതണ്ഹാ അവിഗതതണ്ഹാ അചത്തതണ്ഹാ അവന്തതണ്ഹാ അമുത്തതണ്ഹാ അപ്പഹീനതണ്ഹാ അപ്പടിനിസ്സട്ഠതണ്ഹാതി – അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസു.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തമൂപനിസ്സായ ജിഗുച്ഛിതം വാ, അഥ വാപി ദിട്ഠം വ സുതം മുതം വാ;

ഉദ്ധംസരാ സുദ്ധിമനുത്ഥുനന്തി, അവീതതണ്ഹാസേ ഭവാഭവേസൂ’’തി.

൧൩൭. പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനി, പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസു;

ചുതൂപപാതോ ഇധ യസ്സ നത്ഥി, സ കേന വേധേയ്യ കുഹിം വ ജപ്പേ.

പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനീതി. പത്ഥനാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. പത്ഥയമാനസ്സാതി പത്ഥയമാനസ്സ ഇച്ഛമാനസ്സ സാദിയമാനസ്സ പിഹയമാനസ്സ അഭിജപ്പയമാനസ്സാതി – പത്ഥയമാനസ്സ ഹി. ജപ്പിതാനീതി. ജപ്പനാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലന്തി – പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനി.

പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസൂതി. പകപ്പനാതി ദ്വേ പകപ്പനാ – തണ്ഹാപകപ്പനാ ച ദിട്ഠിപകപ്പനാ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപകപ്പനാ…പേ… അയം ദിട്ഠിപകപ്പനാ. പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസൂതി. പകപ്പിതം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി വേധേന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി വേധേന്തി, അച്ഛിന്നേപി വേധേന്തി; പകപ്പിതം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി വേധേന്തി, വിപരിണമന്തേപി വേധേന്തി, വിപരിണതേപി വേധേന്തി പവേധേന്തി സമ്പവേധേന്തീതി – പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസു.

ചുതൂപപാതോ ഇധ യസ്സ നത്ഥീതി. യസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. യസ്സ ഗമനം ആഗമനം ഗമനാഗമനം കാലംഗതി ഭവാഭവോ ചുതി ച ഉപപത്തി ച നിബ്ബത്തി ച ഭേദോ ച ജാതി ച ജരാമരണഞ്ച നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – ചുതൂപപാതോ ഇധ യസ്സ നത്ഥി.

സ കേന വേധേയ്യ കുഹിം വ ജപ്പേതി. സോ കേന രാഗേന വേധേയ്യ, കേന ദോസേന വേധേയ്യ, കേന മോഹേന വേധേയ്യ, കേന മാനേന വേധേയ്യ, കായ ദിട്ഠിയാ വേധേയ്യ, കേന ഉദ്ധച്ചേന വേധേയ്യ, കായ വിചികിച്ഛായ വേധേയ്യ, കേഹി അനുസയേഹി വേധേയ്യ – രത്തോതി വാ ദുട്ഠോതി വാ മൂള്ഹോതി വാ വിനിബദ്ധോതി വാ പരാമട്ഠോതി വാ വിക്ഖേപഗതോതി വാ അനിട്ഠങ്ഗതോതി വാ ഥാമഗതോതി വാ. തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ; അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയാ കേന വേധേയ്യ – നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ, സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി യേന വേധേയ്യ പവേധേയ്യ സമ്പവേധേയ്യാതി – സ കേന വേധേയ്യ. കുഹിംവ ജപ്പേതി കുഹിം വാ ജപ്പേയ്യ കിമ്ഹി ജപ്പേയ്യ, കത്ഥ ജപ്പേയ്യ പജപ്പേയ്യ അഭിജപ്പേയ്യാതി – സ കേന വേധേയ്യ കുഹിം വ ജപ്പേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പത്ഥയമാനസ്സ ഹി ജപ്പിതാനി, പവേധിതം വാപി പകപ്പിതേസു;

ചുതൂപപാതോ ഇധ യസ്സ നത്ഥി, സ കേന വേധേയ്യ കുഹിം വ ജപ്പേ’’തി.

൧൩൮. യമാഹു ധമ്മം പരമന്തി ഏകേ, തമേവ ഹീനന്തി പനാഹു അഞ്ഞേ;

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം, സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ.

യമാഹു ധമ്മം പരമന്തി ഏകേതി. യം ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഇദം പരമം അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവര’’ന്തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – യമാഹു ധമ്മം പരമന്തി ഏകേ.

തമേവ ഹീനന്തി പനാഹു അഞ്ഞേതി തമേവ ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഹീനം ഏതം, നിഹീനം ഏതം, ഓമകം ഏതം, ലാമകം ഏതം, ഛതുക്കം ഏതം, പരിത്തകം ഏത’’ന്തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – തമേവ ഹീനന്തി പനാഹു അഞ്ഞേ.

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസന്തി. ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം വാദോ കതമോ സച്ചോ തച്ഛോ തഥോ ഭൂതോ യാഥാവോ അവിപരീതോതി – സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം.

സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാതി. സബ്ബേവിമേ സമണബ്രാഹ്മണാ കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘യമാഹു ധമ്മം പരമന്തി ഏകേ, തമേവ ഹീനന്തി പനാഹു അഞ്ഞേ;

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം, സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ’’തി.

൧൩൯. സകഞ്ഹി ധമ്മം പരിപുണ്ണമാഹു, അഞ്ഞസ്സ ധമ്മം പന ഹീനമാഹു;

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, സകം സകം സമ്മുതിമാഹു സച്ചം.

സകഞ്ഹി ധമ്മം പരിപുണ്ണമാഹൂതി സകം ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഇദം സമത്തം പരിപുണ്ണം അനോമ’’ന്തി, ഏവമാഹംസു…പേ… ഏവം വോഹരന്തീതി – സകഞ്ഹി ധമ്മം പരിപുണ്ണമാഹു.

അഞ്ഞസ്സ ധമ്മം പന ഹീനമാഹൂതി. അഞ്ഞസ്സ ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഹീനം ഏതം, നിഹീനം ഏതം, ഓമകം ഏതം, ലാമകം ഏതം, ഛതുക്കം ഏതം, പരിത്തകം ഏത’’ന്തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – അഞ്ഞസ്സ ധമ്മം പന ഹീനമാഹു.

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തീതി ഏവം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ വിവാദയന്തി, കലഹം കരോന്തി, ഭണ്ഡനം കരോന്തി, വിഗ്ഗഹം കരോന്തി, വിവാദം കരോന്തി, മേധഗം കരോന്തി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി…പേ… നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി – ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി.

സകം സകം സമ്മുതിമാഹു സച്ചന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി – സകം സകം സമ്മുതിമാഹു സച്ചം. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ …പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി – സകം സകം സമ്മുതിമാഹു സച്ചം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സകഞ്ഹി ധമ്മം പരിപുണ്ണമാഹു, അഞ്ഞസ്സ ധമ്മം പന ഹീനമാഹു;

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, സകം സകം സമ്മുതിമാഹു സച്ച’’ന്തി.

൧൪൦. പരസ്സ ചേ വമ്ഭയിതേന ഹീനോ, ന കോചി ധമ്മേസു വിസേസി അസ്സ;

പുഥൂ ഹി അഞ്ഞസ്സ വദന്തി ധമ്മം, നിഹീനതോ സമ്ഹി ദള്ഹം വദാനാ.

പരസ്സ ചേ വമ്ഭയിതേന ഹീനോതി പരസ്സ ചേ വമ്ഭയിതകാരണാ നിന്ദിതകാരണാ ഗരഹിതകാരണാ ഉപവദിതകാരണാ പരോ ബാലോ ഹോതി ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോതി – പരസ്സ ചേ വമ്ഭയിതേന ഹീനോ.

ന കോചി ധമ്മേസു വിസേസി അസ്സാതി. ധമ്മേസു ന കോചി അഗ്ഗോ സേട്ഠോ വിസിട്ഠോ പാമോക്ഖോ ഉത്തമോ പവരോ അസ്സാതി – ന കോചി ധമ്മേസു വിസേസി അസ്സ.

പുഥൂ ഹി അഞ്ഞസ്സ വദന്തി ധമ്മം, നിഹീനതോതി. ബഹുകാപി ബഹൂനം ധമ്മം വദന്തി ഉപവദന്തി നിന്ദന്തി ഗരഹന്തി ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ, ബഹുകാപി ഏകസ്സ ധമ്മം വദന്തി ഉപവദന്തി നിന്ദന്തി ഗരഹന്തി ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ, ഏകോപി ബഹൂനം ധമ്മം വദതി ഉപവദതി നിന്ദതി ഗരഹതി ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ, ഏകോപി ഏകസ്സ ധമ്മം വദതി ഉപവദതി നിന്ദതി ഗരഹതി ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോതി – പുഥൂ ഹി അഞ്ഞസ്സ വദന്തി ധമ്മം.

നിഹീനതോ സമ്ഹി ദള്ഹം വദാനാതി. ധമ്മോ സകായനം, ദിട്ഠി സകായനം, പടിപദാ സകായനം, മഗ്ഗോ സകായനം, സകായനേ ദള്ഹവാദാ ഥിരവാദാ ബലികവാദാ അട്ഠിതവാദാതി – നിഹീനതോ സമ്ഹി ദള്ഹം വദാനാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പരസ്സ ചേ വമ്ഭയിതേന ഹീനോ, ന കോചി ധമ്മേസു വിസേസി അസ്സ;

പുഥൂ ഹി അഞ്ഞസ്സ വദന്തി ധമ്മം, നിഹീനതോ സമ്ഹി ദള്ഹം വദാനാ’’തി.

൧൪൧. സദ്ധമ്മപൂജാപി [സദ്ധമ്മപൂജാ ച (സീ. സ്യാ.)] പനാ തഥേവ, യഥാ പസംസന്തി സകായനാനി;

സബ്ബേവ വാദാ [സബ്ബേ പവാദാ (സ്യാ.)] തഥിയാ [തഥി വാ (ബഹൂസു)] ഭവേയ്യും, സുദ്ധീ ഹി നേസം പച്ചത്തമേവ.

സദ്ധമ്മപൂജാപി പനാ തഥേവാതി. കതമാ സദ്ധമ്മപൂജാ? സകം സത്ഥാരം സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി ‘‘അയം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി – അയം സദ്ധമ്മപൂജാ. സകം ധമ്മക്ഖാനം സകം ഗണം സകം ദിട്ഠിം സകം പടിപദം സകം മഗ്ഗം സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി ‘‘അയം മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോ’’തി – അയം സദ്ധമ്മപൂജാ. സദ്ധമ്മപൂജാപി പനാ തഥേവാതി സദ്ധമ്മപൂജാ തഥാ തച്ഛാ ഭൂതാ യാഥാവാ അവിപരീതാതി – സദ്ധമ്മപൂജാപി പനാ തഥേവ.

യഥാ പസംസന്തി സകായനാനീതി. ധമ്മോ സകായനം ദിട്ഠി സകായനം പടിപദാ സകായനം മഗ്ഗോ സകായനം, സകായനാനി പസംസന്തി ഥോമേന്തി കിത്തേന്തി വണ്ണേന്തീതി – യഥാ പസംസന്തി സകായനാനി.

സബ്ബേവ വാദാ തഥിയാ ഭവേയ്യുന്തി സബ്ബേവ വാദാ തഥാ തച്ഛാ ഭൂതാ യാഥാവാ അവിപരീതാ ഭവേയ്യുന്തി – സബ്ബേവ വാദാ തഥിയാ ഭവേയ്യും.

സുദ്ധീ ഹി നേസം പച്ചത്തമേവാതി. പച്ചത്തമേവ തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സുദ്ധി വിസുദ്ധി പരിസുദ്ധി, മുത്തി വിമുത്തി പരിമുത്തീതി – സുദ്ധീ ഹി നേസം പച്ചത്തമേവ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സദ്ധമ്മപൂജാപി പനാ തഥേവ, യഥാ പസംസന്തി സകായനാനി;

സബ്ബേവ വാദാ തഥിയാ ഭവേയ്യും, സുദ്ധീ ഹി നേസം പച്ചത്തമേവാ’’തി.

൧൪൨. ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യമത്ഥി, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം;

തസ്മാ വിവാദാനി ഉപാതിവത്തോ, ന ഹി സേട്ഠതോ പസ്സതി ധമ്മമഞ്ഞം.

ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യമത്ഥീതി. നാതി പടിക്ഖേപോ. ബ്രാഹ്മണോതി സത്തന്നം ധമ്മാനം ബാഹിതത്താ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… അസിതോ താദി പവുച്ചതേ സ ബ്രഹ്മാ. ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യമത്ഥീതി ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യതാ നത്ഥി, ബ്രാഹ്മണോ ന പരനേയ്യോ, ന പരപത്തിയോ, ന പരപച്ചയോ, ന പരപടിബദ്ധഗൂ [പരപടിബന്ധഗൂ (ക.)] ജാനാതി പസ്സതി അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യതാ നത്ഥി, ബ്രാഹ്മണോ ന പരനേയ്യോ, ന പരപത്തിയോ, ന പരപച്ചയോ, ന പരപടിബദ്ധഗൂ ജാനാതി പസ്സതി അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യതാ നത്ഥി, ബ്രാഹ്മണോ ന പരനേയ്യോ, ന പരപത്തിയോ, ന പരപച്ചയോ, ന പരപടിബദ്ധഗൂ ജാനാതി പസ്സതി അസമ്മൂള്ഹോ സമ്പജാനോ പടിസ്സതോതി – ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യമത്ഥി.

ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതന്തി. ധമ്മേസൂതി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതേസു. നിച്ഛേയ്യാതി നിച്ഛിനിത്വാ വിനിച്ഛിനിത്വാ വിചിനിത്വാ പവിചിനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. ഓധിഗ്ഗാഹോ ബിലഗ്ഗാഹോ വരഗ്ഗാഹോ കോട്ഠാസഗ്ഗാഹോ ഉച്ചയഗ്ഗാഹോ സമുച്ചയഗ്ഗാഹോ ‘‘ഇദം സച്ചം തഥം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീത’’ന്തി ഗഹിതം പരാമട്ഠം അഭിനിവിട്ഠം അജ്ഝോസിതം അധിമുത്തം നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി, പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢന്തി – ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം.

തസ്മാ വിവാദാനി ഉപാതിവത്തോതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ദിട്ഠികലഹാനി ദിട്ഠിഭണ്ഡനാനി ദിട്ഠിവിഗ്ഗഹാനി ദിട്ഠിവിവാദാനി ദിട്ഠിമേധഗാനി ഉപാതിവത്തോ അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ വീതിവത്തോതി – തസ്മാ വിവാദാനി ഉപാതിവത്തോ.

ന ഹി സേട്ഠതോ പസ്സതി ധമ്മമഞ്ഞന്തി. അഞ്ഞം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം അഞ്ഞത്ര സതിപട്ഠാനേഹി, അഞ്ഞത്ര സമ്മപ്പധാനേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇദ്ധിപാദേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇന്ദ്രിയേഹി, അഞ്ഞത്ര ബലേഹി, അഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝങ്ഗേഹി, അഞ്ഞത്ര അരിയാ അട്ഠങ്ഗികാ മഗ്ഗാ, അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം ധമ്മം ന പസ്സതി ന ദക്ഖതി ന ഓലോകേതി ന നിജ്ഝായതി ന ഉപപരിക്ഖതീതി – ന ഹി സേട്ഠതോ പസ്സതി ധമ്മമഞ്ഞം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ന ബ്രാഹ്മണസ്സ പരനേയ്യമത്ഥി, ധമ്മേസു നിച്ഛേയ്യ സമുഗ്ഗഹീതം;

തസ്മാ വിവാദാനി ഉപാതിവത്തോ, ന ഹി സേട്ഠതോ പസ്സതി ധമ്മമഞ്ഞ’’ന്തി.

൧൪൩. ജാനാമി പസ്സാമി തഥേവ ഏതം, ദിട്ഠിയാ ഏകേ പച്ചേന്തി സുദ്ധിം;

അദക്ഖി ചേ കിഞ്ഹി തുമസ്സ തേന, അതിസിത്വാ അഞ്ഞേന വദന്തി സുദ്ധിം.

ജാനാമി പസ്സാമി തഥേവ ഏതന്തി. ജാനാമീതി പരചിത്തഞാണേന [പരചിത്തവിജാനനഞാണേന (സീ.) അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ] വാ ജാനാമി, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന വാ ജാനാമി. പസ്സാമീതി മംസചക്ഖുനാ വാ പസ്സാമി, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വാ പസ്സാമി. തഥേവ ഏതന്തി ഏതം തഥം തച്ഛം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീതന്തി – ജാനാമി പസ്സാമി തഥേവ ഏതം.

ദിട്ഠിയാ ഏകേ പച്ചേന്തി സുദ്ധിന്തി. ദിട്ഠിയാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം പച്ചേന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ദിട്ഠിയാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം പച്ചേന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ദിട്ഠിയാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം പച്ചേന്തീതി – ദിട്ഠിയാ ഏകേ പച്ചേന്തി സുദ്ധിം.

അദക്ഖി ചേ കിഞ്ഹി തുമസ്സ തേനാതി. അദക്ഖീതി പരചിത്തഞാണേന വാ അദക്ഖി, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന വാ അദക്ഖി, മംസചക്ഖുനാ വാ അദക്ഖി, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വാ അദക്ഖീതി – അദക്ഖി ചേ. കിഞ്ഹി തുമസ്സ തേനാതി. തസ്സ തേന ദസ്സനേന കിം കതം? ന ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ അത്ഥി, ന സമുദയസ്സ പഹാനം അത്ഥി, ന മഗ്ഗഭാവനാ അത്ഥി, ന ഫലസച്ഛികിരിയാ അത്ഥി, ന രാഗസ്സ സമുച്ഛേദപഹാനം അത്ഥി, ന ദോസസ്സ സമുച്ഛേദപഹാനം അത്ഥി, ന മോഹസ്സ സമുച്ഛേദപഹാനം അത്ഥി, ന കിലേസാനം സമുച്ഛേദപഹാനം അത്ഥി, ന സംസാരവട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദോ അത്ഥീതി – അദക്ഖി ചേ കിഞ്ഹി തുമസ്സ തേന.

അതിസിത്വാ അഞ്ഞേന വദന്തി സുദ്ധിന്തി തേ തിത്ഥിയാ സുദ്ധിമഗ്ഗം വിസുദ്ധിമഗ്ഗം പരിസുദ്ധിമഗ്ഗം വോദാതമഗ്ഗം പരിവോദാതമഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തിത്വാ അഞ്ഞത്ര സതിപട്ഠാനേഹി, അഞ്ഞത്ര സമ്മപ്പധാനേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇദ്ധിപാദേഹി, അഞ്ഞത്ര ഇന്ദ്രിയേഹി, അഞ്ഞത്ര ബലേഹി അഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝങ്ഗേഹി, അഞ്ഞത്ര അരിയാ അട്ഠങ്ഗികാ മഗ്ഗാ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി. ഏവമ്പി അതിസിത്വാ അഞ്ഞേന വദന്തി സുദ്ധിം.

അഥ വാ ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച തേസം തിത്ഥിയാനം അസുദ്ധിമഗ്ഗം അവിസുദ്ധിമഗ്ഗം അപരിസുദ്ധിമഗ്ഗം അവോദാതമഗ്ഗം അപരിവോദാതമഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തിത്വാ ചതൂഹി സതിപട്ഠാനേഹി ചതൂഹി സമ്മപ്പധാനേഹി ചതൂഹി ഇദ്ധിപാദേഹി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പഞ്ചഹി ബലേഹി സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഏവമ്പി അതിസിത്വാ അഞ്ഞേന വദന്തി സുദ്ധിം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ജാനാമി പസ്സാമി തഥേവ ഏതം, ദിട്ഠിയാ ഏകേ പച്ചേന്തി സുദ്ധിം;

അദക്ഖി ചേ കിഞ്ഹി തുമസ്സ തേന, അതിസിത്വാ അഞ്ഞേന വദന്തി സുദ്ധി’’ന്തി.

൧൪൪. പസ്സം നരോ ദക്ഖതി നാമരൂപം, ദിസ്വാന വാ ഞായതി [ഞസ്സതി (സീ. സ്യാ.)] താനിമേവ;

കാമം ബഹും പസ്സതു അപ്പകം വാ, ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തി.

പസ്സം നരോ ദക്ഖതി നാമരൂപന്തി പസ്സം നരോ ദക്ഖതി പരചിത്തഞാണേന വാ പസ്സന്തോ, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന വാ പസ്സന്തോ, മംസചക്ഖുനാ വാ പസ്സന്തോ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വാ പസ്സന്തോ നാമരൂപംയേവ ദക്ഖതി നിച്ചതോ സുഖതോ അത്തതോ, ന തേസം ധമ്മാനം സമുദയം വാ അത്ഥങ്ഗമം വാ അസ്സാദം വാ ആദീനവം വാ നിസ്സരണം വാ ദക്ഖതീതി – പസ്സം നരോ ദക്ഖതി നാമരൂപം.

ദിസ്വാന വാ ഞായതി താനിമേവാതി. ദിസ്വാതി പരചിത്തഞാണേന വാ ദിസ്വാ, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന വാ ദിസ്വാ, മംസചക്ഖുനാ വാ ദിസ്വാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വാ ദിസ്വാ, നാമരൂപംയേവ ദിസ്വാ ഞായതി നിച്ചതോ സുഖതോ അത്തതോ, ന തേസം ധമ്മാനം സമുദയം വാ അത്ഥങ്ഗമം വാ അസ്സാദം വാ ആദീനവം വാ നിസ്സരണം വാ ഞായതീതി – ദിസ്വാന വാ ഞായതി താനിമേവ.

കാമം ബഹും പസ്സതു അപ്പകം വാതി. കാമം ബഹുകം വാ പസ്സന്തോ നാമരൂപം അപ്പകം വാ നിച്ചതോ സുഖതോ അത്തതോതി – കാമം ബഹും പസ്സതു അപ്പകം വാ.

ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തീതി. കുസലാതി യേ തേ ഖന്ധകുസലാ ധാതുകുസലാ ആയതനകുസലാ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലാ സതിപട്ഠാനകുസലാ സമ്മപ്പധാനകുസലാ ഇദ്ധിപാദകുസലാ ഇന്ദ്രിയകുസലാ ബലകുസലാ ബോജ്ഝങ്ഗകുസലാ മഗ്ഗകുസലാ ഫലകുസലാ നിബ്ബാനകുസലാ, തേ കുസലാ പരചിത്തഞാണേന വാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന വാ മംസചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വാ നാമരൂപദസ്സനേന സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം ന വദന്തി ന കഥേന്തി ന ഭണന്തി ന ദീപയന്തി ന വോഹരന്തീതി – ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പസ്സം നരോ ദക്ഖതി നാമരൂപം, ദിസ്വാന വാ ഞായതി താനിമേവ;

കാമം ബഹും പസ്സതു അപ്പകം വാ, ന ഹി തേന സുദ്ധിം കുസലാ വദന്തീ’’തി.

൧൪൫. നിവിസ്സവാദീ ന ഹി സുബ്ബിനായോ, പകപ്പിതാ ദിട്ഠിപുരേക്ഖരാനോ;

യം നിസ്സിതോ തത്ഥ സുഭം വദാനോ, സുദ്ധിം വദോ തത്ഥ തഥദ്ദസാ സോ.

നിവിസ്സവാദീ ന ഹി സുബ്ബിനായോതി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി നിവിസ്സവാദീ, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി – നിവിസ്സവാദീ. ന ഹി സുബ്ബിനായോതി. നിവിസ്സവാദീ ദുബ്ബിനയോ ദുപ്പഞ്ഞാപയോ [ദുപ്പഞ്ഞാപിയോ (സീ.) ഏവമീദിസേസു ഠാനേസു] ദുന്നിജ്ഝാപയോ ദുപ്പേക്ഖാപയോ ദുപ്പസാദയോതി – നിവിസ്സവാദീ ന ഹി സുബ്ബിനായോ.

പകപ്പിതാ ദിട്ഠിപുരേക്ഖരാനോതി. കപ്പിതാ പകപ്പിതാ അഭിസങ്ഖതാ സണ്ഠപിതാ ദിട്ഠിം പുരേക്ഖതോ കത്വാ ചരതി. ദിട്ഠിധജോ ദിട്ഠികേതു ദിട്ഠാധിപതേയ്യോ ദിട്ഠിയാ പരിവാരിതോ ചരതീതി – പകപ്പിതാ ദിട്ഠിപുരേക്ഖരാനോ.

യം നിസ്സിതോ തത്ഥ സുഭം വദാനോതി. യം നിസ്സിതോതി യം സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം നിസ്സിതോ ആനിസ്സിതോ അല്ലീനോ ഉപഗതോ അജ്ഝോസിതോ അധിമുത്തോതി – യം നിസ്സിതോ. തത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ. സുഭം വദാനോതി സുഭവാദോ സോഭനവാദോ പണ്ഡിതവാദോ ഥിരവാദോ ഞായവാദോ ഹേതുവാദോ ലക്ഖണവാദോ കാരണവാദോ ഠാനവാദോ സകായ ലദ്ധിയാതി – യം നിസ്സിതോ തത്ഥ സുഭം വദാനോ.

സുദ്ധിം വദോ തത്ഥ തഥദ്ദസാ സോതി. സുദ്ധിവാദോ വിസുദ്ധിവാദോ പരിസുദ്ധിവാദോ വോദാതവാദോ പരിവോദാതവാദോ. അഥ വാ സുദ്ധിദസ്സനോ വിസുദ്ധിദസ്സനോ പരിസുദ്ധിദസ്സനോ വോദാതദസ്സനോ പരിവോദാതദസ്സനോതി – സുദ്ധിം വാദോ. തത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ തഥം തച്ഛം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീതന്തി അദ്ദസ്സ അദക്ഖി അപസ്സി പടിവിജ്ഝീതി – സുദ്ധിം വാദോ തത്ഥ തഥദ്ദസാ സോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിവിസ്സവാദീ ന ഹി സുബ്ബിനായോ, പകപ്പിതാ ദിട്ഠിപുരേക്ഖരാനോ;

യം നിസ്സിതോ തത്ഥ സുഭം വദാനോ, സുദ്ധിം വദോ തത്ഥ തഥദ്ദസാ സോ’’തി.

൧൪൬. ന ബ്രാഹ്മണോ കപ്പമുപേതി സങ്ഖാ, ന ദിട്ഠിസാരീ നപി ഞാണബന്ധു;

ഞത്വാ ച സോ സമ്മുതിയോ പുഥുജ്ജാ, ഉപേക്ഖതീ ഉഗ്ഗഹണന്തി മഞ്ഞേ.