൧൨. ചൂളവിയൂഹസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ ചൂളവിയൂഹസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൧൧൩. സകം സകം ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ, വിഗ്ഗയ്ഹ നാനാ കുസലാ വദന്തി;

യോ ഏവം ജാനാതി [ഏവം പജാനാതി (സീ.)] സ വേദി ധമ്മം, ഇദം പടിക്കോസമകേവലീ സോ.

സകം സകം ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ; തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി സംവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തി. യഥാ അഗാരികാ ഘരേസു വസന്തി, സാപത്തികാ വാ ആപത്തീസു വസന്തി, സകിലേസാ വാ കിലേസേസു വസന്തി; ഏവമേവ സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ, തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി സംവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തീതി – സകം സകം ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ.

വിഗ്ഗയ്ഹ നാനാ കുസലാ വദന്തീതി. വിഗ്ഗയ്ഹാതി ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ നാനാ വദന്തി വിവിധം വദന്തി അഞ്ഞോഞ്ഞം വദന്തി പുഥു [പുഥും (സീ.)] വദന്തി, ന ഏകം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. കുസലാതി കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – വിഗ്ഗയ്ഹ നാനാ കുസലാ വദന്തി.

യോ ഏവം ജാനാതി സ വേദി ധമ്മന്തി. യോ ഇമം [ഇദം (സീ. ക.)] ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ജാനാതി സോ ധമ്മം വേദി അഞ്ഞാസി അപസ്സി പടിവിജ്ഝീതി – യോ ഏവം ജാനാതി സ വേദി ധമ്മം.

ഇദം പടിക്കോസമകേവലീ സോതി. യോ ഇമം ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം പടിക്കോസതി, അകേവലീ സോ അസമത്തോ സോ അപരിപുണ്ണോ സോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോതി – ഇദം പടിക്കോസമകേവലീ സോ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘സകം സകം ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ, വിഗ്ഗയ്ഹ നാനാ കുസലാ വദന്തി;

യോ ഏവം ജാനാതി സ വേദി ധമ്മം, ഇദം പടിക്കോസമകേവലീ സോ’’തി.

൧൧൪. ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹു;

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം, സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ.

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തീതി. ഏവം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ വിവാദയന്തി, കലഹം കരോന്തി, ഭണ്ഡനം കരോന്തി, വിഗ്ഗഹം കരോന്തി, വിവാദം കരോന്തി, മേധഗം കരോന്തി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി…പേ… നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി – ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി.

ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹൂതി. പരോ ബാലോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ അകുസലോ അവിദ്വാ അവിജ്ജാഗതോ അഞ്ഞാണീ അവിഭാവീ ദുപ്പഞ്ഞോതി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹു.

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസന്തി. ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം വാദോ കതമോ സച്ചോ തച്ഛോ തഥോ ഭൂതോ യാഥാവോ അവിപരീതോതി – സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം.

സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാതി. സബ്ബേവിമേ സമണബ്രാഹ്മണാ കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹു;

സച്ചോ നു വാദോ കതമോ ഇമേസം, സബ്ബേവ ഹീമേ കുസലാവദാനാ’’തി.

൧൧൫. പരസ്സ ചേ ധമ്മമനാനുജാനം, ബാലോമകോ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ;

സബ്ബേവ ബാലാ സുനിഹീനപഞ്ഞാ, സബ്ബേവിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ.

പരസ്സ ചേ ധമ്മമനാനുജാനന്തി. പരസ്സ ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം അനാനുജാനന്തോ അനാനുപസ്സന്തോ അനാനുമനന്തോ അനാനുമഞ്ഞന്തോ അനാനുമോദന്തോതി – പരസ്സ ചേ ധമ്മമനാനുജാനം.

ബാലോമകോ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോതി. പരോ ബാലോ ഹോതി ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ, ഹീനപഞ്ഞോ നിഹീനപഞ്ഞോ ഓമകപഞ്ഞോ ലാമകപഞ്ഞോ ഛതുക്കപഞ്ഞോ പരിത്തപഞ്ഞോതി – ബാലോമകോ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ.

സബ്ബേവ ബാലാ സുനിഹീനപഞ്ഞാതി. സബ്ബേവിമേ സമണബ്രാഹ്മണാ ബാലാ ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താ, സബ്ബേവ ഹീനപഞ്ഞാ നിഹീനപഞ്ഞാ ഓമകപഞ്ഞാ ലാമകപഞ്ഞാ ഛതുക്കപഞ്ഞാ പരിത്തപഞ്ഞാതി – സബ്ബേവ ബാലാ സുനിഹീനപഞ്ഞാ.

സബ്ബേവിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാതി. സബ്ബേവിമേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ; തേ ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠിഗതാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം ദിട്ഠിഗതം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ സകായ സകായ ദിട്ഠിയാ വസന്തി സംവസന്തി ആവസന്തി പരിവസന്തി. യഥാ അഗാരികാ വാ ഘരേസു വസന്തി, സാപത്തികാ വാ ആപത്തീസു വസന്തി, സകിലേസാ വാ കിലേസേസു വസന്തി; ഏവമേവ സബ്ബേവിമേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠിഗതികാ…പേ… പരിവസന്തീതി – സബ്ബേവിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പരസ്സ ചേ ധമ്മമനാനുജാനം, ബാലോമകോ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ;

സബ്ബേവ ബാലാ സുനിഹീനപഞ്ഞാ, സബ്ബേവിമേ ദിട്ഠിപരിബ്ബസാനാ’’തി.

൧൧൬. സന്ദിട്ഠിയാ ചേവ നവീവദാതാ, [ചേവനവേവദാതാ (സീ.), ചേ പന വിവദാതാ (സ്യാ.)] സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതീമാ;

ന തേസം കോചി പരിഹീനപഞ്ഞോ, ദിട്ഠീ ഹി തേസമ്പി തഥാ സമത്താ.

സന്ദിട്ഠിയാ ചേവ നവീവദാതാതി. സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ അനവീവദാതാ അവോദാതാ അപരിയോദാതാ സംകിലിട്ഠാ സംകിലേസികാതി – സന്ദിട്ഠിയാ ചേവ നവീവദാതാ.

സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതീമാതി. സുദ്ധപഞ്ഞാ വിസുദ്ധപഞ്ഞാ പരിസുദ്ധപഞ്ഞാ വോദാതപഞ്ഞാ പരിയോദാതപഞ്ഞാ. അഥ വാ സുദ്ധദസ്സനാ വിസുദ്ധദസ്സനാ പരിസുദ്ധദസ്സനാ വോദാതദസ്സനാ പരിയോദാതദസ്സനാതി – സംസുദ്ധപഞ്ഞാ. കുസലാതി കുസലാ പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ ഇദ്ധിമന്തോ ഞാണിനോ വിഭാവിനോ മേധാവിനോതി – സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ. മുതീമാതി മുതിമാ പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ ഇദ്ധിമന്തോ ഞാണിനോ വിഭാവിനോ മേധാവിനോതി – സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതീമാ.

തേസം ന കോചി പരിഹീനപഞ്ഞോതി. തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ന കോചി ഹീനപഞ്ഞോ നിഹീനപഞ്ഞോ ഓമകപഞ്ഞോ ലാമകപഞ്ഞോ ഛതുക്കപഞ്ഞോ പരിത്തപഞ്ഞോ അത്ഥി. സബ്ബേവ സേട്ഠപഞ്ഞാ വിസിട്ഠപഞ്ഞാ പാമോക്ഖപഞ്ഞാ ഉത്തമപഞ്ഞാ പവരപഞ്ഞാതി – തേസം ന കോചി പരിഹീനപഞ്ഞോ.

ദിട്ഠീ ഹി തേസമ്പി തഥാ സമത്താതി. തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം ദിട്ഠി തഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ അഭിനിവിട്ഠാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – ദിട്ഠീ ഹി തേസമ്പി തഥാ സമത്താ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സന്ദിട്ഠിയാ ചേവ നവീവദാതാ, സംസുദ്ധപഞ്ഞാ കുസലാ മുതീമാ;

തേസം ന കോചി പരിഹീനപഞ്ഞോ, ദിട്ഠീ ഹി തേസമ്പി തഥാ സമത്താ’’തി.

൧൧൭. ന വാഹമേതം തഥിയന്തി [തഥിവന്തി (സ്യാ.)] ബ്രൂമി, യമാഹു ബാലാ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം;

സകം സകം ദിട്ഠിമകംസു സച്ചം, തസ്മാ ഹി ബാലോതി പരം ദഹന്തി.

ന വാഹമേതം തഥിയന്തി ബ്രൂമീതി. നാതി പടിക്ഖേപോ. ഏതന്തി ‘‘ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനി നാഹം ഏതം തച്ഛം തഥം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീത’’ന്തി ബ്രൂമി ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി പകാസേമീതി – ന വാഹമേതം തഥിയന്തി ബ്രൂമി.

യമാഹു ബാലാ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി. മിഥൂതി ദ്വേ ജനാ, ദ്വേ കലഹകാരകാ, ദ്വേ ഭണ്ഡനകാരകാ, ദ്വേ ഭസ്സകാരകാ, ദ്വേ വിവാദകാരകാ, ദ്വേ അധികരണകാരകാ, ദ്വേ വാദിനോ, ദ്വേ സല്ലപകാ; തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബാലോ [ബാലതോ (സീ. ക.) ഏവമഞ്ഞേസു ഛപ്പദേസുപി തോപച്ചയന്തവസേന] ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോതി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – യമാഹു ബാലാ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം.

സകം സകം ദിട്ഠിമകംസു സച്ചന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി – സകം സകം ദിട്ഠിമകംസു സച്ചം. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി…പേ… ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി – സകം സകം ദിട്ഠിമകംസു സച്ചം.

തസ്മാ ഹി ബാലോതി പരം ദഹന്തീതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ പരം ബാലോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോതി ദഹന്തി പസ്സന്തി ദക്ഖന്തി ഓലോകേന്തി നിജ്ഝായന്തി ഉപപരിക്ഖന്തീതി – തസ്മാ ഹി ബാലോതി പരം ദഹന്തി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ന വാഹമേതം തഥിയന്തി ബ്രൂമി, യമാഹു ബാലാ മിഥു അഞ്ഞമഞ്ഞം;

സകം സകം ദിട്ഠിമകംസു സച്ചം, തസ്മാ ഹി ബാലോതി പരം ദഹന്തീ’’തി.

൧൧൮. യമാഹു സച്ചം തഥിയന്തി ഏകേ, തമാഹു അഞ്ഞേപി [അഞ്ഞേ (സീ. ക.)] തുച്ഛം മുസാതി;

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, കസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തി.

യമാഹു സച്ചം തഥിയന്തി ഏകേതി. യം ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഇദം സച്ചം തച്ഛം തഥം ഭൂതം യാഥാവം അവിപരീത’’ന്തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – യമാഹു സച്ചം തഥിയന്തി ഏകേ.

തമാഹു അഞ്ഞേപി തുച്ഛം മുസാതീതി. തമേവ ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘തുച്ഛം ഏതം, മുസാ ഏതം, അഭൂതം ഏതം, അലികം ഏതം, അയാഥാവം ഏത’’ന്തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – തമാഹു അഞ്ഞേപി തുച്ഛം മുസാതി.

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തീതി. ഏവം ഗഹേത്വാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ വിവാദയന്തി, കലഹം കരോന്തി, ഭണ്ഡനം കരോന്തി, വിഗ്ഗഹം കരോന്തി, വിവാദം കരോന്തി, മേധഗം കരോന്തി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി…പേ… നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി – ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി.

കസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തീതി. കസ്മാതി കസ്മാ കിംകാരണാ കിംഹേതു കിംപച്ചയാ കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാ ന ഏകം വദന്തി നാനാ വദന്തി വിവിധം വദന്തി അഞ്ഞോഞ്ഞം [അഞ്ഞോഞ്ഞേ (ക.)] വദന്തി പുഥു വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – കസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തി.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘യമാഹു സച്ചം തഥിയന്തി ഏകേ, തമാഹു അഞ്ഞേപി തുച്ഛം മുസാതി;

ഏവമ്പി വിഗ്ഗയ്ഹ വിവാദയന്തി, കസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തീ’’തി.

൧൧൯. ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി, യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാനം;

നാനാ തേ സച്ചാനി സയം ഥുനന്തി, തസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തി.

ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥീതി. ഏകം സച്ചം വുച്ചതി ദുക്ഖനിരോധോ നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അഥ വാ ഏകം സച്ചം വുച്ചതി – മഗ്ഗസച്ചം, നിയ്യാനസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി, സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാവാചാ, സമ്മാകമ്മന്തോ, സമ്മാആജീവോ, സമ്മാവായാമോ, സമ്മാസതി, സമ്മാസമാധീതി – ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി.

യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാനന്തി. യസ്മിന്തി യസ്മിം സച്ചേ. പജാതി സത്താധിവചനം. പജാനന്തി [പജാനം (സീ. ക.), പജാ (സ്യാ.)] യം സച്ചം പജാനന്താ ആജാനന്താ വിജാനന്താ പടിവിജാനന്താ പടിവിജ്ഝന്താ ന കലഹം കരേയ്യും, ന ഭണ്ഡനം കരേയ്യും, ന വിഗ്ഗഹം കരേയ്യും, ന വിവാദം കരേയ്യും, ന മേധഗം കരേയ്യും, കലഹം ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹം വിവാദം മേധഗം പജഹേയ്യും, വിനോദേയ്യും, ബ്യന്തിം കരേയ്യും [ബ്യന്തീകരേയ്യും (സീ. സ്യാ.)], അനഭാവം ഗമേയ്യുന്തി – യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാനം.

നാനാ തേ സച്ചാനി സയം ഥുനന്തീതി. നാനാ തേ സച്ചാനി സയം ഥുനന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി സയം ഥുനന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി സയം ഥുനന്തി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – നാനാ തേ സച്ചാനി സയം ഥുനന്തി.

തസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തീതി. തസ്മാതി തസ്മാ തംകാരണാ തംഹേതു തപ്പച്ചയാ തംനിദാനാ ന ഏകം വദന്തി നാനാ വദന്തി വിവിധം വദന്തി അഞ്ഞോഞ്ഞം വദന്തി പുഥു വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – തസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഏകഞ്ഹി സച്ചം ന ദുതീയമത്ഥി, യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാനം;

നാനാ തേ സച്ചാനി സയം ഥുനന്തി, തസ്മാ ന ഏകം സമണാ വദന്തീ’’തി.

൧൨൦. കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ;

സച്ചാനി സുതാനി ബഹൂനി നാനാ, ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തി.

കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാതി. കസ്മാതി കസ്മാ കിംകാരണാ കിംഹേതു കിംപച്ചയാ കിംനിദാനാ സച്ചാനി നാനാ [നാനാനി (ക.)] വദന്തി, വിവിധാനി വദന്തി, അഞ്ഞോഞ്ഞാനി വദന്തി, പുഥൂനി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ.

പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാതി. പവാദിയാസേതി വിപ്പവദന്തീതിപി പവാദിയാസേ. അഥ വാ സകം സകം ദിട്ഠിഗതം പവദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി പവദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി പവദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. കുസലാവദാനാതി കുസലവാദാ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ.

സച്ചാനി സുതാനി ബഹൂനി നാനാതി സച്ചാനി സുതാനി ബഹുകാനി നാനാനി വിവിധാനി അഞ്ഞോഞ്ഞാനി പുഥൂനീതി – സച്ചാനി സുതാനി ബഹൂനി നാനാ.

ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തീതി ഉദാഹു തക്കേന സങ്കപ്പേന യായന്തി നീയന്തി വുയ്ഹന്തി സംഹരീയന്തീതി. ഏവമ്പി ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തി. അഥ വാ തക്കപരിയാഹതം വീമംസാനുചരിതം സയം പടിഭാനം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി. ഏവമ്പി ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തി.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘കസ്മാ നു സച്ചാനി വദന്തി നാനാ, പവാദിയാസേ കുസലാവദാനാ;

സച്ചാനി സുതാനി ബഹൂനി നാനാ, ഉദാഹു തേ തക്കമനുസ്സരന്തീ’’തി.

൧൨൧. ന ഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേ;

തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹു.

ന ഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാതി ന ഹേവ സച്ചാനി ബഹുകാനി നാനാനി വിവിധാനി അഞ്ഞോഞ്ഞാനി പുഥൂനീതി – ന ഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാ.

അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേതി അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചഗ്ഗാഹാ ഏകഞ്ഞേവ സച്ചം ലോകേ കഥീയതി ഭണീയതി ദീപീയതി വോഹരീയതി – ദുക്ഖനിരോധോ നിബ്ബാനം. യോ സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ നിബ്ബാനം. അഥ വാ ഏകം സച്ചം വുച്ചതി മഗ്ഗസച്ചം, നിയ്യാനസച്ചം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി …പേ… സമ്മാസമാധീതി – അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേ.

തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂതി. തക്കം വിതക്കം സങ്കപ്പം തക്കയിത്വാ വിതക്കയിത്വാ സങ്കപ്പയിത്വാ ദിട്ഠിഗതാനി ജനേന്തി സഞ്ജനേന്തി നിബ്ബത്തേന്തി അഭിനിബ്ബത്തേന്തി. ദിട്ഠിഗതാനി ജനേത്വാ സഞ്ജനേത്വാ നിബ്ബത്തേത്വാ അഭിനിബ്ബത്തേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സച്ചം തുയ്ഹം മുസാ’’തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹു.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ന ഹേവ സച്ചാനി ബഹൂനി നാനാ, അഞ്ഞത്ര സഞ്ഞായ നിച്ചാനി ലോകേ;

തക്കഞ്ച ദിട്ഠീസു പകപ്പയിത്വാ, സച്ചം മുസാതി ദ്വയധമ്മമാഹൂ’’തി.

൧൨൨. ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ, ഏതേ ച [ഏതേസു (സീ.)] നിസ്സായ വിമാനദസ്സീ;

വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോ, ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹ.

ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ, ഏതേ ച നിസ്സായ വിമാനദസ്സീതി. ദിട്ഠം വാ ദിട്ഠസുദ്ധിം വാ, സുതം വാ സുതസുദ്ധിം വാ, സീലം വാ സീലസുദ്ധിം വാ, വതം വാ വതസുദ്ധിം വാ, മുതം വാ മുതസുദ്ധിം വാ നിസ്സായ ഉപനിസ്സായ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാതി – ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ. ഏതേ ച നിസ്സായ വിമാനദസ്സീതി. ന സമ്മാനേതീതിപി വിമാനദസ്സീ. അഥ വാ ദോമനസ്സം ജനേതീതിപി വിമാനദസ്സീതി – ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ ഏതേ ച നിസ്സായ വിമാനദസ്സീ.

വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോതി. വിനിച്ഛയാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. ദിട്ഠിവിനിച്ഛയേ വിനിച്ഛയദിട്ഠിയാ ഠത്വാ പതിട്ഠഹിത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാതി – വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ. പഹസ്സമാനോതി തുട്ഠോ ഹോതി ഹട്ഠോ പഹട്ഠോ അത്തമനോ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ. അഥ വാ ദന്തവിദംസകം പഹസ്സമാനോതി – വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോ.

ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹാതി. പരോ ബാലോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ അകുസലോ അവിദ്വാ അവിജ്ജാഗതോ അഞ്ഞാണീ അവിഭാവീ അമേധാവീ ദുപ്പഞ്ഞോതി, ഏവമാഹ ഏവം കഥേതി ഏവം ഭണതി ഏവം ദീപയതി ഏവം വോഹരതീതി – ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദിട്ഠേ സുതേ സീലവതേ മുതേ വാ, ഏതേ ച നിസ്സായ വിമാനദസ്സീ;

വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ പഹസ്സമാനോ, ബാലോ പരോ അക്കുസലോതി ചാഹാ’’തി.

൧൨൩. യേനേവ ബാലോതി പരം ദഹാതി, തേനാതുമാനം കുസലോതി ചാഹ;

സയമത്തനാ സോ കുസലാവദാനോ, അഞ്ഞം വിമാനേതി തദേവ പാവ.

യേനേവ ബാലോതി പരം ദഹാതീതി. യേനേവ ഹേതുനാ യേന പച്ചയേന യേന കാരണേന യേന പഭവേന പരം ബാലതോ ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ ദഹതി പസ്സതി ദക്ഖതി ഓലോകേതി നിജ്ഝായതി ഉപപരിക്ഖതീതി – യേനേവ ബാലോതി പരം ദഹാതി.

തേനാതുമാനം കുസലോതി ചാഹാതി. ആതുമാനോ വുച്ചതി അത്താ. സോപി തേനേവ ഹേതുനാ തേന പച്ചയേന തേന കാരണേന തേന പഭവേന അത്താനം അഹമസ്മി കുസലോ പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീതി – തേനാതുമാനം കുസലോതി ചാഹ.

സയമത്തനാ സോ കുസലാവദാനോതി. സയമേവ അത്താനം കുസലവാദോ പണ്ഡിതവാദോ ഥിരവാദോ ഞായവാദോ ഹേതുവാദോ ലക്ഖണവാദോ കാരണവാദോ ഠാനവാദോ സകായ ലദ്ധിയാതി – സയമത്തനാ സോ കുസലാവദാനോ.

അഞ്ഞം വിമാനേതി തദേവ പാവാതി. ന സമ്മാനേതീതിപി അഞ്ഞം വിമാനേതി. അഥ വാ ദോമനസ്സം ജനേതീതിപി അഞ്ഞം വിമാനേതി. തദേവ പാവാതി തദേവ തം ദിട്ഠിഗതം പാവദതി ‘‘ഇതിപായം പുഗ്ഗലോ മിച്ഛാദിട്ഠികോ വിപരീതദസ്സനോ’’തി – അഞ്ഞം വിമാനേതി തദേവ പാവദ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യേനേവ ബാലോതി പരം ദഹാതി, തേനാതുമാനം കുസലോതി ചാഹ;

സയമത്തനാ സോ കുസലാവദാനോ, അഞ്ഞം വിമാനേതി തദേവ പാവാ’’തി.

൧൨൪. അതിസാരദിട്ഠിയാ സോ സമത്തോ, മാനേന മത്തോ പരിപുണ്ണമാനീ;

സയമേവ സാമം മനസാഭിസിത്തോ, ദിട്ഠീ ഹി സാ തസ്സ തഥാ സമത്താ.

അതിസാരദിട്ഠിയാ സോ സമത്തോതി. അതിസാരദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. കിംകാരണാ അതിസാരദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി? സബ്ബാ താ ദിട്ഠിയോ കാരണാതിക്കന്താ ലക്ഖണാതിക്കന്താ ഠാനാതിക്കന്താ, തംകാരണാ അതിസാരദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ അതിസാരദിട്ഠിയോ [സബ്ബേപി തിത്ഥിയാ അതിസാരദിട്ഠിയാ (സ്യാ.)]. കിംകാരണാ സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി അതിസാരദിട്ഠിയോ? തേ [താ (ക.)] അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തിത്വാ ദിട്ഠിഗതാനി ജനേന്തി സഞ്ജനേന്തി നിബ്ബത്തേന്തി അഭിനിബ്ബത്തേന്തി, തംകാരണാ സബ്ബാപി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി അതിസാരദിട്ഠിയോ. അതിസാരദിട്ഠിയാ സോ സമത്തോതി. അതിസാരദിട്ഠിയാ സമത്തോ പരിപുണ്ണോ അനോമോതി – അതിസാരദിട്ഠിയാ സോ സമത്തോ.

മാനേന മത്തോ പരിപുണ്ണമാനീതി. സകായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിമാനേന മത്തോ പമത്തോ ഉമ്മത്തോ അതിമത്തോതി – മാനേന മത്തോ. പരിപുണ്ണമാനീതി പരിപുണ്ണമാനീ സമത്തമാനീ അനോമമാനീതി – മാനേന മത്തോ പരിപുണ്ണമാനീ.

സയമേവ സാമം മനസാഭിസിത്തോതി. സയമേവ അത്താനം ചിത്തേന അഭിസിഞ്ചതി ‘‘അഹമസ്മി കുസലോ പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീ’’തി – സയമേവ സാമം മനസാഭിസിത്തോ.

ദിട്ഠീ ഹി സാ തസ്സ തഥാ സമത്താതി. തസ്സ സാ ദിട്ഠി തഥാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഗഹിതാ പരാമട്ഠാ അഭിനിവിട്ഠാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – ദിട്ഠീ ഹി സാ തസ്സ തഥാ സമത്താ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അതിസാരദിട്ഠിയാ സോ സമത്തോ, മാനേന മത്തോ പരിപുണ്ണമാനീ;

സയമേവ സാമം മനസാഭിസിത്തോ, ദിട്ഠീ ഹി സാ തസ്സ തഥാ സമത്താ’’തി.

൧൨൫. പരസ്സ ചേ ഹി വചസാ നിഹീനോ, തുമോ സഹാ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ;

അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോ, ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥി.

പരസ്സ ചേ ഹി വചസാ നിഹീനോതി പരസ്സ ചേ വാചായ വചനേന നിന്ദിതകാരണാ ഗരഹിതകാരണാ ഉപവദിതകാരണാ പരോ ബാലോ ഹോതി ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോതി – പരസ്സ ചേ ഹി വചസാ നിഹീനോ. തുമോ സഹാ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോതി. സോപി തേനേവ സഹാ ഹോതി ഹീനപഞ്ഞോ നിഹീനപഞ്ഞോ ഓമകപഞ്ഞോ ലാമകപഞ്ഞോ ഛതുക്കപഞ്ഞോ പരിത്തപഞ്ഞോതി – തുമോ സഹാ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ.

അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോതി അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോ പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിമാ ഞാണീ വിഭാവീ മേധാവീതി – അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോ.

ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥീതി. സമണേസു ന കോചി ബാലോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ അത്ഥി, സബ്ബേവ സേട്ഠപഞ്ഞാ [അഗ്ഗപഞ്ഞാ സേട്ഠപഞ്ഞാ (സ്യാ.)] വിസിട്ഠപഞ്ഞാ പാമോക്ഖപഞ്ഞാ ഉത്തമപഞ്ഞാ പവരപഞ്ഞാതി – ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പരസ്സ ചേ ഹി വചസാ നിഹീനോ, തുമോ സഹാ ഹോതി നിഹീനപഞ്ഞോ;

അഥ ചേ സയം വേദഗൂ ഹോതി ധീരോ, ന കോചി ബാലോ സമണേസു അത്ഥീ’’തി.

൧൨൬. അഞ്ഞം ഇതോ യാഭിവദന്തി ധമ്മം, അപരദ്ധാ സുദ്ധിമകേവലീ തേ;

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തി, സന്ദിട്ഠിരാഗേന ഹി തേഭിരത്താ.

അഞ്ഞം ഇതോ യാഭിവദന്തി ധമ്മം, അപരദ്ധാ സുദ്ധിമകേവലീ തേതി. ഇതോ അഞ്ഞം ധമ്മം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം യേ അഭിവദന്തി, തേ സുദ്ധിമഗ്ഗം വിസുദ്ധിമഗ്ഗം പരിസുദ്ധിമഗ്ഗം വോദാതമഗ്ഗം പരിയോദാതമഗ്ഗം വിരദ്ധാ അപരദ്ധാ ഖലിതാ ഗലിതാ അഞ്ഞായ അപരദ്ധാ അകേവലീ തേ, അസമത്താ തേ, അപരിപുണ്ണാ തേ, ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താതി – അഞ്ഞം ഇതോ യാഭിവദന്തി ധമ്മം, അപരദ്ധാ സുദ്ധിമകേവലീ തേ.

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തീതി. തിത്ഥം വുച്ചതി ദിട്ഠിഗതം. തിത്ഥിയാ വുച്ചന്തി ദിട്ഠിഗതികാ. പുഥുദിട്ഠിയാ പുഥുദിട്ഠിഗതാനി വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തി.

സന്ദിട്ഠിരാഗേന ഹി തേഭിരത്താതി. സകായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിരാഗേന രത്താ അഭിരത്താതി – സന്ദിട്ഠിരാഗേന ഹി തേഭിരത്താ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അഞ്ഞം ഇതോ യാഭിവദന്തി ധമ്മം, അപരദ്ധാ സുദ്ധിമകേവലീ തേ;

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തി, സന്ദിട്ഠിരാഗേന ഹി തേഭിരത്താ’’തി.

൧൨൭. ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി, നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു;

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ നിവിട്ഠാ, സകായനേ തത്ഥ ദള്ഹം വദാനാ.

ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തീതി. ഇധ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഇധ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം, മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഇധ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി.

നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹൂതി. അത്തനോ സത്ഥാരം ധമ്മക്ഖാനം ഗണം ദിട്ഠിം പടിപദം മഗ്ഗം ഠപേത്വാ സബ്ബേ പരവാദേ ഖിപന്തി ഉക്ഖിപന്തി പരിക്ഖിപന്തി. ‘‘സോ സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ, ഗണോ ന സുപ്പടിപന്നോ, ദിട്ഠി ന ഭദ്ദികാ, പടിപദാ ന സുപഞ്ഞത്താ, മഗ്ഗോ ന നിയ്യാനികോ, നത്ഥേത്ഥ സുദ്ധി വാ വിസുദ്ധി വാ പരിസുദ്ധി വാ, മുത്തി വാ വിമുത്തി വാ പരിമുത്തി വാ, നത്ഥേത്ഥ സുജ്ഝന്തി വാ വിസുജ്ഝന്തി വാ പരിസുജ്ഝന്തി വാ, മുച്ചന്തി വാ വിമുച്ചന്തി വാ പരിമുച്ചന്തി വാ ഹീനാ നിഹീനാ ഓമകാ ലാമകാ ഛതുക്കാ പരിത്താ’’തി, ഏവമാഹംസു ഏവം കഥേന്തി ഏവം ഭണന്തി ഏവം ദീപയന്തി ഏവം വോഹരന്തീതി – നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു.

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ നിവിട്ഠാതി. തിത്ഥം വുച്ചതി ദിട്ഠിഗതം. തിത്ഥിയാ വുച്ചന്തി ദിട്ഠിഗതികാ. പുഥുദിട്ഠിയാ [പുഥുതിത്ഥിയാ (സീ. ക.) പുരിമഗാഥായ പാഠഭേദോ നത്ഥി] പുഥുദിട്ഠിഗതേസു നിവിട്ഠാ പതിട്ഠിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ അജ്ഝോസിതാ അധിമുത്താതി – ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ നിവിട്ഠാ.

സകായനേ തത്ഥ ദള്ഹം വദാനാതി. ധമ്മോ സകായനം, ദിട്ഠി സകായനം, പടിപദാ സകായനം, മഗ്ഗോ സകായനം, സകായനേ ദള്ഹവാദാ ഥിരവാദാ ബലികവാദാ അവട്ഠിതവാദാതി – സകായനേ തത്ഥ ദള്ഹം വദാനാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇധേവ സുദ്ധിം ഇതി വാദയന്തി, നാഞ്ഞേസു ധമ്മേസു വിസുദ്ധിമാഹു;

ഏവമ്പി തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ നിവിട്ഠാ, സകായനേ തത്ഥ ദള്ഹം വദാനാ’’തി.

൧൨൮. സകായനേ വാപി ദള്ഹം വദാനോ, കമേത്ഥ [കം തത്ഥ (സീ. ക.)] ബാലോതി പരം ദഹേയ്യ;

സയംവ [സയമേവ (സ്യാ.)] സോ മേധഗമാവഹേയ്യ, പരം വദം ബാലമസുദ്ധിധമ്മം.

സകായനേ വാപി ദള്ഹം വദാനോതി. ധമ്മോ സകായനം, ദിട്ഠി സകായനം, പടിപദാ സകായനം, മഗ്ഗോ സകായനം, സകായനേ ദള്ഹവാദോ ഥിരവാദോ ബലികവാദോ അവട്ഠിതവാദോതി – സകായനേ വാപി ദള്ഹം വദാനോ.

കമേത്ഥ ബാലോതി പരം ദഹേയ്യാതി. ഏത്ഥാതി സകായ ദിട്ഠിയാ സകായ ഖന്തിയാ സകായ രുചിയാ സകായ ലദ്ധിയാ പരം ബാലതോ ഹീനതോ നിഹീനതോ ഓമകതോ ലാമകതോ ഛതുക്കതോ പരിത്തതോ കം ദഹേയ്യ കം പസ്സേയ്യ കം ദക്ഖേയ്യ കം ഓലോകേയ്യ കം നിജ്ഝായേയ്യ കം ഉപപരിക്ഖേയ്യാതി – കമേത്ഥ ബാലോതി പരം ദഹേയ്യ.

സയംവ സോ മേധഗമാവഹേയ്യ, പരം വദം ബാലമസുദ്ധിധമ്മന്തി. പരോ ബാലോ ഹീനോ നിഹീനോ ഓമകോ ലാമകോ ഛതുക്കോ പരിത്തോ അസുദ്ധിധമ്മോ അവിസുദ്ധിധമ്മോ അപരിസുദ്ധിധമ്മോ അവോദാതധമ്മോതി – ഏവം വദന്തോ ഏവം കഥേന്തോ ഏവം ഭണന്തോ ഏവം ദീപയന്തോ ഏവം വോഹരന്തോ സയമേവ കലഹം ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹം വിവാദം മേധഗം ആവഹേയ്യ സമാവഹേയ്യ ആഹരേയ്യ സമാഹരേയ്യ ആകഡ്ഢേയ്യ സമാകഡ്ഢേയ്യ ഗണ്ഹേയ്യ പരാമസേയ്യ അഭിനിവിസേയ്യാതി – സയംവ സോ മേധഗമാവഹേയ്യ പരം വദം ബാലമസുദ്ധിധമ്മം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സകായനേ വാപി ദള്ഹം വദാനോ, കമേത്ഥ ബാലോതി പരം ദഹേയ്യ;

സയംവ സോ മേധഗമാവഹേയ്യ, പരം വദം ബാലമസുദ്ധിധമ്മ’’ന്തി.

൧൨൯. വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ സയം പമായ, ഉദ്ധംസ [ഉദ്ധം സോ (സ്യാ.)] ലോകസ്മിം വിവാദമേതി;

ഹിത്വാന സബ്ബാനി വിനിച്ഛയാനി, ന മേധഗം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേ.

വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ സയം പമായാതി. വിനിച്ഛയാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. വിനിച്ഛയദിട്ഠിയാ ഠത്വാ പതിട്ഠഹിത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ പരാമസിത്വാ അഭിനിവിസിത്വാ വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ. സയം പമായാതി സയം പമായ പമിനിത്വാ. ‘‘അയം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി സയം പമായ പമിനിത്വാ, ‘‘അയം ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ… അയം ഗണോ സുപ്പടിപന്നോ… അയം ദിട്ഠി ഭദ്ദികാ… അയം പടിപദാ സുപഞ്ഞത്താ… അയം മഗ്ഗോ നിയ്യാനികോ’’തി സയം പമായ പമിനിത്വാതി – വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ സയം പമായ.

ഉദ്ധംസ ലോകസ്മിം വിവാദമേതീതി. ഉദ്ധംസോ വുച്ചതി അനാഗതം. അത്തനോ വാദം ഉദ്ധം ഠപേത്വാ സയമേവ കലഹം ഭണ്ഡനം വിഗ്ഗഹം വിവാദം മേധഗം ഏതി ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി ഗണ്ഹാതി പരാമസതി അഭിനിവിസതീതി. ഏവമ്പി ഉദ്ധംസ ലോകസ്മിം വിവാദമേതി. അഥ വാ അഞ്ഞേന ഉദ്ധം വാദേന സദ്ധിം കലഹം കരോതി ഭണ്ഡനം കരോതി വിഗ്ഗഹം കരോതി വിവാദം കരോതി മേധഗം കരോതി – ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി…പേ… നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീ’’തി. ഏവമ്പി ഉദ്ധംസ ലോകസ്മിം വിവാദമേതി.

ഹിത്വാന സബ്ബാനി വിനിച്ഛയാനീതി. വിനിച്ഛയാ വുച്ചന്തി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. ദിട്ഠിവിനിച്ഛയാ സബ്ബേ വിനിച്ഛയേ [സബ്ബാ വിനിച്ഛിതദിട്ഠിയോ (സ്യാ.), സബ്ബാ വിനിച്ഛയദിട്ഠിയോ (ക.)] ഹിത്വാ ചജിത്വാ പരിച്ചജിത്വാ ജഹിത്വാ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാതി – ഹിത്വാന സബ്ബാനി വിനിച്ഛയാനി.

ന മേധഗം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി. ന കലഹം കരോതി, ന ഭണ്ഡനം കരോതി, ന വിഗ്ഗഹം കരോതി, ന വിവാദം കരോതി, ന മേധഗം കരോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ഏവം വിമുത്തചിത്തോ ഖോ, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഭിക്ഖു ന കേനചി സംവദതി, ന കേനചി വിവദതി, യഞ്ച ലോകേ വുത്തം തേന ച വോഹരതി അപരാമസ’’ന്തി. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജാഗു ജന്തു ഇന്ദഗു മനുജോ. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – ന മേധഗം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘വിനിച്ഛയേ ഠത്വാ സയം പമായ, ഉദ്ധംസ ലോകസ്മിം വിവാദമേതി;

ഹിത്വാന സബ്ബാനി വിനിച്ഛയാനി, ന മേധഗം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേ’’തി.