൧൧. കലഹവിവാദസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ കലഹവിവാദസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൯൭. കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ച;

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച, കുതോപഹൂതാ തേ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി.

കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാതി. കലഹോതി ഏകേന ആകാരേന കലഹോ; വിവാദോതിപി തഞ്ഞേവ. യോ കലഹോ സോ വിവാദോ, യോ വിവാദോ സോ കലഹോ. അഥ വാ അപരേന ആകാരേന വിവാദോ വുച്ചതി കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ വിവാദോ. രാജാനോപി രാജൂഹി വിവദന്തി, ഖത്തിയാപി ഖത്തിയേഹി വിവദന്തി, ബ്രാഹ്മണാപി ബ്രാഹ്മണേഹി വിവദന്തി, ഗഹപതീപി ഗഹപതീഹി വിവദന്തി, മാതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി മാതരാ വിവദതി, പിതാപി പുത്തേന വിവദതി, പുത്തോപി പിതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭാതരാ വിവദതി, ഭാതാപി ഭഗിനിയാ വിവദതി, ഭഗിനീപി ഭാതരാ വിവദതി, സഹായോപി സഹായേന വിവദതി – അയം വിവാദോ. കതമോ കലഹോ? ആഗാരികാ ദണ്ഡപസുതാ കായേന വാചായ കലഹം കരോന്തി, പബ്ബജിതാ ആപത്തിം ആപജ്ജന്താ കായേന വാചായ കലഹം കരോന്തി – അയം കലഹോ.

കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാതി. കലഹാ ച വിവാദാ ച കുതോപഹൂതാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി കലഹസ്സ ച വിവാദസ്സ ച മൂലം പുച്ഛതി, ഹേതും പുച്ഛതി, നിദാനം പുച്ഛതി, സമ്ഭവം പുച്ഛതി, പഭവം പുച്ഛതി, സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി, ആഹാരം പുച്ഛതി, ആരമ്മണം പുച്ഛതി, പച്ചയം പുച്ഛതി, സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി [അജ്ഝോസതി (സീ.)] പസാദേതീതി – കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ.

പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ചാതി. പരിദേവോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, സീലബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ, ആദേവോ പരിദേവോ, ആദേവനാ പരിദേവനാ, ആദേവിതത്തം പരിദേവിതത്തം, വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പായനാ ലാലപ്പായിതത്തം. സോകോതി ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, ഭോഗരോഗസീലദിട്ഠിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ബ്യസനേന സമന്നാഗതസ്സ, അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ, സോകോ സോചനാ സോചിതത്തം, അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ, അന്തോഡാഹോ അന്തോപരിഡാഹോ, ചേതസോ പരിജ്ഝായനാ ദോമനസ്സം സോകസല്ലം. മച്ഛരന്തി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛരിയം മച്ഛരായനം മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. അപി ച, ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ധാതുമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ആയതനമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം ഗാഹോ. ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയന്തി – പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ച.

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ചാതി. മാനോതി ഇധേകച്ചോ മാനം ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. അതിമാനോതി ഇധേകച്ചോ പരം അതിമഞ്ഞതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. പേസുഞ്ഞന്തി ഇധേകച്ചോ പിസുണവാചോ ഹോതി – ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ, ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ, വഗ്ഗാരാമോ വഗ്ഗരതോ വഗ്ഗനന്ദീ വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി – ഇദം വുച്ചതി പേസുഞ്ഞം. അപി ച ദ്വീഹി കാരണേഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി – പിയകമ്യതായ വാ ഭേദാധിപ്പായേന വാ. കഥം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി? ഇമസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമി, മനാപോ ഭവിസ്സാമി, വിസ്സാസികോ ഭവിസ്സാമി, അബ്ഭന്തരികോ ഭവിസ്സാമി, സുഹദയോ ഭവിസ്സാമീതി – ഏവം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. കഥം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി? കഥം ഇമേ നാനാ അസ്സു, വിനാ അസ്സു, വഗ്ഗാ അസ്സു, ദ്വിധാ അസ്സു, ദ്വേജ്ഝാ അസ്സു, ദ്വേ പക്ഖാ അസ്സു, ഭിജ്ജേയ്യും ന സമാഗച്ഛേയ്യും, ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരേയ്യുന്തി – ഏവം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീതി – മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച.

കുതോപഹൂതാ തേ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി. കലഹോ ച വിവാദോ ച പരിദേവോ ച സോകോ ച മച്ഛരിയഞ്ച മാനോ ച അതിമാനോ ച പേസുഞ്ഞഞ്ചാതി – ഇമേ അട്ഠ കിലേസാ കുതോപഹൂതാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി. ഇമേസം അട്ഠന്നം കിലേസാനം മൂലം പുച്ഛതി, ഹേതും പുച്ഛതി, നിദാനം പുച്ഛതി, സമ്ഭവം പുച്ഛതി, പഭവം പുച്ഛതി, സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി, ആഹാരം പുച്ഛതി, ആരമ്മണം പുച്ഛതി, പച്ചയം പുച്ഛതി, സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – കുതോപഹൂതാ തേ തദിങ്ഘം ബ്രൂഹീതി. ഇങ്ഘ ബ്രൂഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – കുതോപഹൂതാ തേ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘കുതോപഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ച;

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച, കുതോപഹൂതാ തേ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീ’’തി.

൯൮. പിയപ്പഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ച;

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച, മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാ;

വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനി.

പിയപ്പഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ചാതി. പിയാതി ദ്വേ പിയാ – സത്താ വാ സങ്ഖാരാ വാ. കതമേ സത്താ പിയാ? ഇധ യസ്സ തേ ഹോന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതകാമാ ഫാസുകാമാ യോഗക്ഖേമകാമാ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ പുത്തോ വാ ധീതാ വാ മിത്താ വാ അമച്ചാ വാ ഞാതീ വാ സാലോഹിതാ വാ – ഇമേ സത്താ പിയാ. കതമേ സങ്ഖാരാ പിയാ? മനാപികാ രൂപാ മനാപികാ സദ്ദാ മനാപികാ ഗന്ധാ മനാപികാ രസാ മനാപികാ ഫോട്ഠബ്ബാ – ഇമേ സങ്ഖാരാ പിയാ.

പിയം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി കലഹം കരോന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി കലഹം കരോന്തി, അച്ഛിന്നേപി കലഹം കരോന്തി. പിയം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി കലഹം കരോന്തി, വിപരിണാമന്തേപി കലഹം കരോന്തി, വിപരിണതേപി കലഹം കരോന്തി. പിയം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി വിവദന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി വിവദന്തി, അച്ഛിന്നേപി വിവദന്തി. പിയം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി വിവദന്തി, വിപരിണാമന്തേപി വിവദന്തി, വിപരിണതേപി വിവദന്തി. പിയം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി പരിദേവന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി പരിദേവന്തി, അച്ഛിന്നേപി പരിദേവന്തി. പിയം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി പരിദേവന്തി, വിപരിണാമന്തേപി പരിദേവന്തി, വിപരിണതേപി പരിദേവന്തി. പിയം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി സോചന്തി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി സോചന്തി, അച്ഛിന്നേപി സോചന്തി. പിയം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി സോചന്തി, വിപരിണാമന്തേപി സോചന്തി, വിപരിണതേപി സോചന്തി. പിയം വത്ഥും രക്ഖന്തി ഗോപേന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി മമായന്തി മച്ഛരായന്തി.

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ചാതി. പിയം വത്ഥും നിസ്സായ മാനം ജനേന്തി, പിയം വത്ഥും നിസ്സായ അതിമാനം ജനേന്തി. കഥം പിയം വത്ഥും നിസ്സായ മാനം ജനേന്തി? മയം ലാഭിനോ മനാപികാനം രൂപാനം സദ്ദാനം ഗന്ധാനം രസാനം ഫോട്ഠബ്ബാനന്തി. ഏവം പിയം വത്ഥും നിസ്സായ മാനം ജനേന്തി. കഥം പിയം വത്ഥും നിസ്സായ അതിമാനം ജനേന്തി? മയം ലാഭിനോ മനാപികാനം രൂപാനം സദ്ദാനം ഗന്ധാനം രസാനം ഫോട്ഠബ്ബാനം, ഇമേ പനഞ്ഞേ ന ലാഭിനോ മനാപികാനം രൂപാനം സദ്ദാനം ഗന്ധാനം രസാനം ഫോട്ഠബ്ബാനന്തി. ഏവം പിയം വത്ഥും നിസ്സായ അതിമാനം ജനേന്തി. പേസുഞ്ഞന്തി ഇധേകച്ചോ പിസുണവാചോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ…പേ… ഏവം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീതി…പേ… മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച.

മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാതി. കലഹോ ച വിവാദോ ച പരിദേവോ ച സോകോ ച മാനോ ച അതിമാനോ ച പേസുഞ്ഞഞ്ചാതി – ഇമേ സത്ത കിലേസാ മച്ഛരിയേ യുത്താ പയുത്താ ആയുത്താ സമായുത്താതി – മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാ.

വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനീതി. വിവാദേ ജാതേ സഞ്ജാതേ നിബ്ബത്തേ അഭിനിബ്ബത്തേ പാതുഭൂതേ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തി; ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖായന്തി ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖായന്തി അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താരോ, ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാരോ, വഗ്ഗാരാമാ വഗ്ഗരതാ വഗ്ഗനന്ദീ വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാരോ ഹോന്തി – ഇദം വുച്ചതി പേസുഞ്ഞം. അപി ച ദ്വീഹി കാരണേഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തി – പിയകമ്യതായ വാ ഭേദാധിപ്പായേന വാ. കഥം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തി? ഇമസ്സ പിയാ ഭവിസ്സാമ, മനാപാ ഭവിസ്സാമ, വിസ്സാസികാ ഭവിസ്സാമ, അബ്ഭന്തരികാ ഭവിസ്സാമ, സുഹദയാ ഭവിസ്സാമാതി. ഏവം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തി. കഥം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തി? ‘‘കഥം ഇമേ നാനാ അസ്സു, വിനാ അസ്സു, വഗ്ഗാ അസ്സു, ദ്വേധാ അസ്സു, ദ്വേജ്ഝാ അസ്സു, ദ്വേ പക്ഖാ അസ്സു, ഭിജ്ജേയ്യും ന സമാഗച്ഛേയ്യും, ദുക്ഖം ന ഫാസു വിഹരേയ്യു’’ന്തി – ഏവം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തീതി – വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പിയപ്പഹൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരാ ച;

മാനാതിമാനാ സഹപേസുണാ ച, മച്ഛേരയുത്താ കലഹാ വിവാദാ;

വിവാദജാതേസു ച പേസുണാനീ’’തി.

൯൯. പിയാ സു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ, യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ;

ആസാ ച നിട്ഠാ ച കുതോനിദാനാ, യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തി.

പിയാ സു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാതി. പിയാ കുതോനിദാനാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി പിയാനം മൂലം പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – പിയാ സു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ.

യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേതി. യേ ചാപീതി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ച. ലോഭാതി യോ ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം സാരാഗോ സാരജ്ജനാ സാരജ്ജിതത്തം അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിചരന്തീതി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി. ലോകേതി അപായലോകേ മനുസ്സലോകേ ദേവലോകേ ഖന്ധലോകേ ധാതുലോകേ ആയതനലോകേതി – യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ.

ആസാ ച നിട്ഠാ ച കുതോനിദാനാതി. ആസാ ച നിട്ഠാ ച കുതോനിദാനാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി ആസായ ച നിട്ഠായ ച മൂലം പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – ആസാ ച നിട്ഠാ ച കുതോനിദാനാ. യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീതി. യേ നരസ്സ പരായനാ ഹോന്തി ദീപാ ഹോന്തി താണാ ഹോന്തി ലേണാ ഹോന്തി സരണാ ഹോന്തി നിട്ഠാ പരായനാ ഹോന്തീതി – യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തി.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘പിയാ സു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനാ, യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ;

ആസാ ച നിട്ഠാ ച കുതോനിദാനാ, യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീ’’തി.

൧൦൦. ഛന്ദാനിദാനാനി പിയാനി ലോകേ, യേ ചാപി [യേ വാപി (സ്യാ.)] ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ;

ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോനിദാനാ, യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തി.

ഛന്ദാനിദാനാനി പിയാനി ലോകേതി. ഛന്ദോതി യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസ്നേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം കാമോഘോ കാമയോഗോ കാമുപാദാനം കാമച്ഛന്ദനീവരണം. അപി ച പഞ്ച ഛന്ദാ – പരിയേസനച്ഛന്ദോ, പടിലാഭച്ഛന്ദോ, പരിഭോഗച്ഛന്ദോ, സന്നിധിച്ഛന്ദോ, വിസജ്ജനച്ഛന്ദോ. കതമോ പരിയേസനച്ഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അജ്ഝോസിതോയേവ അത്ഥികോ ഛന്ദജാതോ രൂപേ പരിയേസതി, സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പരിയേസതി – അയം പരിയേസനച്ഛന്ദോ. കതമോ പടിലാഭച്ഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അജ്ഝോസിതോയേവ അത്ഥികോ ഛന്ദജാതോ രൂപേ പടിലഭതി, സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പടിലഭതി – അയം പടിലാഭച്ഛന്ദോ. കതമോ പരിഭോഗച്ഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അജ്ഝോസിതോയേവ അത്ഥികോ ഛന്ദജാതോ രൂപേ പരിഭുഞ്ജതി, സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ പരിഭുഞ്ജതി – അയം പരിഭോഗച്ഛന്ദോ. കതമോ സന്നിധിച്ഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അജ്ഝോസിതോയേവ അത്ഥികോ ഛന്ദജാതോ ധനസന്നിചയം കരോതി ‘‘ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി – അയം സന്നിധിച്ഛന്ദോ. കതമോ വിസജ്ജനച്ഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അജ്ഝോസിതോയേവ അത്ഥികോ ഛന്ദജാതോ ധനം വിസജ്ജേതി ഹത്ഥാരോഹാനം അസ്സാരോഹാനം രഥികാനം ധനുഗ്ഗഹാനം പത്തികാനം ‘‘ഇമേ മം രക്ഖിസ്സന്തി ഗോപിസ്സന്തി സമ്പരിവാരിസ്സന്തീ’’തി – അയം വിസജ്ജനച്ഛന്ദോ. പിയാനീതി ദ്വേ പിയാ – സത്താ വാ സങ്ഖാരാ വാ…പേ… ഇമേ സത്താ പിയാ…പേ… ഇമേ സങ്ഖാരാ പിയാ. ഛന്ദാനിദാനാനി പിയാനി ലോകേതി. പിയാ ഛന്ദനിദാനാ ഛന്ദസമുദയാ ഛന്ദജാതികാ ഛന്ദപഭവാതി – ഛന്ദാനിദാനാനി പിയാനി ലോകേ.

യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേതി. യേ ചാപീതി ഖത്തിയാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച ഗഹട്ഠാ ച പബ്ബജിതാ ച ദേവാ ച മനുസ്സാ ച. ലോഭാതി യോ ലോഭോ ലുബ്ഭനാ ലുബ്ഭിതത്തം സാരാഗോ സാരജ്ജനാ സാരജ്ജിതത്തം അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിചരന്തീതി വിചരന്തി വിഹരന്തി ഇരിയന്തി വത്തന്തി പാലേന്തി യപേന്തി യാപേന്തി. ലോകേതി അപായലോകേ…പേ… ആയതനലോകേതി – യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ.

ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോനിദാനാതി. ആസാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. നിട്ഠാതി ഇധേകച്ചോ രൂപേ പരിയേസന്തോ രൂപം പടിലഭതി, രൂപനിട്ഠോ ഹോതി, സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം … സുത്തന്തം… വിനയം… അഭിധമ്മം… ആരഞ്ഞികങ്ഗം… പിണ്ഡപാതികങ്ഗം… പംസുകൂലികങ്ഗം… തേചീവരികങ്ഗം… സപദാനചാരികങ്ഗം… ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം… നേസജ്ജികങ്ഗം… യഥാസന്ഥതികങ്ഗം… പഠമം ഝാനം… ദുതിയം ഝാനം… തതിയം ഝാനം… ചതുത്ഥം ഝാനം… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിം… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിം … നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പരിയേസന്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലഭതി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിനിട്ഠോ ഹോതി.

‘‘ആസായ കസതേ ഖേത്തം, ബീജം ആസായ വപ്പതി;

ആസായ വാണിജാ യന്തി, സമുദ്ദം ധനഹാരകാ;

യായ ആസായ തിട്ഠാമി, സാ മേ ആസാ സമിജ്ഝതീ’’തി.

ആസായ സമിദ്ധി വുച്ചതേ നിട്ഠാ. ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോനിദാനാതി. ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോ ഛന്ദനിദാനാ ഛന്ദസമുദയാ ഛന്ദജാതികാ ഛന്ദപഭവാതി – ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോനിദാനാ.

യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീതി. യേ നരസ്സ പരായനാ ഹോന്തി ദീപാ ഹോന്തി താണാ ഹോന്തി ലേണാ ഹോന്തി സരണാ ഹോന്തി നിട്ഠാ പരായനാ ഹോന്തീതി – യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഛന്ദാനിദാനാനി പിയാനി ലോകേ, യേ ചാപി ലോഭാ വിചരന്തി ലോകേ;

ആസാ ച നിട്ഠാ ച ഇതോനിദാനാ, യേ സമ്പരായായ നരസ്സ ഹോന്തീ’’തി.

൧൦൧. ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ, വിനിച്ഛയാ ചാപി [വാപി (സീ. സ്യാ.)] കുതോപഹൂതാ;

കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച, യേ ചാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താ.

ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോതി. ഛന്ദോ കുതോനിദാനോ കുതോജാതോ കുതോസഞ്ജാതോ കുതോനിബ്ബത്തോ കുതോഅഭിനിബ്ബത്തോ കുതോപാതുഭൂതോ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോതി ഛന്ദസ്സ മൂലം പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ.

വിനിച്ഛയാ ചാപി കുതോപഹൂതാതി. വിനിച്ഛയാ കുതോപഹൂതാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി വിനിച്ഛയാനം മൂലം പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – വിനിച്ഛയാ ചാപി കുതോപഹൂതാ.

കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ചാതി. കോധോതി യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ, പടിഘം പടിവിരോധോ, കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ, ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ, ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ, കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം, ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം, വിരോധോ പടിവിരോധോ, ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ. മോസവജ്ജം വുച്ചതി മുസാവാദോ. കഥംകഥാ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാതി – കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച.

യേ ചാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താതി. യേ ചാപീതി യേ കോധേന ച മോസവജ്ജേന ച കഥംകഥായ ച സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ, ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ – ഇമേ വുച്ചന്തി യേ ചാപി ധമ്മാ. അഥ വാ യേ തേ കിലേസാ അഞ്ഞജാതികാ അഞ്ഞവിഹിതകാ – ഇമേ വുച്ചന്തി യേ ചാപി ധമ്മാ. സമണേന വുത്താതി സമണേന സമിതപാപേന ബ്രാഹ്മണേന ബാഹിതപാപധമ്മേന ഭിക്ഖുനാ ഭിന്നകിലേസമൂലേന സബ്ബാകുസലമൂലബന്ധനാ പമുത്തേന വുത്താ പവുത്താ ആചിക്ഖിതാ ദേസിതാ പഞ്ഞപിതാ പട്ഠപിതാ വിവടാ വിഭത്താ ഉത്താനീകതാ പകാസിതാതി – യേ ചാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘ഛന്ദോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ, വിനിച്ഛതാ ചാപി കുതോപഹൂതാ;

കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച, യേ ചാപി ധമ്മാ സമണേന വുത്താ’’തി.

൧൦൨. സാതം അസാതന്തി യമാഹു ലോകേ, തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോ;

രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ച, വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി [കൂരുതേ (സ്യാ.)] ജന്തു ലോകേ.

സാതം അസാതന്തി യമാഹു ലോകേതി. സാതന്തി സുഖാ ച വേദനാ, ഇട്ഠഞ്ച വത്ഥു [വത്ഥും (സീ. ക.)]. അസാതന്തി ദുക്ഖാ ച വേദനാ, അനിട്ഠഞ്ച വത്ഥു. യമാഹു ലോകേതി യം ആഹംസു യം കഥേന്തി യം ഭണന്തി യം ദീപേന്തി യം വോഹരന്തീതി – സാതം അസാതന്തി യമാഹു ലോകേ.

തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോതി. സാതാസാതം നിസ്സായ, സുഖദുക്ഖം നിസ്സായ, സോമനസ്സദോമനസ്സം നിസ്സായ, ഇട്ഠാനിട്ഠം നിസ്സായ, അനുനയപടിഘം നിസ്സായ ഛന്ദോ പഹോതി പഭവതി ജായതി സഞ്ജായതി നിബ്ബത്തതി അഭിനിബ്ബത്തതീതി – തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോ.

രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ചാതി. രൂപേസൂതി ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം. കതമോ രൂപാനം ഭവോ? യോ രൂപാനം ഭവോ ജാതി സഞ്ജാതി നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ – അയം രൂപാനം ഭവോ. കതമോ രൂപാനം വിഭവോ? യോ രൂപാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാനം – അയം രൂപാനം വിഭവോ. രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ചാതി രൂപേസു ഭവഞ്ച വിഭവഞ്ച ദിസ്വാ പസ്സിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാതി – രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ച.

വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേതി. വിനിച്ഛയാതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ – തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച, ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ച. കഥം തണ്ഹാവിനിച്ഛയം കരോതി? ഇധേകച്ചസ്സ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കേന നു ഖോ മേ ഉപായേന അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തീ’’തി. തസ്സ പന ഏവം ഹോതി ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ മേ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി; വികാലവിസിഖാചരിയാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ മേ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി; സമജ്ജാഭിചരണം അനുയുത്തസ്സ മേ… ജുതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ മേ… പാപമിത്താനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ മേ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി; ആലസ്യാനുയോഗം അനുയുത്തസ്സ മേ അനുപ്പന്നാ ചേവ ഭോഗാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏവം ഞാണം കത്വാ ഛ ഭോഗാനം അപായമുഖാനി ന സേവതി, ഛ ഭോഗാനം ആയമുഖാനി സേവതി. ഏവമ്പി തണ്ഹാവിനിച്ഛയം കരോതി.

അഥ വാ കസിയാ വാ വണിജ്ജായ വാ ഗോരക്ഖേന വാ ഇസ്സത്ഥേന [ഇസ്സത്തേന (ക. സീ. ക.) ഇസു + സത്ഥ] വാ രാജപോരിസേന വാ സിപ്പഞ്ഞതരേന വാ പടിപജ്ജതി. ഏവമ്പി തണ്ഹാവിനിച്ഛയം കരോതി. കഥം ദിട്ഠിവിനിച്ഛയം കരോതി? ചക്ഖുസ്മിം ഉപ്പന്നേ ജാനാതി – ‘‘അത്താ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി, ചക്ഖുസ്മിം അന്തരഹിതേ ജാനാതി – ‘‘അത്താ മേ അന്തരഹിതോ വിഗതോ മേ അത്താ’’തി. ഏവമ്പി ദിട്ഠിവിനിച്ഛയം കരോതി. സോതസ്മിം… ഘാനസ്മിം… ജിവ്ഹായ… കായസ്മിം… രൂപസ്മിം… സദ്ദസ്മിം… ഗന്ധസ്മിം… രസസ്മിം… ഫോട്ഠബ്ബസ്മിം ഉപ്പന്നേ ജാനാതി – ‘‘അത്താ മേ ഉപ്പന്നോ’’തി, ഫോട്ഠബ്ബസ്മിം അന്തരഹിതേ ജാനാതി – ‘‘അത്താ മേ അന്തരഹിതോ വിഗതോ മേ അത്താ’’തി. ഏവമ്പി ദിട്ഠിവിനിച്ഛയം കരോതി ജനേതി സഞ്ജനേതി നിബ്ബത്തേതി അഭിനിബ്ബത്തേതി. ജന്തൂതി സത്തോ നരോ മാനവോ…പേ… മനുജോ. ലോകേതി അപായലോകേ …പേ… ആയതനലോകേതി – വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സാതം അസാതന്തി യമാഹു ലോകേ, തമൂപനിസ്സായ പഹോതി ഛന്ദോ;

രൂപേസു ദിസ്വാ വിഭവം ഭവഞ്ച, വിനിച്ഛയം കുബ്ബതി ജന്തു ലോകേ’’തി.

൧൦൩. കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച, ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേ;

കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ, ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാ.

കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ചാതി. കോധോതി യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ…പേ… മോസവജ്ജം വുച്ചതി മുസാവാദോ. കഥംകഥാ വുച്ചതി വിചികിച്ഛാ. ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി കോധോ ജായതി, അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി കോധോ ജായതി. ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതി, അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായപി കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതി.

കഥം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കോധോ ജായതി? പകതിയാ അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കോധോ ജായതി. അനത്ഥം മേ അചരീതി കോധോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരതീതി കോധോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീതി കോധോ ജായതി; പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി … അനത്ഥം ചരതി… അനത്ഥം ചരിസ്സതീതി കോധോ ജായതി; അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി… അത്ഥം ചരതി… അത്ഥം ചരിസ്സതീതി കോധോ ജായതി. ഏവം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കോധോ ജായതി.

കഥം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കോധോ ജായതി? ഇട്ഠം വത്ഥും അച്ഛേദസങ്കിനോപി കോധോ ജായതി, അച്ഛിജ്ജന്തേപി കോധോ ജായതി, അച്ഛിന്നേപി കോധോ ജായതി. ഇട്ഠം വത്ഥും വിപരിണാമസങ്കിനോപി കോധോ ജായതി, വിപരിണാമന്തേപി കോധോ ജായതി, വിപരിണതേപി കോധോ ജായതി. ഏവം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കോധോ ജായതി.

കഥം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതി? ഇധേകച്ചോ അന്ദുബന്ധനേന [അദ്ദുബന്ധനേന (സ്യാ. ക.)] വാ ബദ്ധോ [ബന്ധോ (സ്യാ. ക.)]; തസ്സ ബന്ധനസ്സ മോക്ഖത്ഥായ സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി… രജ്ജുബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… സങ്ഖലികബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… വേത്തബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… ലതാബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… പക്ഖേപബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… പരിക്ഖേപബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… ഗാമനിഗമനഗരരട്ഠബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ… ജനപദബന്ധനേന വാ ബദ്ധോ; തസ്സ ബന്ധനസ്സ മോക്ഖത്ഥായ സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി. ഏവം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതീതി.

കഥം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതി? ഇധേകച്ചോ മനാപികാനം [മനാപാനം (സീ.)] രൂപാനം ഹേതു സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി… മനാപികാനം സദ്ദാനം… ഗന്ധാനം… രസാനം… ഫോട്ഠബ്ബാനം ഹേതു… ചീവരഹേതു… പിണ്ഡപാതഹേതു… സേനാസനഹേതു… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരഹേതു സമ്പജാനമുസാ ഭാസതി. ഏവം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ മുസാവാദോ ഉപ്പജ്ജതി.

കഥം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതി? ‘‘മുച്ചിസ്സാമി [മുഞ്ചിസ്സാമി (സീ.)] നു ഖോ ചക്ഖുരോഗതോ, ന നു ഖോ മുച്ചിസ്സാമി ചക്ഖുരോഗതോ. മുച്ചിസ്സാമി നു ഖോ സോതരോഗതോ… ഘാനരോഗതോ… ജിവ്ഹാരോഗതോ… കായരോഗതോ… സീസരോഗതോ… കണ്ണരോഗതോ… മുഖരോഗതോ… മുച്ചിസ്സാമി നു ഖോ ദന്തരോഗതോ, ന നു ഖോ മുച്ചിസ്സാമി ദന്തരോഗതോ’’തി. ഏവം അനിട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതി.

കഥം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതി? ‘‘ലഭിസ്സാമി നു ഖോ മനാപികേ [മനാപിയേ (സീ. ക.)] രൂപേ, ന നു ഖോ ലഭിസ്സാമി മനാപികേ രൂപേ. ലഭിസ്സാമി നു ഖോ മനാപികേ സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാര’’ന്തി. ഏവം ഇട്ഠം വത്ഥും നിസ്സായ കഥംകഥാ ഉപ്പജ്ജതീതി – കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച.

ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേതി. സാതാസാതേ സന്തേ, സുഖദുക്ഖേ സന്തേ, സോമനസ്സദോമനസ്സേ സന്തേ, ഇട്ഠാനിട്ഠേ സന്തേ, അനുനയപടിഘേ സന്തേ സംവിജ്ജമാനേ അത്ഥി ഉപലബ്ഭമാനേതി – ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേ.

കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേതി. ഞാണമ്പി ഞാണപഥോ, ഞാണസ്സ ആരമ്മണമ്പി ഞാണപഥോ, ഞാണസഹഭുനോപി ധമ്മാ ഞാണപഥോ. യഥാ അരിയമഗ്ഗോ അരിയപഥോ, ദേവമഗ്ഗോ ദേവപഥോ, ബ്രഹ്മമഗ്ഗോ ബ്രഹ്മപഥോ; ഏവമേവ ഞാണമ്പി ഞാണപഥോ, ഞാണസ്സ ആരമ്മണമ്പി ഞാണപഥോ, ഞാണസഹഭുനോപി ധമ്മാ ഞാണപഥോ.

സിക്ഖേതി തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. കതമാ അധിസീലസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, ഖുദ്ദകോ സീലക്ഖന്ധോ… മഹന്തോ സീലക്ഖന്ധോ… സീലം പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മുഖം പമുഖം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – അയം അധിസീലസിക്ഖാ. കതമാ അധിചിത്തസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ. കതമാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. സോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേതി. കഥംകഥീ പുഗ്ഗലോ സകങ്ഖോ സവിലേഖോ സദ്വേള്ഹകോ സവിചികിച്ഛോ, ഞാണാധിഗമായ ഞാണഫുസനായ ഞാണസച്ഛികിരിയായ അധിസീലമ്പി സിക്ഖേയ്യ, അധിചിത്തമ്പി സിക്ഖേയ്യ, അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖേയ്യ; ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ ആവജ്ജന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പസ്സന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പച്ചവേക്ഖന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം അധിട്ഠഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സദ്ധായ അധിമുച്ചന്തോ സിക്ഖേയ്യ, വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സതിം ഉപട്ഠഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ചിത്തം സമാദഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഞ്ഞായ പജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനന്തോ സിക്ഖേയ്യ, പഹാതബ്ബം പജഹന്തോ സിക്ഖേയ്യ, ഭാവേതബ്ബം ഭാവേന്തോ സിക്ഖേയ്യ, സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോന്തോ സിക്ഖേയ്യ ആചരേയ്യ സമാചരേയ്യ സമാദായ വത്തേയ്യാതി – കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ.

ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാതി. ഞത്വാതി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ വുത്താ പവുത്താ ആചിക്ഖിതാ ദേസിതാ പഞ്ഞപിതാ പട്ഠപിതാ വിവടാ വിഭത്താ ഉത്താനീകതാ [ഉത്താനിം കതാ (ക.)] പകാസിതാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ വുത്താ പവുത്താ ആചിക്ഖിതാ ദേസിതാ പഞ്ഞപിതാ പട്ഠപിതാ വിവടാ വിഭത്താ ഉത്താനീകതാ പകാസിതാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി… ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി…പേ… ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി… ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി…പേ… ‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി… ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി… ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി…പേ… ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ’’തി… ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച… പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം… ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ വുത്താ പവുത്താ ആചിക്ഖിതാ ദേസിതാ പഞ്ഞപിതാ പട്ഠപിതാ വിവടാ വിഭത്താ ഉത്താനീകതാ പകാസിതാ.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനഭിഞ്ഞായ. സനിദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനിദാനം. സപ്പാടിഹാരിയാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസയതോ, നോ അനഭിഞ്ഞായ, സനിദാനം ധമ്മം ദേസയതോ, നോ അനിദാനം, സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസയതോ, നോ അപ്പാടിഹാരിയം, കരണീയോ ഓവാദോ, കരണീയാ അനുസാസനീ. അലഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, വോ തുട്ഠിയാ അലം പാമോജ്ജായ അലം സോമനസ്സായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു അകമ്പിത്ഥാ’’തി – ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘കോധോ മോസവജ്ജഞ്ച കഥംകഥാ ച, ഏതേപി ധമ്മാ ദ്വയമേവ സന്തേ;

കഥംകഥീ ഞാണപഥായ സിക്ഖേ, ഞത്വാ പവുത്താ സമണേന ധമ്മാ’’തി.

൧൦൪. സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാ, കിസ്മിം അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ;

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം, ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനം.

സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാതി. സാതാ അസാതാ കുതോനിദാനാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി സാതാസാതാനം മൂലം പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാ.

കിസ്മിം അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേതി. കിസ്മിം അസന്തേ അസംവിജ്ജമാനേ നത്ഥി അനുപലബ്ഭമാനേ സാതാസാതാ ന ഭവന്തി നപ്പഭവന്തി ന ജായന്തി ന സഞ്ജായന്തി ന നിബ്ബത്തന്തി ന അഭിനിബ്ബത്തന്തീതി – കിസ്മിം അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ.

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥന്തി. കതമോ സാതാസാതാനം ഭവോ? യോ സാതാസാതാനം ഭവോ പഭവോ ജാതി സഞ്ജാതി നിബ്ബത്തി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ – അയം സാതാസാതാനം ഭവോ. കതമോ സാതാസാതാനം വിഭവോ? യോ സാതാസാതാനം ഖയോ വയോ ഭേദോ പരിഭേദോ അനിച്ചതാ അന്തരധാനം – അയം സാതാസാതാനം വിഭവോ. യമേതമത്ഥന്തി യം പരമത്ഥന്തി – വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം.

ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനന്തി. ഏതന്തി യം പുച്ഛാമി യം യാചാമി യം അജ്ഝേസാമി യം പസാദേമി. പബ്രൂഹീതി ബ്രൂഹി വദേഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – ഏതം മേ പബ്രൂഹി. യതോനിദാനന്തി യംനിദാനം യംസമുദയം യംജാതികം യംപഭവന്തി – ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാനം.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘സാതം അസാതഞ്ച കുതോനിദാനാ, കിസ്മിം അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ;

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം, ഏതം മേ പബ്രൂഹി യതോനിദാന’’ന്തി.

൧൦൫. ഫസ്സനിദാനം സാതം അസാതം, ഫസ്സേ അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ;

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം, ഏതം തേ പബ്രൂമി ഇതോനിദാനം.

ഫസ്സനിദാനം സാതം അസാതന്തി. സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ. യാ തസ്സേവ സുഖവേദനീയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ സുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ദുക്ഖാ വേദനാ. യാ തസ്സേവ ദുക്ഖവേദനീയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, സാ വൂപസമ്മതി. അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. യാ തസ്സേവ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയസ്സ ഫസ്സസ്സ നിരോധാ, യം തജ്ജം വേദയിതം അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ സാ നിരുജ്ഝതി, വൂപസമ്മതി. ഫസ്സനിദാനം സാതം അസാതന്തി. സാതാസാതാ ഫസ്സനിദാനാ ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സജാതികാ ഫസ്സപ്പഭവാതി – ഫസ്സനിദാനം സാതം അസാതം.

ഫസ്സേ അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേതി. ഫസ്സേ അസന്തേ അസംവിജ്ജമാനേ നത്ഥി അനുപലബ്ഭമാനേ സാതാസാതാ ന ഭവന്തി നപ്പഭവന്തി ന ജായന്തി ന സഞ്ജായന്തി ന നിബ്ബത്തന്തി നാഭിനിബ്ബത്തന്തി ന പാതുഭവന്തീതി – ഫസ്സേ അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ.

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥന്തി. ഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ, വിഭവദിട്ഠിപി ഫസ്സനിദാനാ. യമേതമത്ഥന്തി യം പരമത്ഥന്തി – വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം.

ഏതം തേ പബ്രൂമി ഇതോനിദാനന്തി. ഏതന്തി യം പുച്ഛസി യം യാചസി യം അജ്ഝേസസി യം പസാദേസി. പബ്രൂമീതി ബ്രൂമി ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി പകാസേമീതി – ഏതം തേ പബ്രൂമി. ഇതോനിദാനന്തി ഇതോ ഫസ്സനിദാനം ഫസ്സസമുദയം ഫസ്സജാതികം ഫസ്സപ്പഭവന്തി – ഏതം തേ പബ്രൂമി ഇതോനിദാനം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഫസ്സനിദാനം സാതം അസാതം, ഫസ്സേ അസന്തേ ന ഭവന്തി ഹേതേ;

വിഭവം ഭവഞ്ചാപി യമേതമത്ഥം, ഏതം തേ പബ്രൂമി ഇതോനിദാന’’ന്തി.

൧൦൬. ഫസ്സോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ, പരിഗ്ഗഹാ ചാപി [വാപി (സീ. സ്യാ.)] കുതോപഹൂതാ;

കിസ്മിം അസന്തേ ന മമത്തമത്ഥി, കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ.

ഫസ്സോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോതി. ഫസ്സോ കുതോനിദാനോ കുതോജാതോ കുതോസഞ്ജാതോ കുതോനിബ്ബത്തോ കുതോഅഭിനിബ്ബത്തോ കുതോപാതുഭൂതോ, കിംനിദാനോ കിംസമുദയോ കിംജാതികോ കിംപഭവോതി ഫസ്സസ്സ മൂലം പുച്ഛതി ഹേതും പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – ഫസ്സോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ.

പരിഗ്ഗഹാ ചാപി കുതോപഹൂതാതി പരിഗ്ഗഹാ കുതോപഹൂതാ കുതോജാതാ കുതോസഞ്ജാതാ കുതോനിബ്ബത്താ കുതോഅഭിനിബ്ബത്താ കുതോപാതുഭൂതാ, കിംനിദാനാ കിംസമുദയാ കിംജാതികാ കിംപഭവാതി പരിഗ്ഗഹാനം മൂലം പുച്ഛതി ഹേതും പുച്ഛതി…പേ… സമുദയം പുച്ഛതി പപുച്ഛതി യാചതി അജ്ഝേസതി പസാദേതീതി – പരിഗ്ഗഹാ ചാപി കുതോപഹൂതാ.

കിസ്മിം അസന്തേ ന മമത്തമത്ഥീതി. കിസ്മിം അസന്തേ അസംവിജ്ജമാനേ നത്ഥി അനുപലബ്ഭമാനേ മമത്താ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – കിസ്മിം അസന്തേ ന മമത്തമത്ഥി.

കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി. കിസ്മിം വിഭൂതേ വിഭവിതേ അതിക്കന്തേ സമതിക്കന്തേ വീതിവത്തേ ഫസ്സാ ന ഫുസന്തീതി – കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘ഫസ്സോ നു ലോകസ്മിം കുതോനിദാനോ, പരിഗ്ഗഹാ ചാപി കുതോപഹൂതാ;

കിസ്മിം അസന്തേ ന മമത്തമത്ഥി, കിസ്മിം വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ’’തി.

൧൦൭. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ, ഇച്ഛാനിദാനാനി പരിഗ്ഗഹാനി;

ഇച്ഛായസന്ത്യാ ന മമത്തമത്ഥി, രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ.

നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോതി. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ചക്ഖു ച [ചക്ഖുഞ്ച (ബഹൂസു)] രൂപാ ച രൂപസ്മിം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ. സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. സോതഞ്ച സദ്ദാ ച രൂപസ്മിം സോതസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ. ഘാനഞ്ച പടിച്ച ഗന്ധേ ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഘാനഞ്ച ഗന്ധാ ച രൂപസ്മിം ഘാനസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ. ജിവ്ഹഞ്ച പടിച്ച രസേ ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ജിവ്ഹാ ച രസാ ച രൂപസ്മിം ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ. കായഞ്ച പടിച്ച ഫോട്ഠബ്ബേ ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. കായോ ച ഫോട്ഠബ്ബാ ച രൂപസ്മിം കായസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ. മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. വത്ഥു രൂപം രൂപസ്മിം, ധമ്മാ രൂപിനോ രൂപസ്മിം മനോസമ്ഫസ്സം ഠപേത്വാ സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ നാമസ്മിം. ഏവമ്പി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ.

ഇച്ഛാനിദാനാനി പരിഗ്ഗഹാനീതി. ഇച്ഛാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. പരിഗ്ഗഹാതി ദ്വേ പരിഗ്ഗഹാ – തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ ച ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപരിഗ്ഗഹോ. ഇച്ഛാനിദാനാനി പരിഗ്ഗഹാനീതി. പരിഗ്ഗഹാ ഇച്ഛാനിദാനാ ഇച്ഛാഹേതുകാ ഇച്ഛാപച്ചയാ ഇച്ഛാകാരണാ ഇച്ഛാപഭവാതി – ഇച്ഛാനിദാനാനി പരിഗ്ഗഹാനി.

ഇച്ഛായസന്ത്യാ ന മമത്തമത്ഥീതി. ഇച്ഛാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. മമത്താതി ദ്വേ മമത്താ – തണ്ഹാമമത്തഞ്ച ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച …പേ… ഇദം തണ്ഹാമമത്തം …പേ… ഇദം ദിട്ഠിമമത്തം. ഇച്ഛായസന്ത്യാ ന മമത്തമത്ഥീതി. ഇച്ഛായ അസന്ത്യാ അസംവിജ്ജമാനായ നത്ഥി അനുപലബ്ഭമാനായ മമത്താ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – ഇച്ഛായസന്ത്യാ ന മമത്തമത്ഥി.

രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി. രൂപേതി ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം. രൂപേ വിഭൂതേതി ചതൂഹാകാരേഹി [ചതൂഹി കാരണേഹി (സ്യാ.)] രൂപം വിഭൂതം ഹോതി – ഞാതവിഭൂതേന [ഞാണവിഭൂതേന (സീ.), തദട്ഠകഥായം പന ഞാതവീതിവത്തേനാതി ദിസ്സതി], തീരണവിഭൂതേന, പഹാനവിഭൂതേന, സമതിക്കമവിഭൂതേന. കഥം ഞാതവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി? രൂപം ജാനാതി – ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം സബ്ബം രൂപം ചത്താരി ച മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപ’’ന്തി ജാനാതി പസ്സതി. ഏവം ഞാതവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി.

കഥം തീരണവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി? ഏവം ഞാതം കത്വാ രൂപം തീരേതി, അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോ ഗണ്ഡതോ സല്ലതോ അഘതോ ആബാധതോ പരതോ പലോകതോ ഈതിതോ ഉപദ്ദവതോ ഭയതോ ഉപസഗ്ഗതോ ചലതോ പഭങ്ഗുതോ അധുവതോ അതാണതോ അലേണതോ അസരണതോ രിത്തതോ തുച്ഛതോ സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ ആദീനവതോ വിപരിണാമധമ്മതോ അസാരകതോ അഘമൂലതോ വധകതോ വിഭവതോ സാസവതോ സങ്ഖതതോ മാരാമിസതോ ജാതിധമ്മതോ ജരാധമ്മതോ ബ്യാധിധമ്മതോ മരണധമ്മതോ, സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസധമ്മതോ സംകിലേസികധമ്മതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ, അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ തീരേതി. ഏവം തീരണവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി.

കഥം പഹാനവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി? ഏവം തീരയിത്വാ രൂപേ ഛന്ദരാഗം പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി അനഭാവം ഗമേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, രൂപേ ഛന്ദരാഗോ തം പജഹഥ. ഏവം തം രൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മ’’ന്തി. ഏവം പഹാനവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി.

കഥം സമതിക്കമവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി. ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ പടിലദ്ധസ്സ രൂപാ വിഭൂതാ ഹോന്തി വിഭാവിതാ അതിക്കന്താ സമതിക്കന്താ വീതിവത്താ. ഏവം സമതിക്കമവിഭൂതേന രൂപം വിഭൂതം ഹോതി. ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി രൂപം വിഭൂതം ഹോതി.

രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാതി. രൂപേ വിഭൂതേ വിഭാവിതേ അതിക്കന്തേ സമതിക്കന്തേ വീതിവത്തേ പഞ്ച ഫസ്സാ ന ഫുസന്തി – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ, സോതസമ്ഫസ്സോ, ഘാനസമ്ഫസ്സോ, ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ, കായസമ്ഫസ്സോതി – രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിച്ച ഫസ്സോ, ഇച്ഛാനിദാനാനി പരിഗ്ഗഹാനി;

ഇച്ഛായസന്ത്യാ ന മമത്തമത്ഥി, രൂപേ വിഭൂതേ ന ഫുസന്തി ഫസ്സാ’’തി.

൧൦൮. കഥം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സുഖം ദുഖഞ്ചാപി [ദുക്ഖം വാപി (സ്യാ.)] കഥം വിഭോതി;

ഏതം മേ പബ്രൂഹി യഥാ വിഭോതി, തം ജാനിയാമാതി [ജാനിസ്സാമാതി (സീ. ക.)] മേ മനോ അഹു.

കഥം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപന്തി. കഥം സമേതസ്സാതി കഥം സമേതസ്സ കഥം പടിപന്നസ്സ കഥം ഇരിയന്തസ്സ കഥം വത്തേന്തസ്സ കഥം പാലേന്തസ്സ കഥം യപേന്തസ്സ കഥം യാപേന്തസ്സ രൂപം വിഭോതി വിഭാവീയതി അതിക്കമീയതി സമതിക്കമീയതി [വിഭാവിയ്യതി അതിക്കമിയ്യതി സമതിക്കമിയ്യതി (ബഹൂസു)] വീതിവത്തീയതീതി – കഥം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം.

സുഖം ദുഖഞ്ചാപി കഥം വിഭോതീതി സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച കഥം വിഭോതി വിഭാവീയതി അതിക്കമീയതി സമതിക്കമീയതി വീതിവത്തീയതീതി – സുഖം ദുഖഞ്ചാപി കഥം വിഭോതി.

ഏതം മേ പബ്രൂഹി യഥാ വിഭോതീതി. ഏതന്തി യം പുച്ഛാമി യം യാചാമി യം അജ്ഝേസാമി യം പസാദേമീതി – ഏതം. മേ പബ്രൂഹീതി മേ പബ്രൂഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – ഏതം മേ പബ്രൂഹി. യഥാ വിഭോതീതി യഥാ വിഭോതി വിഭാവീയതി അതിക്കമീയതി സമതിക്കമീയതി വീതിവത്തീയതീതി – ഏതം മേ പബ്രൂഹി യഥാ വിഭോതി.

തം ജാനിയാമാതി മേ മനോ അഹൂതി. തം ജാനിയാമാതി തം ജാനേയ്യാമ ആജാനേയ്യാമ വിജാനേയ്യാമ പടിവിജാനേയ്യാമ പടിവിജ്ഝേയ്യാമാതി – തം ജാനിയാമ. ഇതി മേ മനോ അഹൂതി ഇതി മേ മനോ അഹു, ഇതി മേ ചിത്തം അഹു, ഇതി മേ സങ്കപ്പോ അഹു, ഇതി മേ വിഞ്ഞാണം അഹൂതി – തം ജാനിയാമ ഇതി മേ മനോ അഹു.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘കഥം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സുഖം ദുഖഞ്ചാപി കഥം വിഭോതി;

ഏതം മേ പബ്രൂഹി യഥാ വിഭോതി, തം ജാനിയാമാതി മേ മനോ അഹൂ’’തി.

൧൦൯. ന സഞ്ഞസഞ്ഞീ ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീ, നോപി അസഞ്ഞീ ന വിഭൂതസഞ്ഞീ;

ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ.

ന സഞ്ഞസഞ്ഞീ ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീതി. സഞ്ഞസഞ്ഞിനോ വുച്ചന്തി യേ പകതിസഞ്ഞായ ഠിതാ, നപി സോ പകതിസഞ്ഞായ ഠിതോ. വിസഞ്ഞസഞ്ഞിനോ വുച്ചന്തി ഉമ്മത്തകാ യേ ച ഖിത്തചിത്താ [ഉക്ഖിത്തചിത്താ (സ്യാ.)], നപി സോ ഉമ്മത്തകോ, നോപി ഖിത്തചിത്തോതി – ന സഞ്ഞസഞ്ഞീ ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീ.

നോപി അസഞ്ഞീ ന വിഭൂതസഞ്ഞീതി. അസഞ്ഞിനോ വുച്ചന്തി നിരോധസമാപന്നാ യേ ച അസഞ്ഞസത്താ, നപി സോ നിരോധസമാപന്നോ, നപി അസഞ്ഞസത്തോ. വിഭൂതസഞ്ഞിനോ വുച്ചന്തി യേ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ലാഭിനോ, നപി സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ലാഭീതി – നോപി അസഞ്ഞീ ന വിഭൂതസഞ്ഞീ.

ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപന്തി. ഇധ ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി ആരുപ്പമഗ്ഗസമങ്ഗീതി. ഏവം സമേതസ്സ ഏവം പടിപന്നസ്സ ഏവം ഇരിയന്തസ്സ ഏവം വത്തേന്തസ്സ ഏവം പാലേന്തസ്സ ഏവം യപേന്തസ്സ ഏവം യാപേന്തസ്സ രൂപം വിഭോതി വിഭാവീയതി അതിക്കമീയതി സമതിക്കമീയതി വീതിവത്തീയതീതി – ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം.

സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാതി. പപഞ്ചായേവ പപഞ്ചസങ്ഖാ തണ്ഹാപപഞ്ചസങ്ഖാ, ദിട്ഠിപപഞ്ചസങ്ഖാ, മാനപപഞ്ചസങ്ഖാ സഞ്ഞാനിദാനാ സഞ്ഞാസമുദയാ സഞ്ഞാജാതികാ സഞ്ഞാപഭവാതി – സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ന സഞ്ഞസഞ്ഞീ ന വിസഞ്ഞസഞ്ഞീ, നോപി അസഞ്ഞീ ന വിഭൂതസഞ്ഞീ;

ഏവം സമേതസ്സ വിഭോതി രൂപം, സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തി.

൧൧൦. യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ, അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി;

ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി ഹേകേ, യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേ;

ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി വദന്തി ഏത്തോ.

യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോതി. യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അയാചിമ്ഹ അജ്ഝേസിമ്ഹ പസാദയിമ്ഹ. അകിത്തയീ നോതി കിത്തിതം പകിത്തിതം ആചിക്ഖിതം ദേസിതം പഞ്ഞപിതം പട്ഠപിതം വിവടം വിഭത്തം ഉത്താനീകതം പകാസിതന്തി – യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ.

അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി. അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ, അഞ്ഞം തം യാചാമ, അഞ്ഞം തം അജ്ഝേസാമ, അഞ്ഞം തം പസാദേമ, ഉത്തരിം തം പുച്ഛാമ. തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീതി ഇങ്ഘ ബ്രൂഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി.

ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി ഹേകേ യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേതി. ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏതാ അരൂപസമാപത്തിയോ അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തി. യക്ഖസ്സാതി സത്തസ്സ നരസ്സ മാനവസ്സ പോസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ജീവസ്സ ജാഗുസ്സ ജന്തുസ്സ ഇന്ദഗുസ്സ മനുജസ്സ. സുദ്ധിന്തി സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം. ഇധ പണ്ഡിതാസേതി ഇധ പണ്ഡിതവാദാ ഥിരവാദാ ഞായവാദാ ഹേതുവാദാ ലക്ഖണവാദാ കാരണവാദാ ഠാനവാദാ സകായ ലദ്ധിയാതി – ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി ഹേകേ യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേ.

ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി വദന്തി ഏത്തോതി. ഉദാഹു ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏതാ അരൂപസമാപത്തിയോ അതിക്കമിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ വീതിവത്തേത്വാ ഏത്തോ അരൂപസമാപത്തിതോ അഞ്ഞം ഉത്തരിം യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം വിസുദ്ധിം പരിസുദ്ധിം മുത്തിം വിമുത്തിം പരിമുത്തിം വദന്തി കഥേന്തി ഭണന്തി ദീപയന്തി വോഹരന്തീതി – ഉദാഹു അഞ്ഞമ്പി വദന്തി ഏത്തോ.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ, അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹി;

ഏത്താവതഗ്ഗം നു വദന്തി ഹേകേ, യക്ഖസ്സ സുദ്ധിം ഇധ പണ്ഡിതാസേ;