൧൦. പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസോ

അഥ പുരാഭേദസുത്തനിദ്ദേസം വക്ഖതി –

൮൩. കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ, ഉപസന്തോതി വുച്ചതി;

തം മേ ഗോതമ പബ്രൂഹി, പുച്ഛിതോ ഉത്തമം നരം.

കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ, ഉപസന്തോതി വുച്ചതീതി. കഥംദസ്സീതി കീദിസേന ദസ്സനേന സമന്നാഗതോ, കിംസണ്ഠിതേന, കിംപകാരേന, കിംപടിഭാഗേനാതി – കഥംദസ്സീ. കഥംസീലോതി കീദിസേന സീലേന സമന്നാഗതോ, കിംസണ്ഠിതേന, കിംപകാരേന, കിംപടിഭാഗേനാതി – കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ. ഉപസന്തോതി വുച്ചതീതി സന്തോ ഉപസന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ പടിപസ്സദ്ധോതി വുച്ചതി പവുച്ചതി കഥീയതി ഭണീയതി ദീപീയതി വോഹരീയതി. കഥംദസ്സീതി അധിപഞ്ഞം പുച്ഛതി, കഥംസീലോതി അധിസീലം പുച്ഛതി, ഉപസന്തോതി അധിചിത്തം പുച്ഛതീതി – കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ ഉപസന്തോതി വുച്ചതി.

തം മേ ഗോതമ പബ്രൂഹീതി. തന്തി യം പുച്ഛാമി, യം യാചാമി, യം അജ്ഝേസാമി, യം പസാദേമി. ഗോതമാതി സോ നിമ്മിതോ ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. പബ്രൂഹീതി ബ്രൂഹി ആചിക്ഖ ദേസേഹി പഞ്ഞപേഹി പട്ഠപേഹി വിവര വിഭജ ഉത്താനീകരോഹി പകാസേഹീതി – തം മേ ഗോതമ പബ്രൂഹി.

പുച്ഛിതോ ഉത്തമം നരന്തി. പുച്ഛിതോതി പുട്ഠോ പുച്ഛിതോ യാചിതോ അജ്ഝേസിതോ പസാദിതോ. ഉത്തമം നരന്തി അഗ്ഗം സേട്ഠം വിസിട്ഠം പാമോക്ഖം ഉത്തമം പവരം നരന്തി – പുച്ഛിതോ ഉത്തമം നരം.

തേനാഹ സോ നിമ്മിതോ –

‘‘കഥംദസ്സീ കഥംസീലോ, ഉപസന്തോതി വുച്ചതി;

തം മേ ഗോതമ പബ്രൂഹി, പുച്ഛിതോ ഉത്തമം നര’’ന്തി.

൮൪. വീതതണ്ഹോ പുരാഭേദാ, [ഇതി ഭഗവാ]

പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ;

വേമജ്ഝേ നുപസങ്ഖേയ്യോ,

തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം.

വീതതണ്ഹോ പുരാഭേദാതി. പുരാ കായസ്സ ഭേദാ, പുരാ അത്തഭാവസ്സ ഭേദാ, പുരാ കളേവരസ്സ നിക്ഖേപാ, പുരാ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ വീതതണ്ഹോ വിഗതതണ്ഹോ ചത്തതണ്ഹോ വന്തതണ്ഹോ മുത്തതണ്ഹോ പഹീനതണ്ഹോ പടിനിസ്സട്ഠതണ്ഹോ, വീതരാഗോ വിഗതരാഗോ ചത്തരാഗോ വന്തരാഗോ മുത്തരാഗോ പഹീനരാഗോ പടിനിസ്സട്ഠരാഗോ, നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

ഭഗവാതി ഗാരവാധിവചനം. അപി ച ഭഗ്ഗരാഗോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദോസോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗമോഹോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗമാനോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗദിട്ഠീതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗതണ്ഹോതി ഭഗവാ, ഭഗ്ഗകിലേസോതി ഭഗവാ, ഭജി വിഭജി പവിഭജി ധമ്മരതനന്തി ഭഗവാ, ഭവാനം അന്തകരോതി ഭഗവാ, ഭാവിതകായോ ഭാവിതസീലോ ഭാവിതചിത്തോ ഭാവിതപഞ്ഞോതി ഭഗവാ, ഭജി വാ ഭഗവാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി പന്താനി സേനാസനാനി അപ്പസദ്ദാനി അപ്പനിഗ്ഘോസാനി വിജനവാതാനി മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനി പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അത്ഥരസസ്സ ധമ്മരസസ്സ വിമുത്തിരസസ്സ അധിസീലസ്സ അധിചിത്തസ്സ അധിപഞ്ഞായാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചതുന്നം ഝാനാനം ചതുന്നം അപ്പമഞ്ഞാനം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം അട്ഠന്നം അഭിഭായതനാനം നവന്നം അനുപുബ്ബവിഹാരസമാപത്തീനന്തി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ദസന്നം പഞ്ഞാഭാവനാനം ദസന്നം കസിണസമാപത്തീനം ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ അസുഭസമാപത്തിയാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം പഞ്ചന്നം ബലാനം സത്തന്നം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സാതി ഭഗവാ, ഭാഗീ വാ ഭഗവാ ദസന്നം തഥാഗതബലാനം ചതുന്നം വേസാരജ്ജാനം ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാനം ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം ഛന്നം ബുദ്ധധമ്മാനന്തി ഭഗവാ. ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം; വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ഭഗവാതി – വീതതണ്ഹോ പുരാഭേദാതി ഭഗവാ.

പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോതി പുബ്ബന്തോ വുച്ചതി അതീതോ അദ്ധാ. അതീതം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ തണ്ഹാ പഹീനാ, ദിട്ഠി പടിനിസ്സട്ഠാ തണ്ഹായ പഹീനത്താ, ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സട്ഠത്താ. ഏവമ്പി പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ. അഥ വാ ‘‘ഏവംരൂപോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി, ‘‘ഏവംവേദനോ അഹോസിം… ഏവംസഞ്ഞോ അഹോസിം… ഏവംസങ്ഖാരോ അഹോസിം… ഏവംവിഞ്ഞാണോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി. ഏവമ്പി പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ. അഥ വാ ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖു [ചക്ഖും (സീ. ക.)] അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി രൂപാ’’തി തത്ഥ ന ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ. ‘‘ഇതി മേ സോതം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി സദ്ദാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ ഘാനം അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി ഗന്ധാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ ജിവ്ഹാ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി രസാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ കായോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ മനോ അഹോസി അതീതമദ്ധാനം – ഇതി ധമ്മാ’’തി തത്ഥ ന ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ന ഛന്ദരാഗപടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ. അഥ വാ യാനി താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി ന തദസ്സാദേതി, ന തം നികാമേതി, ന ച തേന വിത്തിം ആപജ്ജതി. ഏവമ്പി പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ.

വേമജ്ഝേ നുപസങ്ഖേയ്യോതി. വേമജ്ഝം വുച്ചതി പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ. പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ തണ്ഹാ പഹീനാ, ദിട്ഠി പടിനിസ്സട്ഠാ. തണ്ഹായ പഹീനത്താ, ദിട്ഠിയാ പടിനിസ്സട്ഠത്താ രത്തോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, ദുട്ഠോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, മൂള്ഹോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, വിനിബദ്ധോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, പരാമട്ഠോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, വിക്ഖേപഗതോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, അനിട്ഠങ്ഗതോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ, ഥാമഗതോതി നുപസങ്ഖേയ്യോ; തേ അഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ; അഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ ഗതിയാ നുപസങ്ഖേയ്യോ, നേരയികോതി വാ തിരച്ഛാനയോനികോതി വാ പേത്തിവിസയികോതി വാ മനുസ്സോതി വാ ദേവോതി വാ രൂപീതി വാ അരൂപീതി വാ സഞ്ഞീതി വാ അസഞ്ഞീതി വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി വാ. സോ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ നത്ഥി കാരണം നത്ഥി യേന സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യാതി – വേമജ്ഝേ നുപസങ്ഖേയ്യോ.

തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതന്തി. തസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. പുരേക്ഖാരാതി ദ്വേ പുരേക്ഖാരാ – തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ ച ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ…പേ… അയം ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ. തസ്സ തണ്ഹാപുരേക്ഖാരോ പഹീനോ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ പടിനിസ്സട്ഠോ. തണ്ഹാപുരേക്ഖാരസ്സ പഹീനത്താ, ദിട്ഠിപുരേക്ഖാരസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ ന തണ്ഹം വാ ദിട്ഠിം വാ പുരതോ കത്വാ ചരതി, ന തണ്ഹാധജോ ന തണ്ഹാകേതു ന തണ്ഹാധിപതേയ്യോ, ന ദിട്ഠിധജോ ന ദിട്ഠികേതു ന ദിട്ഠാധിപതേയ്യോ, ന തണ്ഹായ വാ ദിട്ഠിയാ വാ പരിവാരിതോ ചരതി. ഏവമ്പി തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം. അഥ വാ ‘‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി, ‘‘ഏവംവേദനോ സിയം… ഏവംസഞ്ഞോ സിയം… ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം… ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി. ഏവമ്പി തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം. അഥ വാ ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖു സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി രൂപാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം. ‘‘ഇതി മേ സോതം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി സദ്ദാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ ഘാനം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി ഗന്ധാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ ജിവ്ഹാ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി രസാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ കായോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി ഫോട്ഠബ്ബാ’’തി, ‘‘ഇതി മേ മനോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി ധമ്മാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം. അഥ വാ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ’’തി വാ അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദതോ. ഏവമ്പി തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖതം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘വീതതണ്ഹോ പുരാഭേദാ, [ഇതി ഭഗവാ]

പുബ്ബമന്തമനിസ്സിതോ;

വേമജ്ഝേ നുപസങ്ഖേയ്യോ,

തസ്സ നത്ഥി പുരക്ഖത’’ന്തി.

൮൫. അക്കോധനോ അസന്താസീ, അവികത്ഥീ അകുക്കുചോ;

മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോ, സ വേ വാചായതോ മുനി.

അക്കോധനോ അസന്താസീതി. അക്കോധനോതി യഞ്ഹി ഖോ വുത്തം. അപി ച കോധോ താവ വത്തബ്ബോ. ദസഹാകാരേഹി കോധോ ജായതി – ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തി കോധോ ജായതി, ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’’തി കോധോ ജായതി, ‘‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’’തി കോധോ ജായതി, ‘‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി… അനത്ഥം ചരതി… അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’’തി കോധോ ജായതി, ‘‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി… അത്ഥം ചരതി… അത്ഥം ചരിസ്സതീ’’തി കോധോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന കോധോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ, പടിഘം പടിവിരോധോ, കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ, ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ, ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ, കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം, ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം, വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം, അസുരോപോ [അസ്സുരോപോ (സീ. ക.)] അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി കോധോ.

അപി ച കോധസ്സ അധിമത്തപരിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. അത്ഥി കഞ്ചി [കിഞ്ചി (ക.)] കാലം കോധോ ചിത്താവിലകരണമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ മുഖകുലാനവികുലാനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ മുഖകുലാനവികുലാനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ഹനുസഞ്ചോപനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ഹനുസഞ്ചോപനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ഫരുസവാചം നിച്ഛാരണോ [ഫരുസവാചനിച്ഛാരണോ (സ്യാ.)] ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ഫരുസവാചം നിച്ഛാരണമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ദിസാവിദിസാനുവിലോകനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ദിസാവിദിസാനുവിലോകനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥപരാമസനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ദണ്ഡസത്ഥപരാമസനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥഅബ്ഭുക്കിരണോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ദണ്ഡസത്ഥഅബ്ഭുക്കിരണമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ദണ്ഡസത്ഥഅഭിനിപാതനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ദണ്ഡസത്ഥഅഭിനിപാതമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ഛിന്നവിച്ഛിന്നകരണോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ഛിന്നവിച്ഛിന്നകരണമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ സമ്ഭഞ്ജനപലിഭഞ്ജനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ സമ്ഭഞ്ജനപലിഭഞ്ജനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ അങ്ഗമങ്ഗഅപകഡ്ഢനോ ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ അങ്ഗമങ്ഗഅപകഡ്ഢനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ ജീവിതാവോരോപനോ [ജീവിതപനാസനോ (സ്യാ.)] ഹോതി; അത്ഥി കഞ്ചി കാലം കോധോ ജീവിതാവോരോപനമത്തോ ഹോതി, ന ച താവ സബ്ബചാഗപരിച്ചാഗായ സണ്ഠിതോ ഹോതി. യതോ കോധോ പരപുഗ്ഗലം ഘാടേത്വാ അത്താനം ഘാടേതി, ഏത്താവതാ കോധോ പരമുസ്സദഗതോ പരമവേപുല്ലപ്പത്തോ ഹോതി. യസ്സ സോ കോധോ പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സോ വുച്ചതി അക്കോധനോ. കോധസ്സ പഹീനത്താ അക്കോധനോ, കോധവത്ഥുസ്സ പരിഞ്ഞാതത്താ അക്കോധനോ, കോധഹേതുസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ അക്കോധനോതി – അക്കോധനോ.

അസന്താസീതി ഇധേകച്ചോ താസീ ഹോതി ഉത്താസീ പരിത്താസീ, സോ തസതി ന ഉത്തസതി പരിത്തസതി ഭായതി സന്താസം ആപജ്ജതി. കുലം വാ ന ലഭാമി, ഗണം വാ ന ലഭാമി, ആവാസം വാ ന ലഭാമി, ലാഭം വാ ന ലഭാമി, യസം വാ ന ലഭാമി, പസംസം വാ ന ലഭാമി, സുഖം വാ ന ലഭാമി, ചീവരം വാ ന ലഭാമി, പിണ്ഡപാതം വാ ന ലഭാമി, സേനാസനം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനുപട്ഠാകം വാ ന ലഭാമി, അപ്പഞ്ഞാതോമ്ഹീതി തസതി ഉത്തസതി പരിത്തസതി ഭായതി സന്താസം ആപജ്ജതി.

ഇധ ഭിക്ഖു അസന്താസീ ഹോതി അനുത്താസീ അപരിത്താസീ; സോ ന തസതി ന ഉത്തസതി ന പരിത്തസതി ന ഭായതി ന സന്താസം ആപജ്ജതി. കുലം വാ ന ലഭാമി, ഗണം വാ ന ലഭാമി, ആവാസം വാ ന ലഭാമി, ലാഭം വാ ന ലഭാമി, യസം വാ ന ലഭാമി, പസംസം വാ ന ലഭാമി, സുഖം വാ ന ലഭാമി, ചീവരം വാ ന ലഭാമി, പിണ്ഡപാതം വാ ന ലഭാമി, സേനാസനം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനുപട്ഠാകം വാ ന ലഭാമി, അപ്പഞ്ഞാതോമ്ഹീതി ന തസതി ന ഉത്തസതി ന പരിത്തസതി ന ഭായതി ന സന്താസം ആപജ്ജതീതി – അക്കോധനോ അസന്താസീ.

അവികത്ഥീ അകുക്കുചോതി. ഇധേകച്ചോ കത്ഥീ ഹോതി വികത്ഥീ, സോ കത്ഥതി വികത്ഥതി – അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോതി വാ വതസമ്പന്നോതി വാ സീലബ്ബതസമ്പന്നോതി വാ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോതി വാ മഹാകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോതി വാ, ഞാതോ യസസ്സീ ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനന്തി വാ, ലാഭിമ്ഹി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനന്തി വാ, സുത്തന്തികോതി വാ വിനയധരോതി വാ ധമ്മകഥികോതി വാ, ആരഞ്ഞികോതി വാ പിണ്ഡപാതികോതി വാ പംസുകൂലികോതി വാ തേചീവരികോതി വാ, സപദാനചാരികോതി വാ ഖലുപച്ഛാഭത്തികോതി വാ നേസജ്ജികോതി വാ യഥാസന്ഥതികോതി വാ, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീതി വാ, ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീതി വാ കത്ഥതി വികത്ഥതി. ഏവം ന കത്ഥതി ന വികത്ഥതി, കത്ഥനാ വികത്ഥനാ ആരതോ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – അവികത്ഥീ.

അകുക്കുചോതി. കുക്കുച്ചന്തി ഹത്ഥകുക്കുച്ചമ്പി കുക്കുച്ചം, പാദകുക്കുച്ചമ്പി കുക്കുച്ചം, ഹത്ഥപാദകുക്കുച്ചമ്പി കുക്കുച്ചം, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ, വികാലേ കാലസഞ്ഞിതാ കാലേ വികാലസഞ്ഞിതാ, അവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതാ വജ്ജേ അവജ്ജസഞ്ഞിതാ; യം ഏവരൂപം കുക്കുച്ചം കുക്കുച്ചായനാ കുക്കുച്ചായിതത്തം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ – ഇദം വുച്ചതി കുക്കുച്ചം.

അപി ച ദ്വീഹി കാരണേഹി ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ കതത്താ ച അകതത്താ ച. കഥം കതത്താ ച അകതത്താ ച ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ? ‘‘കതം മേ കായദുച്ചരിതം, അകതം മേ കായസുചരിത’’ന്തിഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘കതം മേ വചീദുച്ചരിതം, അകതം മേ വചീസുചരിതം… കതം മേ മനോദുച്ചരിതം, അകതം മേ മനോസുചരിത’’ന്തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘കതോ മേ പാണാതിപാതോ, അകതാ മേ പാണാതിപാതാ വേരമണീ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘കതം മേ അദിന്നാദാനം, അകതാ മേ അദിന്നാദാനാ വേരമണീ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘കതോ മേ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ, അകതാ മേ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വേരമണീ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘കതോ മേ മുസാവാദോ, അകതാ മേ മുസാവാദാ വേരമണീ’’തി… ‘‘കതാ മേ പിസുണാ വാചാ, അകതാ മേ പിസുണായ വാചായ വേരമണീ’’തി… ‘‘കതാ മേ ഫരുസാ വാചാ, അകതാ മേ ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ’’തി… ‘‘കതോ മേ സമ്ഫപ്പലാപോ, അകതാ മേ സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ’’തി… ‘‘കതാ മേ അഭിജ്ഝാ, അകതാ മേ അനഭിജ്ഝാ’’തി… ‘‘കതോ മേ ബ്യാപാദോ, അകതോ മേ അബ്യാപാദോ’’തി… ‘‘കതാ മേ മിച്ഛാദിട്ഠി, അകതാ മേ സമ്മാദിട്ഠീ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ. ഏവം കതത്താ ച അകതത്താ ച ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ.

അഥ വാ ‘‘സീലേസുമ്ഹി ന പരിപൂരകാരീ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ; ‘‘ഇന്ദ്രിയേസുമ്ഹി അഗുത്തദ്വാരോ’’തി… ‘‘ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുമ്ഹീ’’തി… ‘‘ജാഗരിയം അനനുയുത്തോമ്ഹീ’’തി… ‘‘ന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോമ്ഹീ’’തി… ‘‘അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി… ‘‘അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി… ‘‘അഭാവിതാ മേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി… ‘‘അഭാവിതാനി മേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീ’’തി… ‘‘അഭാവിതാനി മേ പഞ്ച ബലാനീ’’തി… ‘‘അഭാവിതാ മേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി… ‘‘അഭാവിതോ മേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി… ‘‘ദുക്ഖം മേ അപരിഞ്ഞാത’’ന്തി… ‘‘സമുദയോ മേ അപ്പഹീനോ’’തി… ‘‘മഗ്ഗോ മേ അഭാവിതോ’’തി… ‘‘നിരോധോ മേ അസച്ഛികതോ’’തി – ഉപ്പജ്ജതി കുക്കുച്ചം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ. യസ്സേതം കുക്കുച്ചം പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം, സോ വുച്ചതി അകുക്കുച്ചോതി – അവികത്ഥീ അകുക്കുചോ.

മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോതി. മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. മന്തായ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വാചം ഭാസതി ബഹുമ്പി കഥേന്തോ ബഹുമ്പി ഭണന്തോ ബഹുമ്പി ദീപയന്തോ ബഹുമ്പി വോഹരന്തോ. ദുക്കഥിതം ദുബ്ഭണിതം ദുല്ലപിതം ദുരുത്തം ദുബ്ഭാസിതം വാചം ന ഭാസതീതി – മന്തഭാണീ. അനുദ്ധതോതി. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ഉദ്ധച്ചം. യസ്സേതം ഉദ്ധച്ചം പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം, സോ വുച്ചതി അനുദ്ധതോതി – മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോ.

സ വേ വാചായതോ മുനീതി. ഇധ ഭിക്ഖു മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ, സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി – യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി – കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ചതൂഹി വചീസുചരിതേഹി സമന്നാഗതോ ചതുദ്ദോസാപഗതം വാചം ഭാസതി, ബാത്തിംസായ തിരച്ഛാനകഥായ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി.

ദസ കഥാവത്ഥൂനി കഥേസി, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥം കഥേതി, സന്തുട്ഠീകഥം കഥേതി, പവിവേകകഥം… അസംസഗ്ഗകഥം… വീരിയാരമ്ഭകഥം… സീലകഥം… സമാധികഥം… പഞ്ഞാകഥം… വിമുത്തികഥം … വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥം… സതിപട്ഠാനകഥം… സമ്മപ്പധാനകഥം… ഇദ്ധിപാദകഥം… ഇന്ദ്രിയകഥം… ബലകഥം… ബോജ്ഝങ്ഗകഥം… മഗ്ഗകഥം… ഫലകഥം… നിബ്ബാനകഥം കഥേതി. വാചായതോതി യത്തോ പരിയത്തോ ഗുത്തോ ഗോപിതോ രക്ഖിതോ വൂപസന്തോ. മുനീതി. മോനം വുച്ചതി ഞാണം. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സങ്ഗജാലമതിച്ച സോ മുനീതി – സ വേ വാചായതോ മുനി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അക്കോധനോ അസന്താസീ, അവികത്ഥീ അകുക്കുചോ;

മന്തഭാണീ അനുദ്ധതോ, സ വേ വാചായതോ മുനീ’’തി.

൮൬. നിരാസത്തി അനാഗതേ, അതീതം നാനുസോചതി;

വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസു, ദിട്ഠീസു ച ന നീയതി.

നിരാസത്തി അനാഗതേതി. ആസത്തി വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. യസ്സേസാ ആസത്തി തണ്ഹാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി. ഏവമ്പി നിരാസത്തി അനാഗതേ. അഥ വാ ‘‘ഏവംരൂപോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി, ‘‘ഏവംവേദനോ സിയം… ഏവംസഞ്ഞോ സിയം… ഏവംസങ്ഖാരോ സിയം… ഏവംവിഞ്ഞാണോ സിയം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി തത്ഥ നന്ദിം ന സമന്നാനേതി. ഏവമ്പി നിരാസത്തി അനാഗതേ. അഥ വാ ‘‘ഇതി മേ ചക്ഖു സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി രൂപാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി നിരാസത്തി അനാഗതേ. ‘‘ഇതി മേ സോതം സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി സദ്ദാ’’തി…പേ… ‘‘ഇതി മേ മനോ സിയാ അനാഗതമദ്ധാനം – ഇതി ധമ്മാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി നിരാസത്തി അനാഗതേ. അഥ വാ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി അപ്പടിലദ്ധസ്സ പടിലാഭായ ചിത്തം ന പണിദഹതി, ചേതസോ അപ്പണിധാനപ്പച്ചയാ ന തദഭിനന്ദതി; ന തദഭിനന്ദന്തോ. ഏവമ്പി നിരാസത്തി അനാഗതേ.

അതീതം നാനുസോചതീതി. വിപരിണതം വാ വത്ഥും ന സോചതി, വിപരിണതസ്മിം വാ വത്ഥുസ്മിം ന സോചതി, ‘‘ചക്ഖു മേ വിപരിണത’’ന്തി ന സോചതി, ‘‘സോതം മേ… ഘാനം മേ… ജിവ്ഹാ മേ… കായോ മേ… രൂപാ മേ… സദ്ദാ മേ… ഗന്ധാ മേ… രസാ മേ… ഫോട്ഠബ്ബാ മേ… കുലം മേ… ഗണോ മേ… ആവാസോ മേ… ലാഭോ മേ… യസോ മേ… പസംസാ മേ… സുഖം മേ… ചീവരം മേ… പിണ്ഡപാതോ മേ… സേനാസനം മേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ മേ… മാതാ മേ… പിതാ മേ… ഭാതാ മേ… ഭഗിനീ മേ… പുത്തോ മേ… ധീതാ മേ… മിത്താ മേ… അമച്ചാ മേ… ഞാതകാ മേ… സാലോഹിതാ മേ വിപരിണതാ’’തി ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി ന ഉരത്താളിം കന്ദതി ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതീതി – അതീതം നാനുസോചതി.

വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസൂതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോതസമ്ഫസ്സോ ഘാനസമ്ഫസ്സോ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സോ കായസമ്ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, അധിവചനസമ്ഫസ്സോ പടിഘസമ്ഫസ്സോ, സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ദുക്ഖവേദനീയോ ഫസ്സോ അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ, കുസലോ ഫസ്സോ അകുസലോ ഫസ്സോ അബ്യാകതോ ഫസ്സോ, കാമാവചരോ ഫസ്സോ രൂപാവചരോ ഫസ്സോ അരൂപാവചരോ ഫസ്സോ, സുഞ്ഞതോ ഫസ്സോ അനിമിത്തോ ഫസ്സോ അപ്പണിഹിതോ ഫസ്സോ, ലോകിയോ ഫസ്സോ ലോകുത്തരോ ഫസ്സോ, അതീതോ ഫസ്സോ അനാഗതോ ഫസ്സോ പച്ചുപ്പന്നോ ഫസ്സോ; യോ ഏവരൂപോ ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ സമ്ഫുസിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഫസ്സോ.

വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസൂതി. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ, സോതസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… ഘാനസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… കായസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… മനോസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… അധിവചനസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… പടിഘസമ്ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി… സുഖവേദനീയം ഫസ്സം… ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം… അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം ഫസ്സം… കുസലം ഫസ്സം… അകുസലം ഫസ്സം… അബ്യാകതം ഫസ്സം… കാമാവചരം ഫസ്സം… രൂപാവചരം ഫസ്സം… അരൂപാവചരം ഫസ്സം… ലോകിയം ഫസ്സം വിവിത്തം പസ്സതി അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ.

അഥ വാ അതീതം ഫസ്സം അനാഗതേഹി ച പച്ചുപ്പന്നേഹി ച ഫസ്സേഹി വിവിത്തം പസ്സതി, അനാഗതം ഫസ്സം അതീതേഹി ച പച്ചുപ്പന്നേഹി ച ഫസ്സേഹി വിവിത്തം പസ്സതി, പച്ചുപ്പന്നം ഫസ്സം അതീതേഹി ച അനാഗതേഹി ച ഫസ്സേഹി വിവിത്തം പസ്സതി. അഥ വാ യേ തേ ഫസ്സാ അരിയാ അനാസവാ ലോകുത്തരാ സുഞ്ഞതപടിസഞ്ഞുത്താ, തേ ഫസ്സേ വിവിത്തേ പസ്സതി രാഗേന ദോസേന മോഹേന കോധേന ഉപനാഹേന മക്ഖേന പളാസേന ഇസ്സായ മച്ഛരിയേന മായായ സാഠേയ്യേന ഥമ്ഭേന സാരമ്ഭേന മാനേന അതിമാനേന മദേന പമാദേന സബ്ബകിലേസേഹി സബ്ബദുച്ചരിതേഹി സബ്ബദരഥേഹി സബ്ബപരിളാഹേഹി സബ്ബസന്താപേഹി സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി വിവിത്തേ പസ്സതീതി – വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസു.

ദിട്ഠീസു ച ന നീയതീതി. തസ്സ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി. സോ ദിട്ഠിയാ ന യായതി ന നീയതി ന വുയ്ഹതി ന സംഹരീയതി; നപി തം ദിട്ഠിഗതം സാരതോ പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീതി – ദിട്ഠീസു ച ന നീയതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിരാസത്തി അനാഗതേ, അതീതം നാനുസോചതി;

വിവേകദസ്സീ ഫസ്സേസു, ദിട്ഠീസു ച ന നീയതീ’’തി.

൮൭. പതിലീനോ അകുഹകോ, അപിഹാലു അമച്ഛരീ;

അപ്പഗബ്ഭോ അജേഗുച്ഛോ, പേസുണേയ്യേ ച നോ യുതോ.

പതിലീനോ അകുഹകോതി. പതിലീനോതി രാഗസ്സ പഹീനത്താ പതിലീനോ, ദോസസ്സ പഹീനത്താ പതിലീനോ, മോഹസ്സ പഹീനത്താ പതിലീനോ, കോധസ്സ… ഉപനാഹസ്സ … മക്ഖസ്സ… പളാസസ്സ… ഇസ്സായ… മച്ഛരിയസ്സ…പേ… സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാനം പഹീനത്താ പതിലീനോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പതിലീനോ ഹോതി? ഇമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസ്മിമാനോ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പതിലീനോ ഹോതീ’’തി – പതിലീനോ.

അകുഹകോതി തീണി കുഹനവത്ഥൂനി – പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു, ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു, സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധ ഗഹപതികാ ഭിക്ഖും നിമന്തേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. സോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അത്ഥികോ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം ഭിയ്യോകമ്യതം ഉപാദായ ചീവരം പച്ചക്ഖാതി, പിണ്ഡപാതം പച്ചക്ഖാതി, സേനാസനം പച്ചക്ഖാതി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പച്ചക്ഖാതി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ചീവരേന! ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ സുസാനാ വാ സങ്കാരകൂടാ വാ പാപണികാ വാ നന്തകാനി ഉച്ചിനിത്വാ സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന പിണ്ഡപാതേന! ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ ഉഞ്ഛാചരിയായ പിണ്ഡിയാലോപേന ജീവികം കപ്പേയ്യ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന സേനാസനേന! ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ രുക്ഖമൂലികോ വാ അസ്സ സോസാനികോ വാ അബ്ഭോകാസികോ വാ. കിം സമണസ്സ മഹഗ്ഘേന ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന! ഏതം സാരുപ്പം യം സമണോ പൂതിമുത്തേന വാ ഹരിതകീഖണ്ഡേന വാ ഓസധം കരേയ്യാ’’തി. തദുപാദായ ലൂഖം ചീവരം ധാരേതി, ലൂഖം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ലൂഖം സേനാസനം പടിസേവതി, ലൂഖം ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിസേവതി. തമേനം ഗഹപതികാ ഏവം ജാനന്തി – ‘‘അയം സമണോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ധുതവാദോ’’തി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ നിമന്തേന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘തിണ്ണം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി. സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ദേയ്യധമ്മസ്സ സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി, ദക്ഖിണേയ്യാനം സമ്മുഖീഭാവാ സദ്ധോ കുലപുത്തോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതി. ‘തുമ്ഹാകഞ്ചേവായം സദ്ധാ അത്ഥി, ദേയ്യധമ്മോ ച സംവിജ്ജതി, അഹഞ്ച പടിഗ്ഗാഹകോ. സചേഹം ന പടിഗ്ഗഹേസ്സാമി, ഏവം തുമ്ഹേ പുഞ്ഞേന പരിബാഹിരാ ഭവിസ്സന്തി. ന മയ്ഹം ഇമിനാ അത്ഥോ. അപി ച തുമ്ഹാകംയേവ അനുകമ്പായ പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’’തി. തദുപാദായ ബഹുമ്പി ചീവരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുമ്പി പിണ്ഡപാതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുമ്പി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ, ‘‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’’തി, ഗമനം സണ്ഠപേതി ഠാനം സണ്ഠപേതി നിസജ്ജം സണ്ഠപേതി സയനം സണ്ഠപേതി, പണിധായ ഗച്ഛതി പണിധായ തിട്ഠതി പണിധായ നിസീദതി പണിധായ സേയ്യം കപ്പേതി, സമാഹിതോ വിയ ഗച്ഛതി സമാഹിതോ വിയ തിട്ഠതി സമാഹിതോ വിയ നിസീദതി സമാഹിതോ വിയ സേയ്യം കപ്പേതി, ആപാഥകജ്ഝായീവ ഹോതി. യാ ഏവരൂപാ ഇരിയാപഥസ്സ ഠപനാ ആഠപനാ [അട്ഠപനാ (സീ.)] സണ്ഠപനാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം ഇരിയാപഥസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു.

കതമം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു? ഇധേകച്ചോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായോ, ‘‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’’തി, അരിയധമ്മസന്നിസ്സിതം വാചം ഭാസതി. ‘‘യോ ഏവരൂപം ചീവരം ധാരേതി സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപം പത്തം ധാരേതി… ലോഹഥാലകം ധാരേതി… ധമ്മകരണം ധാരേതി… പരിസാവനം ധാരേതി… കുഞ്ചികം ധാരേതി… ഉപാഹനം ധാരേതി… കായബന്ധനം ധാരേതി… ആയോഗം ധാരേതി സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യസ്സ ഏവരൂപോ ഉപജ്ഝായോ സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യസ്സ ഏവരൂപോ ആചരിയോ… ഏവരൂപാ സമാനുപജ്ഝായകാ… സമാനാചരിയകാ… മിത്താ… സന്ദിട്ഠാ… സമ്ഭത്താ… സഹായാ സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപേ വിഹാരേ വസതി സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി; ‘‘യോ ഏവരൂപേ അഡ്ഢയോഗേ വസതി… പാസാദേ വസതി… ഹമ്മിയേ വസതി… ഗുഹായം വസതി… ലേണേ വസതി… കുടിയാ വസതി… കൂടാഗാരേ വസതി… അട്ടേ വസതി … മാളേ വസതി… ഉദ്ദണ്ഡേ വസതി… ഉപട്ഠാനസാലായം വസതി… മണ്ഡപേ വസതി… രുക്ഖമൂലേ വസതി, സോ സമണോ മഹേസക്ഖോ’’തി ഭണതി.

അഥ വാ കോരജികകോരജികോ [കോരഞ്ജികകോരഞ്ജികോ (സീ.)] ഭാകുടികഭാകുടികോ കുഹകകുഹകോ ലപകലപകോ മുഖസമ്ഭാവികോ, ‘‘അയം സമണോ ഇമാസം ഏവരൂപാനം സന്താനം വിഹാരസമാപത്തീനം ലാഭീ’’തി താദിസം ഗമ്ഭീരം ഗൂള്ഹം നിപുണം പടിച്ഛന്നം ലോകുത്തരം സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്തം കഥം കഥേസി. യാ ഏവരൂപാ ഭാകുടികാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – ഇദം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹനവത്ഥു. യസ്സിമാനി തീണി കുഹനവത്ഥൂനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി, സോ വുച്ചതി അകുഹകോതി – പതിലീനോ അകുഹകോ.

അപിഹാലു അമച്ഛരീതി. പിഹാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. യസ്സേസാ പിഹാ തണ്ഹാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ വുച്ചതി അപിഹാലു. സോ രൂപേ ന പിഹേതി, സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം… ലാഭം… യസം… പസംസം… സുഖം… ചീവരം… പിണ്ഡപാതം… സേനാസനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം… കാമധാതും… രൂപധാതും… അരൂപധാതും… കാമഭവം… രൂപഭവം… അരൂപഭവം… സഞ്ഞാഭവം… അസഞ്ഞാഭവം … നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവം… ഏകവോകാരഭവം… ചതുവോകാരഭവം… പഞ്ചവോകാരഭവം… അതീതം… അനാഗതം… പച്ചുപ്പന്നം… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ ന പിഹേതി ന ഇച്ഛതി ന സാദിയതി ന പത്ഥേതി നാഭിജപ്പതീതി – അപിഹാലു. അമച്ഛരീതി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. അപി ച ഖന്ധമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ധാതുമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം, ആയതനമച്ഛരിയമ്പി മച്ഛരിയം ഗാഹോ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. യസ്സേതം മച്ഛരിയം പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം, സോ വുച്ചതി അമച്ഛരീതി – അപിഹാലു അമച്ഛരീ.

അപ്പഗബ്ഭോ അജേഗുച്ഛോതി. പാഗബ്ഭിയന്തി തീണി പാഗബ്ഭിയാനി – കായികം പാഗബ്ഭിയം, വാചസികം പാഗബ്ഭിയം, ചേതസികം പാഗബ്ഭിയം. കതമം കായികം പാഗബ്ഭിയം? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, ഗണഗതോപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, ഭോജനസാലായമ്പി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, ജന്താഘരേപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, ഉദകതിത്ഥേപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, അന്തരഘരം പവിസന്തോപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, അന്തരഘരം പവിട്ഠോപി കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം സങ്ഘഗതോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോ അചിത്തീകാരകതോ [അചിത്തികാരകതോ (സ്യാ. ക.)] ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതി, ഘട്ടയന്തോപി നിസീദതി, പുരതോപി തിട്ഠതി, പുരതോപി നിസീദതി, ഉച്ചേപി ആസനേ നിസീദതി, സസീസം പാരുപിത്വാപി നിസീദതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം സങ്ഘഗതോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം ഗണഗതോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ ഗണഗതോ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാഹനാനം ചങ്കമന്താനം സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്താനം ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഛമായ ചങ്കമന്താനം ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതി, ഘട്ടയന്തോപി നിസീദതി, പുരതോപി തിട്ഠതി, പുരതോപി നിസീദതി, ഉച്ചേപി ആസനേ നിസീദതി, സസീസം പാരുപിത്വാ നിസീദതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം ഗണഗതോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം ഭോജനസാലായം കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ ഭോജനസാലായം അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജ നിസീദതി, നവേപി ഭിക്ഖൂ ആസനേന പടിബാഹതി, ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതി, ഘട്ടയന്തോപി നിസീദതി, പുരതോപി തിട്ഠതി, പുരതോപി നിസീദതി, ഉച്ചേപി ആസനേ നിസീദതി, സസീസം പാരുപിത്വാപി നിസീദതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം ഭോജനസാലായം കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം ജന്താഘരേ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ ജന്താഘരേ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതി, ഘട്ടയന്തോപി നിസീദതി, പുരതോപി തിട്ഠതി, പുരതോപി നിസീദതി, ഉച്ചേപി ആസനേ നിസീദതി, അനാപുച്ഛമ്പി അനജ്ഝിട്ഠോപി കട്ഠം പക്ഖിപതി, ദ്വാരമ്പി പിദഹതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം ജന്താഘരേ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം ഉദകതിത്ഥേ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ ഉദകതിത്ഥേ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി ഓതരതി, പുരതോപി ഓതരതി, ഘട്ടയന്തോപി ന്ഹായതി [നഹായതി (സീ.)], പുരതോപി ന്ഹായതി, ഉപരിതോപി ന്ഹായതി, ഘട്ടയന്തോപി ഉത്തരതി, പുരതോപി ഉത്തരതി, ഉപരിതോപി ഉത്തരതി. ഏവം ഉദകതിത്ഥേ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം അന്തരഘരം പവിസന്തോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ അന്തരഘരം പവിസന്തോ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി ഗച്ഛതി, പുരതോപി ഗച്ഛതി, വോക്കമ്മാപി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛതി. ഏവം അന്തരഘരം പവിസന്തോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം അന്തരഘരം പവിട്ഠോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ അന്തരഘരം പവിട്ഠോ, ‘‘ന പവിസ [പവിസഥ (സീ.) ഏവമഞ്ഞേസു പദദ്വയേസുപി], ഭന്തേ’’തി വുച്ചമാനോ പവിസതി, ‘‘ന തിട്ഠ, ഭന്തേ’’തി വുച്ചമാനോ തിട്ഠതി, ‘‘ന നിസീദ, ഭന്തേ’’തി വുച്ചമാനോ നിസീദതി, അനോകാസമ്പി പവിസതി, അനോകാസേപി തിട്ഠതി, അനോകാസേപി നിസീദതി, യാനിപി താനി ഹോന്തി കുലാനം ഓവരകാനി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച. യത്ഥ കുലിത്ഥിയോ കുലധീതരോ കുലസുണ്ഹായോ കുലകുമാരിയോ നിസീദന്തി, തത്ഥപി സഹസാ പവിസതി കുമാരകസ്സപി സിരം പരാമസതി. ഏവം അന്തരഘരം പവിട്ഠോ കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി – ഇദം കായികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കതമം വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോപി വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, ഗണഗതോപി വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, അന്തരഘരം പവിട്ഠോപി വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം സങ്ഘഗതോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനാപുച്ഛം വാ അനജ്ഝിട്ഠോ വാ ആരാമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ഭണതി, പഞ്ഹം വിസജ്ജേതി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം സങ്ഘഗതോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം ഗണഗതോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ ഗണഗതോ അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനാപുച്ഛം വാ അനജ്ഝിട്ഠോ വാ ആരാമഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ഭണതി, പഞ്ഹം വിസജ്ജേതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ആരാമഗതാനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം ധമ്മം ഭണതി, പഞ്ഹം വിസജ്ജേതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി. ഏവം ഗണഗതോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി.

കഥം അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി? ഇധേകച്ചോ അന്തരഘരം പവിട്ഠോ ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇത്ഥംനാമേ ഇത്ഥംഗോത്തേ കിം അത്ഥി? യാഗു അത്ഥി, ഭത്തം അത്ഥി, ഖാദനീയം അത്ഥി. കിം പിവിസ്സാമ, കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമ, കിം ഖാദിസ്സാമ? കിം വാ അത്ഥി, കിം വാ മേ ദസ്സഥാ’’തി വിപ്പലപതി, യാ ഏവരൂപാ വാചാ പലാപോ വിപ്പലാപോ ലാലപ്പോ ലാലപ്പനാ ലാലപ്പിതത്തം. ഏവം അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വാചസികം പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി – ഇദം വാചസികം പാഗബ്ഭിയം.

കതമം ചേതസികം പാഗബ്ഭിയം? ഇധേകച്ചോ ന ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതോ സമാനോ ഉച്ചാ കുലാ പബ്ബജിതേന സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന, ന മഹാകുലാ പബ്ബജിതോ സമാനോ മഹാകുലാ പബ്ബജിതേന സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന, ന മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ സമാനോ മഹാഭോഗകുലാ പബ്ബജിതേന സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന, ന ഉളാരഭോഗകുലാ പബ്ബജിതോ സമാനോ… ന സുത്തന്തികോ സമാനോ സുത്തന്തികേന സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന, ന വിനയധരോ സമാനോ… ന ധമ്മകഥികോ സമാനോ… ന ആരഞ്ഞികോ സമാനോ… ന പിണ്ഡപാതികോ സമാനോ… ന പംസുകൂലികോ സമാനോ… ന തേചീവരികോ സമാനോ… ന സപദാനചാരികോ സമാനോ… ന ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ സമാനോ… ന നേസജ്ജികോ സമാനോ… ന യഥാസന്ഥതികോ സമാനോ… ന പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ സമാനോ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിനാ സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന…പേ… ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭീ സമാനോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ലാഭിനാ സദ്ധിം സദിസം അത്താനം ദഹതി ചിത്തേന – ഇദം ചേതസികം പാഗബ്ഭിയം. യസ്സിമാനി തീണി പാഗബ്ഭിയാനി പഹീനാനി സമുച്ഛിന്നാനി വൂപസന്താനി പടിപസ്സദ്ധാനി അഭബ്ബുപ്പത്തികാനി ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാനി, സോ വുച്ചതി അപ്പഗബ്ഭോതി – അപ്പഗബ്ഭോ.

അജേഗുച്ഛോതി. അത്ഥി പുഗ്ഗലോ ജേഗുച്ഛോ, അത്ഥി അജേഗുച്ഛോ. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ജേഗുച്ഛോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ജേഗുച്ഛോ. അഥ വാ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ജേഗുച്ഛോ. അഥ വാ കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ, മക്ഖീ ഹോതി പളാസീ, ഇസ്സുകീ ഹോതി മച്ഛരീ, സഠോ ഹോതി മായാവീ, ഥദ്ധോ ഹോതി അതിമാനീ, പാപിച്ഛോ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി [മിച്ഛാദിട്ഠീ (സീ.)], സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി ആദാനഗ്ഗാഹീ ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ജേഗുച്ഛോ.

കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അജേഗുച്ഛോ? ഇധ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ അജേഗുച്ഛോ. അഥ വാ അക്കോധനോ ഹോതി അനുപായാസബഹുലോ, ബഹുമ്പി വുത്തോ സമാനോ ന അഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിട്ഠീയതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ അജേഗുച്ഛോ. അഥ വാ അക്കോധനോ ഹോതി അനുപനാഹീ, അമക്ഖീ ഹോതി അപളാസീ, അനിസ്സുകീ ഹോതി അമച്ഛരീ, അസഠോ ഹോതി അമായാവീ, അഥദ്ധോ ഹോതി അനതിമാനീ, ന പാപിച്ഛോ ഹോതി ന മിച്ഛാദിട്ഠി, അസന്ദിട്ഠിപരാമാസീ ഹോതി അനാദാനഗ്ഗാഹീ സുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ അജേഗുച്ഛോ. സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാ ജേഗുച്ഛാ, പുഥുജ്ജനകല്യാണകം ഉപാദായ അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലാ അജേഗുച്ഛാതി – അപ്പഗബ്ഭോ അജേഗുച്ഛോ.

പേസുണേയ്യേ ച നോ യുതോതി. പേസുഞ്ഞന്തി ഇധേകച്ചോ പിസുണവാചോ ഹോതി, ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ. ഇതി സമഗ്ഗാനം വാ ഭേത്താ [ഭേദോ (ക.)], ഭിന്നാനം വാ അനുപ്പദാതാ, വഗ്ഗാരാമോ, വഗ്ഗരതോ, വഗ്ഗനന്ദീ, വഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി – ഇദം വുച്ചതി പേസുഞ്ഞം.

അപി ച ദ്വീഹി കാരണേഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി – പിയകമ്യതായ വാ, ഭേദാധിപ്പായേന [ഭേദാധിപ്പായോ (ബഹൂസു)] വാ. കഥം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി? ഇമസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമി, മനാപോ ഭവിസ്സാമി, വിസ്സാസികോ ഭവിസ്സാമി, അബ്ഭന്തരികോ ഭവിസ്സാമി, സുഹദയോ ഭവിസ്സാമീതി. ഏവം പിയകമ്യതായ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. കഥം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി? ‘‘കഥം ഇമേ നാനാ അസ്സു വിനാ അസ്സു വഗ്ഗാ അസ്സു ദ്വേധാ അസ്സു ദ്വേജ്ഝാ അസ്സു ദ്വേ പക്ഖാ അസ്സു ഭിജ്ജേയ്യും ന സമാഗച്ഛേയ്യും ദുക്ഖം ന ഫാസു [അഫാസും (സീ.)] വിഹരേയ്യു’’ന്തി. ഏവം ഭേദാധിപ്പായേന പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. യസ്സേതം പേസുഞ്ഞം പഹീനം സമുച്ഛിന്നം വൂപസന്തം പടിപസ്സദ്ധം അഭബ്ബുപ്പത്തികം ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം, സോ പേസുഞ്ഞേ നോ യുതോ ന യുത്തോ ന പയുത്തോ ന സമ്മായുത്തോതി – പേസുണേയ്യേ ച നോ യുതോ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പതിലീനോ അകുഹകോ, അപിഹാലു അമച്ഛരീ;

അപ്പഗബ്ഭോ അജേഗുച്ഛോ, പേസുണേയ്യേ ച നോ യുതോ’’തി.

൮൮. സാതിയേസു അനസ്സാവീ, അതിമാനേ ച നോ യുതോ;

സണ്ഹോ ച പടിഭാനവാ, ന സദ്ധോ ന വിരജ്ജതി.

സാതിയേസു അനസ്സാവീതി. സാതിയാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. കിംകാരണാ സാതിയാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ? യേഭുയ്യേന ദേവമനുസ്സാ പഞ്ച കാമഗുണേ ഇച്ഛന്തി സാതിയന്തി പത്ഥയന്തി പിഹയന്തി അഭിജപ്പന്തി, തംകാരണാ സാതിയാ വുച്ചന്തി പഞ്ച കാമഗുണാ. യേസം ഏസാ സാതിയാ തണ്ഹാ അപ്പഹീനാ തേസം ചക്ഖുതോ രൂപതണ്ഹാ സവതി ആസവതി [പസവതി (സ്യാ.)] സന്ദതി പവത്തതി, സോതതോ സദ്ദതണ്ഹാ… ഘാനതോ ഗന്ധതണ്ഹാ… ജിവ്ഹാതോ രസതണ്ഹാ… കായതോ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ… മനതോ ധമ്മതണ്ഹാ സവതി ആസവതി സന്ദതി പവത്തതി. യേസം ഏസാ സാതിയാ തണ്ഹാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ തേസം ചക്ഖുതോ രൂപതണ്ഹാ ന സവതി നാസവതി [ന പസവതി (സ്യാ.)] ന സന്ദതി ന പവത്തതി, സോതതോ സദ്ദതണ്ഹാ…പേ… മനതോ ധമ്മതണ്ഹാ ന സവതി നാസവതി ന സന്ദതി ന പവത്തതീതി – സാതിയേസു അനസ്സാവീ.

അതിമാനേ ച നോ യുതോതി. കതമോ അതിമാനോ? ഇധേകച്ചോ പരം അതിമഞ്ഞതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി അതിമാനോ. യസ്സേസോ അതിമാനോ പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സോ അതിമാനേ ച നോ യുതോ ന യുത്തോ നപ്പയുത്തോ ന സമ്മായുത്തോതി – അതിമാനേ ച നോ യുതോ.

സണ്ഹോ ച പടിഭാനവാതി. സണ്ഹോതി സണ്ഹേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതോതി സണ്ഹോ, സണ്ഹേന വചീകമ്മേന… സണ്ഹേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോതി സണ്ഹോ, സണ്ഹേഹി സതിപട്ഠാനേഹി സമന്നാഗതോതി സണ്ഹോ, സണ്ഹേഹി സമ്മപ്പധാനേഹി… സണ്ഹേഹി ഇദ്ധിപാദേഹി… സണ്ഹേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി… സണ്ഹേഹി ബലേഹി… സണ്ഹേഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോതി സണ്ഹോ, സണ്ഹേന അരിയേന അട്ഠങ്ഗികേന മഗ്ഗേന സമന്നാഗതോതി – സണ്ഹോ.

പടിഭാനവാതി തയോ പടിഭാനവന്തോ – പരിയത്തിപടിഭാനവാ, പരിപുച്ഛാപടിഭാനവാ, അധിഗമപടിഭാനവാ. കതമോ പരിയത്തിപടിഭാനവാ? ഇധേകച്ചസ്സ പകതിയാ പരിയാപുടം ഹോതി – സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥാ ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, തസ്സ പരിയത്തിം നിസ്സായ പടിഭായതി – അയം പരിയത്തിപടിഭാനവാ. കതമോ പരിപുച്ഛാപടിഭാനവാ? ഇധേകച്ചോ പരിപുച്ഛിതാ [പരിപുച്ഛിതം (സീ.), പരിപുച്ഛകോ (സ്യാ.)] ഹോതി അത്തത്ഥേ ച ഞായത്ഥേ ച ലക്ഖണേ ച കാരണേ ച ഠാനാഠാനേ ച, തസ്സ തം പരിപുച്ഛം നിസ്സായ പടിഭായതി – അയം പരിപുച്ഛാപടിഭാനവാ. കതമോ അധിഗമപടിഭാനവാ? ഇധേകച്ചസ്സ അധിഗതാ ഹോന്തി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ ഛ അഭിഞ്ഞായോ, തസ്സ അത്ഥോ ഞാതോ ധമ്മോ ഞാതോ നിരുത്തി ഞാതാ, അത്ഥേ ഞാതേ അത്ഥോ പടിഭായതി, ധമ്മേ ഞാതേ ധമ്മോ പടിഭായതി, നിരുത്തിയാ ഞാതായ നിരുത്തി പടിഭായതി; ഇമേസു തീസു ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. ഇമായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ഉപേതോ സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമുപപന്നോ സമന്നാഗതോ സോ വുച്ചതി പടിഭാനവാ. യസ്സ പരിയത്തി നത്ഥി, പരിപുച്ഛാ നത്ഥി, അധിഗമോ നത്ഥി, കിം തസ്സ പടിഭായിസ്സതീതി – സണ്ഹോ ച പടിഭാനവാ.

ന സദ്ധോ ന വിരജ്ജതീതി. ന സദ്ധോതി സാമം സയം അഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖം ധമ്മം ന കസ്സചി സദ്ദഹതി അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മാരസ്സ വാ ബ്രഹ്മുനോ വാ. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി സാമം സയം അഭിഞ്ഞാതം…പേ… ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി… ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി…പേ… ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി… ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി…പേ… ‘‘ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’’തി… ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി…പേ… ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി… ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി…പേ… ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ’’തി…പേ… ‘‘ഇമേ ധമ്മാ സച്ഛികാതബ്ബാ’’തി സാമം സയം അഭിഞ്ഞാതം…പേ… ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച, പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം സമുദയഞ്ച…പേ… ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച സാമം സയം അഭിഞ്ഞാതം…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി സാമം സയം അഭിഞ്ഞാതം അത്തപച്ചക്ഖം ധമ്മം ന കസ്സചി സദ്ദഹതി അഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ ദേവസ്സ വാ മാരസ്സ വാ ബ്രഹ്മുനോ വാ [ബ്രഹ്മുനോ വാ…പേ… (സീ. ക.)].

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സദ്ദഹസി ത്വം, സാരിപുത്ത, സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനം; വീരിയിന്ദ്രിയം… സതിന്ദ്രിയം… സമാധിന്ദ്രിയം… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാന’’ന്തി?

‘‘ന ഖ്വാഹം ഏത്ഥ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സദ്ധായ ഗച്ഛാമി സദ്ധിന്ദ്രിയം… വീരിയിന്ദ്രിയം… സതിന്ദ്രിയം… സമാധിന്ദ്രിയം… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനം. യേസം നൂനേതം, ഭന്തേ, അഞ്ഞാതം അസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, തേ തത്ഥ പരേസം സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യും സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനം. വീരിയിന്ദ്രിയം… സതിന്ദ്രിയം… സമാധിന്ദ്രിയം … പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനം. യേസഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭന്തേ, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, നിക്കങ്ഖാ തേ തത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛാ. സദ്ധിന്ദ്രിയം… വീരിയിന്ദ്രിയം… സതിന്ദ്രിയം… സമാധിന്ദ്രിയം… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനം. മയ്ഹഞ്ച ഖോ, ഏതം ഭന്തേ, ഞാതം ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, നിക്കങ്ഖോഹം തത്ഥ നിബ്ബിചികിച്ഛോ. സദ്ധിന്ദ്രിയം… വീരിയിന്ദ്രിയം… സതിന്ദ്രിയം… സമാധിന്ദ്രിയം… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാന’’ന്തി.

‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്ത! യേസഞ്ഹേതം, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞാതം അസ്സ അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം അഫസ്സിതം പഞ്ഞായ, തേ തത്ഥ പരേസം സദ്ധായ ഗച്ഛേയ്യും സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവിതം ബഹുലീകതം അമതോഗധം ഹോതി അമതപരായനം അമതപരിയോസാനന്തി.

‘‘അസ്സദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച, സന്ധിച്ഛേദോ ച യോ നരോ;

ഹതാവകാസോ വന്താസോ, സ വേ ഉത്തമപോരിസോ’’തി.

ന സദ്ധോ ന വിരജ്ജതീതി. സബ്ബേ ബാലപുഥുജ്ജനാ രജ്ജന്തി, പുഥുജ്ജനകല്യാണകം ഉപാദായ സത്ത സേക്ഖാ വിരജ്ജന്തി. അരഹാ നേവ രജ്ജതി നോ വിരജ്ജതി, വിരത്തോ സോ ഖയാ രാഗസ്സ വീതരാഗത്താ ഖയാ ദോസസ്സ വീതദോസത്താ, ഖയാ മോഹസ്സ വീതമോഹത്താ. സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ…പേ… ജാതിമരണസംസാരോ നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി – ന സദ്ധോ ന വിരജ്ജതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സാതിയേസു അനസ്സാവീ, അതിമാനേ ച നോ യുതോ;

സണ്ഹോ ച പടിഭാനവാ, ന സദ്ധോ ന വിരജ്ജതീ’’തി.

൮൯. ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതി, അലാഭേ ച ന കുപ്പതി;

അവിരുദ്ധോ ച തണ്ഹായ, രസേസു [രസേ ച (സീ. സ്യാ.)] നാനുഗിജ്ഝതി.

ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതി, അലാഭേ ച ന കുപ്പതീതി. കഥം ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ലാഭിം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കേന നു ഖോ അയമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി? തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ സുത്തന്തികോ, തേനായമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. സോ ലാഭഹേതു ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാ ലാഭം പരിപാചേന്തോ സുത്തന്തം പരിയാപുണാതി. ഏവമ്പി ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ലാഭിം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കേന നു ഖോ അയമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി? തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ വിനയധരോ…പേ… ധമ്മകഥികോ… ആഭിധമ്മികോ, തേനായമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. സോ ലാഭഹേതു ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാ ലാഭം പരിപാചേന്തോ അഭിധമ്മം പരിയാപുണാതി. ഏവമ്പി ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ലാഭിം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കേന നു ഖോ അയമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി? തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ആരഞ്ഞികോ… പിണ്ഡപാതികോ… പംസുകൂലികോ… തേചീവരികോ… സപദാനചാരികോ… ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ… നേസജ്ജികോ… യഥാസന്ഥതികോ, തേനായമായസ്മാ ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. സോ ലാഭഹേതു ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാ ലാഭം പരിപാചേന്തോ ആരഞ്ഞികോ ഹോതി…പേ… യഥാസന്ഥതികോ ഹോതി. ഏവമ്പി ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി.

കഥം ന ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി? ഇധ ഭിക്ഖു ന ലാഭഹേതു, ന ലാഭപച്ചയാ, ന ലാഭകാരണാ, ന ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാ, ന ലാഭം പരിപാചേന്തോ, യാവദേവ അത്തദമത്ഥായ അത്തസമത്ഥായ അത്തപരിനിബ്ബാപനത്ഥായ സുത്തന്തം പരിയാപുണാതി, വിനയം പരിയാപുണാതി, അഭിധമ്മം പരിയാപുണാതി. ഏവമ്പി ന ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതി.

അഥ വാ ഭിക്ഖു ന ലാഭഹേതു, ന ലാഭപച്ചയാ, ന ലാഭകാരണാ, ന ലാഭാഭിനിബ്ബത്തിയാ, ന ലാഭം പരിപാചേന്തോ, യാവദേവ അപ്പിച്ഛഞ്ഞേവ [അപ്പിച്ഛംയേവ (സീ.)] നിസ്സായ സന്തുട്ഠിഞ്ഞേവ നിസ്സായ സല്ലേഖഞ്ഞേവ നിസ്സായ പവിവേകഞ്ഞേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതഞ്ഞേവ [ഇദമത്ഥികതഞ്ഞേവ (സീ.)] നിസ്സായ ആരഞ്ഞികോ ഹോതി, പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, പംസുകൂലികോ ഹോതി, തേചീവരികോ ഹോതി, സപദാനചാരികോ ഹോതി, ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ ഹോതി, നേസജ്ജികോ ഹോതി, യഥാസന്ഥതികോ ഹോതി. ഏവമ്പി ന ലാഭകമ്യാ സിക്ഖതീതി – ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതി.

അലാഭേ ച ന കുപ്പതീതി. കഥം അലാഭേ കുപ്പതി? ഇധേകച്ചോ ‘‘കുലം വാ ന ലഭാമി, ഗണം വാ ന ലഭാമി, ആവാസം വാ ന ലഭാമി, ലാഭം വാ ന ലഭാമി, യസം വാ ന ലഭാമി, പസംസം വാ ന ലഭാമി, സുഖം വാ ന ലഭാമി, ചീവരം വാ ന ലഭാമി, പിണ്ഡപാതം വാ ന ലഭാമി, സേനാസനം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം വാ ന ലഭാമി, ഗിലാനുപട്ഠാകം വാ ന ലഭാമി, അപ്പഞ്ഞാതോമ്ഹീ’’തി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിട്ഠീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. ഏവം അലാഭേ കുപ്പതി.

കഥം അലാഭേ ന കുപ്പതി? ഇധ ഭിക്ഖു ‘‘കുലം വാ ന ലഭാമി ഗണം വാ ന ലഭാമി…പേ… അപ്പഞ്ഞാതോമ്ഹീ’’തി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിട്ഠീയതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. ഏവം അലാഭേ ന കുപ്പതീതി – ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതി അലാഭേ ച ന കുപ്പതി.

അവിരുദ്ധോ ച തണ്ഹായ, രസേസു നാനുഗിജ്ഝതീതി. വിരുദ്ധോതി യോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ, പടിഘം പടിവിരോധോ, കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ, ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ, ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ, കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം, ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം, ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ, ചണ്ഡിക്കം, അസുരോപോ, അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി വിരോധോ. യസ്സേസോ വിരോധോ പഹീനോ സമുച്ഛിന്നോ വൂപസന്തോ പടിപസ്സദ്ധോ അഭബ്ബുപ്പത്തികോ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ, സോ വുച്ചതി അവിരുദ്ധോ. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ. രസോതി മൂലരസോ ഖന്ധരസോ തചരസോ പത്തരസോ പുപ്ഫരസോ ഫലരസോ, അമ്ബിലം മധുരം തിത്തകം കടുകം ലോണികം ഖാരികം ലമ്ബികം [ലപിലം (സീ.), ലമ്ബിലം (സ്യാ.), ലബിലം (ക.), ആയതനവിഭങ്ഗേ] കസാവോ സാദു അസാദു സീതം ഉണ്ഹം. സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ രസഗിദ്ധാ. തേ ജിവ്ഹഗ്ഗേന രസഗ്ഗാനി പരിയേസന്താ ആഹിണ്ഡന്തി, തേ അമ്ബിലം ലഭിത്വാ അനമ്ബിലം പരിയേസന്തി, അനമ്ബിലം ലഭിത്വാ അമ്ബിലം പരിയേസന്തി; മധുരം ലഭിത്വാ അമധുരം പരിയേസന്തി, അമധുരം ലഭിത്വാ മധുരം പരിയേസന്തി; തിത്തകം ലഭിത്വാ അതിത്തകം പരിയേസന്തി, അതിത്തകം ലഭിത്വാ തിത്തകം പരിയേസന്തി; കടുകം ലഭിത്വാ അകടുകം പരിയേസന്തി, അകടുകം ലഭിത്വാ കടുകം പരിയേസന്തി; ലോണികം ലഭിത്വാ അലോണികം പരിയേസന്തി, അലോണികം ലഭിത്വാ ലോണികം പരിയേസന്തി; ഖാരികം ലഭിത്വാ അഖാരികം പരിയേസന്തി, അഖാരികം ലഭിത്വാ ഖാരികം പരിയേസന്തി; ലമ്ബികം ലഭിത്വാ കസാവം പരിയേസന്തി, കസാവം ലഭിത്വാ ലമ്ബികം പരിയേസന്തി; സാദും ലഭിത്വാ അസാദും പരിയേസന്തി, അസാദും ലഭിത്വാ സാദും പരിയേസന്തി; സീതം ലഭിത്വാ ഉണ്ഹം പരിയേസന്തി, ഉണ്ഹം ലഭിത്വാ സീതം പരിയേസന്തി. തേ യം യം ലഭിത്വാ തേന തേന ന സന്തുസ്സന്തി അപരാപരം പരിയേസന്തി, മനാപികേസു രസേസു രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോസന്നാ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ പലിബുദ്ധാ. യസ്സേസാ രസതണ്ഹാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ. ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’തി.

യഥാ വനം ആലിമ്പേയ്യ യാവദേവ രോപനത്ഥായ, യഥാ വാ പന അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജേയ്യ യാവദേവ ഭാരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ, യഥാ വാ പന പുത്തമംസം ആഹാരം ആഹരേയ്യ യാവദേവ കന്താരസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ; ഏവമേവ ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘‘നേവ ദവായ…പേ… ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’തി. രസതണ്ഹം പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി അനഭാവം ഗമേതി, രസതണ്ഹായ ആരതോ അസ്സ വിരതോ പടിവിരതോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – അവിരുദ്ധോ ച തണ്ഹായ രസേസു നാനുഗിജ്ഝതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ലാഭകമ്യാ ന സിക്ഖതി, അലാഭേ ച ന കുപ്പതി;

അവിരുദ്ധോ ച തണ്ഹായ, രസേസു നാനുഗിജ്ഝതീ’’തി.

൯൦. ഉപേക്ഖകോ സദാ സതോ, ന ലോകേ മഞ്ഞതേ സമം;

ന വിസേസീ ന നീചേയ്യോ, തസ്സ നോ സന്തി ഉസ്സദാ.

ഉപേക്ഖകോ സദാ സതോതി. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതോ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ, ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപം നാഭിഗിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി [നാഭിഹസതി (സീ. സ്യാ.)] ന രാഗം ജനേതി, തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. ചക്ഖുനാ ഖോ പനേവ രൂപം ദിസ്വാ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ [അപ്പതിട്ഠീന ചിത്തോ (സ്യാ.), അപ്പതിട്ഠനചിത്തോ (ക.)] അലീനമനസോ [ആദിനമനസോ (സ്യാ.)] അബ്യാപന്നചേതസോ, തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപം നാഭിഗിജ്ഝതി നാഭിഹംസതി ന രാഗം ജനേതി, തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. മനസാ ഖോ പനേവ ധമ്മം വിഞ്ഞായ അമനാപം ന മങ്കു ഹോതി അപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ അലീനമനസോ അബ്യാപന്നചേതസോ, തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ മനാപാമനാപേസു രൂപേസു തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ മനാപാമനാപേസു ധമ്മേസു തസ്സ ഠിതോവ കായോ ഹോതി, ഠിതം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സുസണ്ഠിതം സുവിമുത്തം.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ രജനീയേ ന രജ്ജതി, ദുസ്സനീയേ [ദോസനീയേ (ബഹൂസു)] ന ദുസ്സതി, മോഹനീയേ ന മുയ്ഹതി, കോപനീയേ ന കുപ്പതി, മദനീയേ ന മജ്ജതി, കിലേസനീയേ ന കിലിസ്സതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ രജനീയേ ന രജ്ജതി ദുസ്സനീയേ ന ദുസ്സതി, മോഹനീയേ ന മുയ്ഹതി, കോപനീയേ ന കുപ്പതി, മദനീയേ ന മജ്ജതി, കിലേസനീയേ ന കിലിസ്സതി. ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തോ, സുതേ സുതമത്തോ, മുതേ മുതമത്തോ, വിഞ്ഞാതേ വിഞ്ഞാതമത്തോ. ദിട്ഠേ ന ലിമ്പതി, സുതേ ന ലിമ്പതി, മുതേ ന ലിമ്പതി, വിഞ്ഞാതേ ന ലിമ്പതി. ദിട്ഠേ അനൂപയോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി. സുതേ… മുതേ… വിഞ്ഞാതേ അനൂപയോ അനപായോ അനിസ്സിതോ അപ്പടിബദ്ധോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതി.

സംവിജ്ജതി അരഹതോ ചക്ഖു, പസ്സതി അരഹാ ചക്ഖുനാ രൂപം. ഛന്ദരാഗോ അരഹതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ അരഹാ. സംവിജ്ജതി അരഹതോ സോതം, സുണാതി അരഹാ സോതേന സദ്ദം. ഛന്ദരാഗോ അരഹതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ അരഹാ. സംവിജ്ജതി അരഹതോ ഘാനം, ഘായതി അരഹാ ഘാനേന ഗന്ധം. ഛന്ദരാഗോ അരഹതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ അരഹാ. സംവിജ്ജതി അരഹതോ ജിവ്ഹാ, സായതി അരഹാ ജിവ്ഹായ രസം…പേ… സംവിജ്ജതി അരഹതോ കായോ, ഫുസതി അരഹാ കായേന ഫോട്ഠബ്ബം…പേ… സംവിജ്ജതി അരഹതോ മനോ, വിജാനാതി അരഹാ മനസാ ധമ്മം. ഛന്ദരാഗോ അരഹതോ നത്ഥി സുവിമുത്തചിത്തോ അരഹാ.

ചക്ഖു രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിതം, തം അരഹതോ ദന്തം ഗുത്തം രക്ഖിതം സംവുതം, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. സോതം സദ്ദാരാമം…പേ… ഘാനം ഗന്ധാരാമം… ജിവ്ഹാ രസാരാമാ രസരതാ രസസമ്മുദിതാ, സാ അരഹതോ ദന്താ ഗുത്താ രക്ഖിതാ സംവുതാ, തസ്സാ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി. കായോ ഫോട്ഠബ്ബാരാമോ…പേ… മനോ ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ ധമ്മസമ്മുദിതോ, സോ അരഹതോ ദന്തോ ഗുത്തോ രക്ഖിതോ സംവുതോ, തസ്സ ച സംവരായ ധമ്മം ദേസേതി.

‘‘ദന്തം നയന്തി സമിതിം, ദന്തം രാജാഭിരൂഹതി;

ദന്തോ സേട്ഠോ മനുസ്സേസു, യോതിവാക്യം തിതിക്ഖതി.

‘‘വരമസ്സതരാ ദന്താ, ആജാനീയാ ച [ആജാനിയാവ (സ്യാ.)] സിന്ധവാ;

കുഞ്ജരാ ച മഹാനാഗാ, അത്തദന്തോ തതോ വരം.

‘‘ന ഹി ഏതേഹി യാനേഹി, ഗച്ഛേയ്യ അഗതം ദിസം;

യഥാത്തനാ സുദന്തേന, ദന്തോ ദന്തേന ഗച്ഛതി.

‘‘വിധാസു ന വികമ്പന്തി, വിപ്പമുത്താ പുനബ്ഭവാ;

ദന്തഭൂമിമനുപ്പത്താ, തേ ലോകേ വിജിതാവിനോ.

‘‘യസ്സിന്ദ്രിയാനി ഭാവിതാനി [വിഭാവിതാനി (സീ.)], അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച [അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ച (സീ.), അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച (സ്യാ. ക.) സു. നി. ൫൨൧] സബ്ബലോകേ;

നിബ്ബിജ്ഝ ഇമം [നിബ്ബിജ്ഝിമം (സ്യാ.), നിബ്ബിജ്ജ ഇമം (ക.)] പരഞ്ച ലോകം, കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതോ സ ദന്തോ’’തി.

ഉപേക്ഖകോ സദാതി. സദാ സബ്ബദാ സബ്ബകാലം നിച്ചകാലം ധുവകാലം…പേ… പച്ഛിമേ വയോഖന്ധേ. സതോതി ചതൂഹി കാരണേഹി സതോ – കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ, വേദനാസു… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സതോ…പേ… സോ വുച്ചതി സതോതി – ഉപേക്ഖകോ സദാ സതോ.

ന ലോകേ മഞ്ഞതേ സമന്തി. ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനം ന ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – ന ലോകേ മഞ്ഞതേ സമം.

ന വിസേസീ ന നീചേയ്യോതി. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി അതിമാനം ന ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാ. ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി ഓമാനം ന ജനേതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ വത്ഥുനാതി – ന വിസേസീ ന നീചേയ്യോ.

തസ്സ നോ സന്തി ഉസ്സദാതി. തസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. ഉസ്സദാതി സത്തുസ്സദാ – രാഗുസ്സദോ ദോസുസ്സദോ മോഹുസ്സദോ മാനുസ്സദോ ദിട്ഠുസ്സദോ കിലേസുസ്സദോ കമ്മുസ്സദോ. തസ്സിമേ ഉസ്സദാ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – തസ്സ നോ സന്തി ഉസ്സദാ.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഉപേക്ഖകോ സദാ സതോ, ന ലോകേ മഞ്ഞതേ സമം;

ന വിസേസീ ന നീചേയ്യോ, തസ്സ നോ സന്തി ഉസ്സദാ’’തി.

൯൧. യസ്സ നിസ്സയതാ [നിസ്സയനാ (ക.)] നത്ഥി, ഞത്വാ ധമ്മം അനിസ്സിതോ;

ഭവായ വിഭവായ വാ, തണ്ഹാ യസ്സ ന വിജ്ജതി.

യസ്സ നിസ്സയതാ നത്ഥീതി. യസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. നിസ്സയാതി ദ്വേ നിസ്സയാ – തണ്ഹാനിസ്സയോ ച ദിട്ഠിനിസ്സയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാനിസ്സയോ…പേ… അയം ദിട്ഠിനിസ്സയോ. തസ്സ തണ്ഹാനിസ്സയോ പഹീനോ, ദിട്ഠിനിസ്സയോ പടിനിസ്സട്ഠോ; തണ്ഹാനിസ്സയസ്സ പഹീനത്താ ദിട്ഠിനിസ്സയസ്സ പടിനിസ്സട്ഠത്താ നിസ്സയതാ യസ്സ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – യസ്സ നിസ്സയതാ നത്ഥി.

ഞത്വാ ധമ്മം അനിസ്സിതോതി. ഞത്വാതി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ, ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി… ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി…പേ… ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഞത്വാ ജാനിത്വാ തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ. അനിസ്സിതോതി ദ്വേ നിസ്സയാ – തണ്ഹാനിസ്സയോ ച ദിട്ഠിനിസ്സയോ ച…പേ… അയം തണ്ഹാനിസ്സയോ…പേ… അയം ദിട്ഠിനിസ്സയോ. തണ്ഹാനിസ്സയം പഹായ ദിട്ഠിനിസ്സയം പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ ചക്ഖും അനിസ്സിതോ, സോതം അനിസ്സിതോ, ഘാനം അനിസ്സിതോ, ജിവ്ഹം അനിസ്സിതോ, കായം അനിസ്സിതോ, മനം അനിസ്സിതോ, രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലം… ഗണം… ആവാസം…പേ… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേ ധമ്മേ അനിസ്സിതോ അനല്ലീനോ അനുപഗതോ അനജ്ഝോസിതോ അനധിമുത്തോ നിക്ഖന്തോ നിസ്സടോ വിപ്പമുത്തോ വിസഞ്ഞുത്തോ വിമരിയാദികതേന ചേതസാ വിഹരതീതി – ഞത്വാ ധമ്മം അനിസ്സിതോ.

ഭവായ വിഭവായ വാ, തണ്ഹാ യസ്സ ന വിജ്ജതീതി. തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ. യസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. ഭവായാതി ഭവദിട്ഠിയാ, വിഭവായാതി വിഭവദിട്ഠിയാ; ഭവായാതി സസ്സതദിട്ഠിയാ, വിഭവായാതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ; ഭവായാതി പുനപ്പുനഭവായ പുനപ്പുനഗതിയാ പുനപ്പുനഉപപത്തിയാ പുനപ്പുനപടിസന്ധിയാ പുനപ്പുനഅത്തഭാവാഭിനിബ്ബത്തിയാ. തണ്ഹാ യസ്സ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജതി നുപലബ്ഭതി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – ഭവായ വിഭവായ വാ തണ്ഹാ യസ്സ ന വിജ്ജതി.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യസ്സ നിസ്സയതാ നത്ഥി, ഞത്വാ ധമ്മം അനിസ്സിതോ;

ഭവായ വിഭവായ വാ, തണ്ഹാ യസ്സ ന വിജ്ജതീ’’തി.

൯൨. തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി, കാമേസു അനപേക്ഖിനം;

ഗന്ഥാ തസ്സ ന വിജ്ജന്തി, അതരീ സോ വിസത്തികം.

തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി. ഉപസന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ പടിപസ്സദ്ധോതി. തം ബ്രൂമി തം കഥേമി തം ഭണാമി തം ദീപയാമി തം വോഹരാമീതി – തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി.

കാമേസു അനപേക്ഖിനന്തി. കാമാതി ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമാ ച കിലേസകാമാ ച…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി വത്ഥുകാമാ…പേ… ഇമേ വുച്ചന്തി കിലേസകാമാ. വത്ഥുകാമേ പരിജാനിത്വാ, കിലേസകാമേ പഹായ പജഹിത്വാ വിനോദേത്വാ ബ്യന്തിം കരിത്വാ അനഭാവം ഗമേത്വാ കാമേസു അനപേക്ഖിനോ വീതകാമോ ചത്തകാമോ വന്തകാമോ മുത്തകാമോ പഹീനകാമോ പടിനിസ്സട്ഠകാമോ, കാമേസു വീതരാഗോ വിഗതരാഗോ ചത്തരാഗോ വന്തരാഗോ മുത്തരാഗോ പഹീനരാഗോ പടിനിസ്സട്ഠരാഗോ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതിഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതീതി – കാമേസു അനപേക്ഖിനം.

ഗന്ഥാ തസ്സ ന വിജ്ജന്തീതി. ഗന്ഥാതി ചത്താരോ ഗന്ഥാ – അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ രാഗോ അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, പരവാദേസു ആഘാതോ അപ്പച്ചയോ ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, അത്തനോ സീലം വാ വതം വാ സീലബ്ബതം വാ പരാമാസോ സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, അത്തനോ ദിട്ഠി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ. തസ്സാതി അരഹതോ ഖീണാസവസ്സ. ഗന്ഥാ തസ്സ ന വിജ്ജന്തീതി. ഗന്ഥാ തസ്സ നത്ഥി ന സന്തി ന സംവിജ്ജന്തി നുപലബ്ഭന്തി, പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാതി – ഗന്ഥാ തസ്സ ന വിജ്ജന്തി.

അതരീ സോ വിസത്തികന്തി. വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ. യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം. വിസത്തികാതി കേനട്ഠേന വിസത്തികാ? വിസതാതി വിസത്തികാ, വിസാലാതി വിസത്തികാ, വിസടാതി വിസത്തികാ, വിസമാതി വിസത്തികാ, വിസക്കതീതി വിസത്തികാ, വിസംഹരതീതി വിസത്തികാ, വിസംവാദികാതി വിസത്തികാ, വിസമൂലാതി വിസത്തികാ, വിസഫലാതി വിസത്തികാ, വിസപരിഭോഗാതി വിസത്തികാ, വിസാലാ വാ പന സാ തണ്ഹാ രൂപേ… സദ്ദേ… ഗന്ധേ… രസേ… ഫോട്ഠബ്ബേ… കുലേ… ഗണേ… ആവാസേ…പേ… ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു വിസതം വിത്ഥതാതി വിസത്തികാ. അതരീ സോ വിസത്തികന്തി. സോ ഇമം വിസത്തികം തണ്ഹം അതരി ഉത്തരി പതരി സമതിക്കമി വീതിവത്തീതി – അതരീ സോ വിസത്തികം.

തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘തം ബ്രൂമി ഉപസന്തോതി, കാമേസു അനപേക്ഖിനം;