൭. കുമ്ഭവഗ്ഗോ

൧. കുമ്ഭങ്ഗപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘കുമ്ഭസ്സ ഏകം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബ’ന്തി യം വദേസി, കതമം തം ഏകം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കുമ്ഭോ സമ്പുണ്ണോ ന സണതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ആഗമേ അധിഗമേ പരിയത്തിയം സാമഞ്ഞേ പാരമിം പത്വാ ന സണിതബ്ബം, ന തേന മാനോ കരണീയോ, ന ദബ്ബോ [ദപ്പോ (സീ.)] ദസ്സേതബ്ബോ, നിഹതമാനേന നിഹതദബ്ബേന ഭവിതബ്ബം, ഉജുകേന അമുഖരേന അവികത്ഥിനാ. ഇദം, മഹാരാജ, കുമ്ഭസ്സ ഏകം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സുത്തനിപാതേ –

‘‘‘യദൂനകം തം സണതി, യം പൂരം സന്തമേവ തം;

അഡ്ഢകുമ്ഭൂപമോ [രിത്തകുമ്ഭൂപമോ (സീ.)] ബാലോ, രഹദോ പൂരോവ പണ്ഡിതോ’’’തി.

കുമ്ഭങ്ഗപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. കാളായസങ്ഗപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘കാളായസസ്സ [കാളഹംസസ്സ (ക.)] ദ്വേ അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി ദ്വേ അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കാളായസോ സുപീതോ [സുഥിതോ (ക.)] വമതി [വഹതി (സ്യാ. ക.)], ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനോ യോഗാവചരസ്സ മാനസം യോനിസോ മനസികാരേന [യോനിസോ മനസികാരേ (സീ. സ്യാ. ക.)] അപീതം വമതി. ഇദം, മഹാരാജ, കാളായസസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, കാളായസോ സകിം പീതം ഉദകം ന വമതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന യോ സകിം ഉപ്പന്നോ പസാദോ, ന പുന സോ വമിതബ്ബോ ‘ഉളാരോ സോ ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’തി. ‘രൂപം അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ, സഞ്ഞാ അനിച്ചാ, സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി യം സകിം ഉപ്പന്നം ഞാണം, ന പുന തം വമിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, കാളായസസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘ദസ്സനമ്ഹി പരിസോധിതോ [പരിസോധികേ (സീ. ക.)] നരോ, അരിയധമ്മേ നിയതോ വിസേസഗൂ;

നപ്പവേധതി അനേകഭാഗസോ, സബ്ബസോ ച മുഖഭാവമേവ സോ’’’തി.

കാളായസങ്ഗപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ഛത്തങ്ഗപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ഛത്തസ്സ തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഛത്തം ഉപരി മുദ്ധനി ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കിലേസാനം ഉപരി മുദ്ധനി ചരേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഛത്തസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഛത്തം മുദ്ധനുപത്ഥമ്ഭം ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന യോനിസോ മനസികാരുപത്ഥമ്ഭേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഛത്തസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഛത്തം വാതാതപമേഘവുട്ഠിയോ പടിഹനതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന നാനാവിധദിട്ഠിപുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം [മഹാവാത (ക.)] മതവാതതിവിധഗ്ഗിസന്താപകിലേസവുട്ഠിയോ പടിഹന്തബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, ഛത്തസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘‘യഥാപി ഛത്തം വിപുലം, അച്ഛിദ്ദം ഥിരസംഹിതം;

വാതാതപം നിവാരേതി, മഹതീ മേഘവുട്ഠിയോ.

‘‘‘തഥേവ ബുദ്ധപുത്തോപി, സീലഛത്തധരോ സുചി;

കിലേസവുട്ഠിം വാരേതി, സന്താപതിവിധഗ്ഗയോ’’’തി.

ഛത്തങ്ഗപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ഖേത്തങ്ഗപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ഖേത്തസ്സ തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഖേത്തം മാതികാസമ്പന്നം ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സുചരിതവത്തപ്പടിവത്തമാതികാസമ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഖേത്തസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഖേത്തം മരിയാദാസമ്പന്നം ഹോതി, തായ ച മരിയാദായ ഉദകം രക്ഖിത്വാ ധഞ്ഞം പരിപാചേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സീലഹിരിമരിയാദാസമ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം, തായ ച സീലഹിരിമരിയാദായ സാമഞ്ഞം രക്ഖിത്വാ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ഇദം, മഹാരാജ, ഖേത്തസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഖേത്തം ഉട്ഠാനസമ്പന്നം ഹോതി, കസ്സകസ്സ ഹാസജനകം അപ്പമ്പി ബീജം വുത്തം ബഹു ഹോതി, ബഹു വുത്തം ബഹുതരം ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഉട്ഠാനസമ്പന്നേന വിപുലഫലദായിനാ ഭവിതബ്ബം, ദായകാനം ഹാസജനകേന ഭവിതബ്ബം, യഥാ അപ്പം ദിന്നം ബഹു ഹോതി, ബഹു ദിന്നം ബഹുതരം ഹോതി. ഇദം, മഹാരാജ, ഖേത്തസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന ഉപാലിനാ വിനയധരേന –

‘‘‘ഖേത്തൂപമേന ഭവിതബ്ബം, ഉട്ഠാനവിപുലദായിനാ;

ഏസ ഖേത്തവരോ നാമ, യോ ദദാതി വിപുലം ഫല’’’ന്തി.

ഖേത്തങ്ഗപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. അഗദങ്ഗപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘അഗദസ്സ ദ്വേ അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി ദ്വേ അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, അഗദേ കിമീ ന സണ്ഠഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന മാനസേ കിലേസാ ന സണ്ഠപേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, അഗദസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, അഗദോ ദട്ഠഫുട്ഠദിട്ഠഅസിതപീതഖായിതസായിതം സബ്ബം വിസം പടിഹനതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിവിസം സബ്ബം പടിഹനിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, അഗദസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘സങ്ഖാരാനം സഭാവത്ഥം, ദട്ഠുകാമേന യോഗിനാ;

അഗദേനേവ ഹോതബ്ബം, കിലേസവിസനാസനേ’’’തി.

അഗദങ്ഗപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. ഭോജനങ്ഗപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ഭോജനസ്സ തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബസത്താനം ഉപത്ഥമ്ഭോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബസത്താനം മഗ്ഗുപത്ഥമ്ഭേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഭോജനസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബസത്താനം ബലം വഡ്ഢേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന പുഞ്ഞവഡ്ഢിയാ വഡ്ഢിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഭോജനസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബസത്താനം അഭിപത്ഥിതം, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബലോകാഭിപത്ഥിതേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഭോജനസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന –

‘‘‘സംയമേന നിയമേന, സീലേന പടിപത്തിയാ;

പത്ഥിതേന ഭവിതബ്ബം, സബ്ബലോകസ്സ യോഗിനാ’’’തി.

ഭോജനങ്ഗപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ഇസ്സാസങ്ഗപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ഇസ്സാസസ്സ ചത്താരി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി ചത്താരി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സരേ പാതയന്തോ ഉഭോ പാദേ പഥവിയം ദള്ഹം പതിട്ഠാപേതി, ജണ്ണുഅവേകല്ലം കരോതി, സരകലാപം കടിസന്ധിമ്ഹി ഠപേതി, കായം ഉപത്ഥദ്ധം കരോതി, ദ്വേ ഹത്ഥേ സന്ധിട്ഠാനം ആരോപേതി, മുട്ഠിം പീളയതി, അങ്ഗുലിയോ നിരന്തരം കരോതി, ഗീവം പഗ്ഗണ്ഹാതി, ചക്ഖൂനി മുഖഞ്ച പിദഹതി, നിമിത്തം ഉജും കരോതി, ഹാസമുപ്പാദേതി ‘വിജ്ഝിസ്സാമീ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സീലപഥവിയം വീരിയപാദേ പതിട്ഠാപേതബ്ബം, ഖന്തിസോരച്ചം അവേകല്ലം കാതബ്ബം, സംവരേ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം, സംയമനിയമേ അത്താ ഉപനേതബ്ബോ, ഇച്ഛാ മുച്ഛാ പീളയിതബ്ബാ, യോനിസോ മനസികാരേ ചിത്തം നിരന്തരം കാതബ്ബം, വീരിയം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, ഛ ദ്വാരാ പിദഹിതബ്ബാ, സതി ഉപട്ഠപേതബ്ബാ, ഹാസമുപ്പാദേതബ്ബം ‘സബ്ബകിലേസേ ഞാണനാരാചേന വിജ്ഝിസ്സാമീ’തി. ഇദം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ ആളകം പരിഹരതി വങ്കജിമ്ഹകുടിലനാരാചസ്സ ഉജുകരണായ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇമസ്മിം കായേ സതിപട്ഠാനആളകം പരിഹരിതബ്ബം വങ്കജിമ്ഹകുടിലചിത്തസ്സ ഉജുകരണായ. ഇദം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ ലക്ഖേ ഉപാസേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാസിതബ്ബം. കഥം മഹാരാജ യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാസിതബ്ബം? അനിച്ചതോ ഉപാസിതബ്ബം, ദുക്ഖതോ ഉപാസിതബ്ബം, അനത്തതോ ഉപാസിതബ്ബം, രോഗതോ…പേ… ഗണ്ഡതോ…പേ… സല്ലതോ…പേ… അഘതോ…പേ… ആബാധതോ…പേ… പരതോ…പേ… പലോകതോ…പേ… ഈതിതോ…പേ… ഉപദ്ദവതോ…പേ… ഭയതോ…പേ… ഉപസഗ്ഗതോ…പേ… ചലതോ…പേ… പഭങ്ഗുതോ…പേ… അദ്ധുവതോ…പേ… അതാണതോ…പേ… അലേണതോ…പേ… അസരണതോ…പേ… രിത്തതോ…പേ… തുച്ഛതോ…പേ… സുഞ്ഞതോ…പേ… ആദീനവതോ…പേ… വിപരിണാമധമ്മതോ…പേ… അസാരതോ …പേ… അഘമൂലതോ…പേ… വധകതോ…പേ… വിഭവതോ…പേ… സാസവതോ…പേ… സങ്ഖതതോ…പേ… മാരാമിസതോ…പേ… ജാതിധമ്മതോ…പേ… ജരാധമ്മതോ…പേ… ബ്യാധിധമ്മതോ…പേ… മരണധമ്മതോ…പേ… സോകധമ്മതോ…പേ… പരിദേവധമ്മതോ…പേ… ഉപായാസധമ്മതോ…പേ… സംകിലേസധമ്മതോ…പേ… ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാസിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സായം പാതം ഉപാസതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സായം പാതം ആരമ്മണേ ഉപാസിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ഇസ്സാസസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘‘യഥാ ഇസ്സാസകോ നാമ, സായം പാതം ഉപാസതി;

ഉപാസനം അരിഞ്ചന്തോ [ന രിച്ഛന്തോ (സീ. ക.)], ലഭതേ ഭത്തവേതനം.

‘‘‘തഥേവ ബുദ്ധപുത്തോപി, കരോതി കായുപാസനം;

കായുപാസനം അരിഞ്ചന്തോ, അരഹത്തമധിഗച്ഛതീ’’’തി.

ഇസ്സാസങ്ഗപഞ്ഹോ സത്തമോ.

കുമ്ഭവഗ്ഗോ സത്തമോ [ഇതോ പരം രാജങ്ഗപഞ്ഹാദികാ അട്ഠതിംസ പഞ്ഹാ വിനട്ഠാ, യേഹി താ ദിട്ഠാ,§തേഹി നോ ആരോചേതബ്ബാ പുന മുദ്ദാപനകാലേ പക്ഖിപനത്ഥായാതി (ന, ബു, സ)].

തസ്സുദ്ദാനം –

കുമ്ഭോ ച കാളായസോ ച, ഛത്തം ഖേത്തഞ്ച അഗദോ;

ഭോജനേന ച ഇസ്സാസോ, വുത്തം ദാനി വിദൂഹീതി.

ഓപമ്മകഥാപഞ്ഹോ നിട്ഠിതോ.