൩. പഥവീവഗ്ഗോ

൧. പഥവീഅങ്ഗപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘പഥവിയാ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പഥവീ ഇട്ഠാനിട്ഠാനി കപ്പൂരാഗരുതഗരചന്ദനകുങ്കുമാദീനി ആകിരന്തേപി പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബരുഹിരസേദമേദഖേളസിങ്ഘാണികലസിക- മുത്തകരീസാദീനി ആകിരന്തേപി താദിസാ യേവ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇട്ഠാനിട്ഠേ ലാഭാലാഭേ യസായസേ നിന്ദാപസംസായ സുഖദുക്ഖേ സബ്ബത്ഥ താദിനാ യേവ ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പഥവിയാ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പഥവീ മണ്ഡനവിഭൂസനാപഗതാ സകഗന്ധപരിഭാവിതാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന വിഭൂസനാപഗതേന സകസീലഗന്ധപരിഭാവിതേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പഥവിയാ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പഥവീ നിരന്തരാ അഖണ്ഡച്ഛിദ്ദാ അസുസിരാ ബഹലാ ഘനാ വിത്ഥിണ്ണാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന നിരന്തരമഖണ്ഡച്ഛിദ്ദമസുസിരബഹലഘനവിത്ഥിണ്ണസീലേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പഥവിയാ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പഥവീ ഗാമനിഗമനഗരജനപദരുക്ഖപബ്ബതനദീതളാകപോക്ഖരണീമിഗപക്ഖിമനുജനരനാരിഗണം ധാരേന്തീപി അകിലാസു ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഓവദന്തേനപി അനുസാസന്തേനപി വിഞ്ഞാപേന്തേനപി സന്ദസ്സേന്തേനപി സമാദപേന്തേനപി സമുത്തേജേന്തേനപി സമ്പഹംസേന്തേനപി ധമ്മദേസനാസു അകിലാസുനാ ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പഥവിയാ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പഥവീ അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്താ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തേന പഥവിസമേന ചേതസാ വിഹരിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പഥവിയാ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഉപാസികായ ചൂളസുഭദ്ദായ സകസമണേ പരികിത്തയമാനായ –

‘‘‘ഏകഞ്ചേ ബാഹം വാസിയാ, തച്ഛേ കുപിതമാനസാ [കുപിതമാനസോ (ക.)];

ഏകഞ്ചേബാഹം ഗന്ധേന, ആലിമ്പേയ്യ പമോദിതാ [പമോദിതോ (ക.)].

‘‘‘അമുസ്മിം പടിഘോ നത്ഥി, രാഗോ അസ്മിം ന വിജ്ജതി;

പഥവീസമചിത്താ തേ, താദിസാ സമണാ മമാ’’’തി.

പഥവീഅങ്ഗപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ആപങ്ഗപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ആപസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ആപോ സുസണ്ഠിതമകമ്പിതമലുളിതസഭാവപരിസുദ്ധോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കുഹനലപനനേമിത്തകനിപ്പേസികതം അപനേത്വാ സുസണ്ഠിതമകമ്പിതമലുളിതസഭാവപരിസുദ്ധാചാരേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആപസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആപോ സീതലസഭാവസണ്ഠിതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബസത്തേസു ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പന്നേന ഹിതേസിനാ അനുകമ്പകേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആപസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആപോ അസുചിം സുചിം കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ ഉപജ്ഝായേ ഉപജ്ഝായമത്തേസു ആചരിയേ ആചരിയമത്തേസു സബ്ബത്ഥ അനധികരണേന ഭവിതബ്ബം അനവസേസകാരിനാ. ഇദം, മഹാരാജ, ആപസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആപോ ബഹുജനപത്ഥിതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠപവിവിത്തപടിസല്ലാനേന സതതം സബ്ബലോകമഭിപത്ഥിതേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആപസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആപോ ന കസ്സചി അഹിതമുപദഹതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന പരഭണ്ഡനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദരിത്തജ്ഝാനഅരതിജനനം കായവചീചിത്തേഹി പാപകം ന കരണീയം. ഇദം, മഹാരാജ, ആപസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം മഹാരാജ, ഭഗവതാ, ദേവാതിദേവേന കണ്ഹജാതകേ –

‘‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ന മനോ വാ സരീരം വാ, മം-കതേ സക്ക കസ്സചി;

കദാചി ഉപഹഞ്ഞേഥ, ഏതം സക്ക വരം വരേ’’’തി.

ആപങ്ഗപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. തേജങ്ഗപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘തേജസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, തേജോ തിണകട്ഠസാഖാപലാസം ഡഹതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന യേ തേ അബ്ഭന്തരാ വാ ബാഹിരാ വാ കിലേസാ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാ, സബ്ബേ തേ ഞാണഗ്ഗിനാ ഡഹിതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, തേജസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തേജോ നിദ്ദയോ അകാരുണികോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബകിലേസേസു കാരുഞ്ഞാനുദ്ദയാ ന കാതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, തേജസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തേജോ സീതം പടിഹനതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന വീരിയസന്താപതേജം അഭിജനേത്വാ കിലേസാ പടിഹന്തബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, തേജസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തേജോ അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തോ ഉണ്ഹമഭിജനേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്തേന തേജോസമേന ചേതസാ വിഹരിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, തേജസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, തേജോ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ [വിധമതി (സീ. പീ. ക.)] ആലോകം ദസ്സയതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ ഞാണാലോകം ദസ്സയിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, തേജസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സകം പുത്തം രാഹുലം ഓവദന്തേന –

‘തേജോസമം [മ. നി. ൨.൧൧൯], രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹി, തേജോസമം ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ? മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം ന പരിയാദായ ഠസ്സന്തീ’’’തി.

തേജങ്ഗപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. വായുങ്ഗപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘വായുസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വായു സുപുപ്ഫിതവനസണ്ഡന്തരം അഭിവായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന വിമുത്തിവരകുസുമപുപ്ഫിതാരമ്മണവനന്തരേ രമിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, വായുസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, വായു ധരണീരുഹപാദപഗണേ മഥയതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന വനന്തരഗതേന സങ്ഖാരേ വിചിനന്തേന കിലേസാ മഥയിതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, വായുസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, വായു ആകാസേ ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ലോകുത്തരധമ്മേസു മാനസം സഞ്ചാരയിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, വായുസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, വായു ഗന്ധം അനുഭവതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അത്തനോ സീലവരസുരഭിഗന്ധോ [സീലസുരഭിഗന്ദോ (സീ. പീ.)] അനുഭവിതബ്ബോ. ഇദം, മഹാരാജ, വായുസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, വായു നിരാലയോ അനികേതവാസീ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന നിരാലയമനികേതമസന്ഥവേന സബ്ബത്ഥ വിമുത്തേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, വായുസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സുത്തനിപാതേ –

‘‘‘സന്ഥവാതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ;

അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’’’ന്തി.

വായുങ്ഗപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. പബ്ബതങ്ഗപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘പബ്ബതസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പബ്ബതോ അചലോ അകമ്പിതോ [അകമ്പിയോ (സീ. പീ.)] അസമ്പവേധീ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സമ്മാനനേ വിമാനനേ സക്കാരേ അസക്കാരേ ഗരുകാരേ അഗരുകാരേ യസേ അയസേ നിന്ദായ പസംസായ സുഖേ ദുക്ഖേ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സബ്ബത്ഥ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബധമ്മേസു രജനീയേസു ന രജ്ജിതബ്ബം, ദുസ്സനീയേസു ന ദുസ്സിതബ്ബം, മുയ്ഹനീയേസു ന മുയ്ഹിതബ്ബം, ന കമ്പിതബ്ബം ന ചലിതബ്ബം, പബ്ബതേന വിയ അചലേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പബ്ബതസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘സേലോ യഥാ ഏകഘനോ [ഏകഗ്ഘനോ (ക.) ധ. പ. ൮൧ ധമ്മപദേ], വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം നിന്ദാപസംസാസു, ന സമിഞ്ജന്തി പണ്ഡിതാ’തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പബ്ബതോ ഥദ്ധോ ന കേനചി സംസട്ഠോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഥദ്ധേന അസംസട്ഠേന ഭവിതബ്ബം, ന കേനചി സംസഗ്ഗോ കരണീയോ. ഇദം, മഹാരാജ, പബ്ബതസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘അസംസട്ഠം ഗഹട്ഠേഹി, അനാഗാരേഹി ചൂഭയം;

അനോകസാരിമപ്പിച്ഛം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പബ്ബതേ ബീജം ന വിരൂഹതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സകമാനസേ കിലേസാ ന വിരൂഹാപേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, പബ്ബതസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സുഭൂതിനാ –

‘‘‘രാഗൂപസംഹിതം ചിത്തം, യദാ ഉപ്പജ്ജതേ മമ;

സയംവ പച്ചവേക്ഖാമി [പച്ചവേക്ഖിത്വാ (സബ്ബത്ഥ)], ഏകഗ്ഗോ [ഏകകോ (സബ്ബത്ഥ)] തം ദമേമഹം.

‘‘‘രജ്ജസേ [രജ്ജസി (സീ.), രഞ്ജസി (പീ.)] രജനീയേ ച, ദുസ്സനീയേ ച ദുസ്സസേ;

മുയ്ഹസേ [മുയ്ഹസി (സീ.)] മോഹനീയേ ച, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘‘വിസുദ്ധാനം അയം വാസോ, നിമ്മലാനം തപസ്സിനം;

മാ ഖോ വിസുദ്ധം ദൂസേസി, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവ’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പബ്ബതോ അച്ചുഗ്ഗതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഞാണച്ചുഗ്ഗതേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, പബ്ബതസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘പമാദം അപ്പമാദേന, യദാ നുദതി പണ്ഡിതോ;

പഞ്ഞാപാസാദമാരുയ്ഹ, അസോകോ സോകിനിം പജം;

പബ്ബതട്ഠോവ ഭൂമട്ഠേ [ഭുമ്മട്ഠേ (സീ. പീ.)], ധീരോ ബാലേ അവേക്ഖതീ’തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, പബ്ബതോ അനുന്നതോ അനോനതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഉന്നതാവനതി ന കരണീയാ. ഇദം, മഹാരാജ, പബ്ബതസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഉപാസികായ ചൂളസുഭദ്ദായ സകസമണേ പരികിത്തയമാനായ –

‘‘‘ലാഭേന ഉന്നതോ ലോകോ, അലാഭേന ച ഓനതോ;

ലാഭാലാഭേന ഏകത്ഥാ [ഏകട്ഠാ (സീ. പീ.)], താദിസാ സമണാ മമാ’’’തി.

പബ്ബതങ്ഗപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. ആകാസങ്ഗപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ആകാസസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ആകാസോ സബ്ബസോ അഗയ്ഹോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബസോ കിലേസേഹി അഗയ്ഹേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആകാസസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആകാസോ ഇസിതാപസഭൂതദിജഗണാനുസഞ്ചരിതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’തി സങ്ഖാരേസു മാനസം സഞ്ചാരയിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആകാസസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആകാസോ സന്താസനീയോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബഭവപടിസന്ധീസു മാനസം ഉബ്ബേജയിതബ്ബം, അസ്സാദോ ന കാതബ്ബോ. ഇദം, മഹാരാജ, ആകാസസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആകാസോ അനന്തോ അപ്പമാണോ അപരിമേയ്യോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അനന്തസീലേന അപരിമിതഞാണേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആകാസസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആകാസോ അലഗ്ഗോ അസത്തോ അപ്പതിട്ഠിതോ അപലിബുദ്ധോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കുലേ ഗണേ ലാഭേ ആവാസേ പലിബോധേ പച്ചയേ സബ്ബകിലേസേസു ച സബ്ബത്ഥ അലഗ്ഗേന ഭവിതബ്ബം, അനാസത്തേന അപ്പതിട്ഠിതേന അപലിബുദ്ധേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ആകാസസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സകം പുത്തം രാഹുലം ഓവദന്തേന – ‘സേയ്യഥാപി, രാഹുല [മ. നി. ൨.൧൧൯], ആകാസോ ന കത്ഥചി പതിട്ഠിതോ, ഏവമേവ ഖോ ത്വം, രാഹുല, ആകാസസമം ഭാവനം ഭാവേഹി, ആകാസസമം ഹി തേ, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവയതോ ഉപ്പന്നാ മനാപാമനാപാ ഫസ്സാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സന്തീ’’’തി.

ആകാസങ്ഗപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ചന്ദങ്ഗപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ചന്ദസ്സ പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചന്ദോ സുക്കപക്ഖേ ഉദയന്തോ ഉത്തരുത്തരിം വഡ്ഢതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ആചാരസീലഗുണവത്തപ്പടിപത്തിയാ ആഗമാധിഗമേ പടിസല്ലാനേ സതിപട്ഠാനേ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ജാഗരിയാനുയോഗേ ഉത്തരുത്തരിം വഡ്ഢിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ചന്ദസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചന്ദോ ഉളാരാധിപതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഉളാരേന ഛന്ദാധിപതിനാ ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ചന്ദസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചന്ദോ നിസായ ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന പവിവിത്തേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ചന്ദസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചന്ദോ വിമാനകേതു, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സീലകേതുനാ ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ചന്ദസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചന്ദോ ആയാചിതപത്ഥിതോ ഉദേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ആയാചിതപത്ഥിതേന കുലാനി ഉപസങ്കമിതബ്ബാനി. ഇദം, മഹാരാജ, ചന്ദസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സംയുത്തനികായവരേ ‘ചന്ദൂപമാ, ഭിക്ഖവേ, കുലാനി ഉപസങ്കമഥ, അപകസ്സേവ കായം അപകസ്സ ചിത്തം നിച്ചനവകാ കുലേസു അപ്പഗബ്ഭാ’’’തി [അപ്പഗബ്ബാതി (ക.) സം. നി. ൨.൧൪൬].

ചന്ദങ്ഗപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. സൂരിയങ്ഗപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘സൂരിയസ്സ [സുരിയസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)] സത്ത അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി സത്ത അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സൂരിയോ സബ്ബം ഉദകം പരിസോസേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബകിലേസാ അനവസേസം പരിസോസേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ തമന്ധകാരം വിധമതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സബ്ബം രാഗതമം ദോസതമം മോഹതമം മാനതമം ദിട്ഠിതമം കിലേസതമം സബ്ബം ദുച്ചരിതതമം വിധമയിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ അഭിക്ഖണം ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അഭിക്ഖണം യോനിസോ മനസികാരോ കാതബ്ബോ. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ രംസിമാലീ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ആരമ്മണമാലിനാ ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ മഹാജനകായം സന്താപേന്തോ ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ആചാരസീലഗുണവത്തപ്പടിപത്തിയാ ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തിഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗസതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദേഹി സദേവകോ ലോകോ സന്താപയിതബ്ബോ. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ പഞ്ചമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ രാഹുഭയാ ഭീതോ ചരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ദുച്ചരിതദുഗ്ഗതിവിസമകന്താരവിപാകവിനിപാതകിലേസജാലജടിതേ ദിട്ഠിസങ്ഘാടപടിമുക്കേ കുപഥപക്ഖന്ദേ കുമ്മഗ്ഗപടിപന്നേ [കുമഗ്ഗപടിപന്നേ (സ്യാ. ക.)] സത്തേ ദിസ്വാ മഹതാ സംവേഗഭയേന മാനസം സംവേജേതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ ഛട്ഠം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സൂരിയോ കല്യാണപാപകേ ദസ്സേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗസതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദലോകിയലോകുത്തരധമ്മാ ദസ്സേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ സത്തമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന വങ്ഗീസേന –

‘‘‘യഥാപി സൂരിയോ ഉദയന്തോ, രൂപം ദസ്സേതി പാണിനം;

സുചിഞ്ച അസുചിഞ്ചാപി, കല്യാണഞ്ചാപി പാപകം.

‘‘‘തഥാ ഭിക്ഖു ധമ്മധരോ, അവിജ്ജാപിഹിതം ജനം;

പഥം ദസ്സേതി വിവിധം, ആദിച്ചോവുദയം യഥാ’’’തി.

സൂരിയങ്ഗപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. സക്കങ്ഗപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘സക്കസ്സ തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി തീണി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സക്കോ ഏകന്തസുഖസമപ്പിതോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ഏകന്തപവിവേകസുഖാഭിരതേന ഭവിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, സക്കസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സക്കോ ദേവേ ദിസ്വാ പഗ്ഗണ്ഹാതി, ഹാസമഭിജനേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കുസലേസു ധമ്മേസു അലീനമതന്ദിതം സന്തം മാനസം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, ഹാസമഭിജനേതബ്ബം, ഉട്ഠഹിതബ്ബം ഘടിതബ്ബം വായമിതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, സക്കസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, സക്കസ്സ അനഭിരതി നുപ്പജ്ജതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന സുഞ്ഞാഗാരേ അനഭിരതി ന ഉപ്പാദേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, സക്കസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സുഭൂതിനാ –

‘‘‘സാസനേ തേ മഹാവീര, യതോ പബ്ബജിതോ അഹം;

നാഭിജാനാമി ഉപ്പന്നം, മാനസം കാമസംഹിത’’’ന്തി.

സക്കങ്ഗപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ചക്കവത്തിങ്ഗപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘ചക്കവത്തിസ്സ ചത്താരി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’തി യം വദേസി, കതമാനി താനി ചത്താരി അങ്ഗാനി ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചക്കവത്തീ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ജനം സങ്ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന ചതസ്സന്നം പരിസാനം മാനസം സങ്ഗഹേതബ്ബം അനുഗ്ഗഹേതബ്ബം സമ്പഹംസേതബ്ബം. ഇദം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ പഠമം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ വിജിതേ ചോരാ ന ഉട്ഠഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കാമരാഗബ്യാപാദവിഹിംസാവിതക്കാ ന ഉപ്പാദേതബ്ബാ. ഇദം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ ദുതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘‘‘വിതക്കൂപസമേ ച യോ രതോ, അസുഭം ഭാവയതേ [ഭാവയതീ (സ്യാ.) ധ. പ. ൩൫൦ ധമ്മപദേ] സദാ സതോ;

ഏസ ഖോ ബ്യന്തികാഹിതി, ഏസ ഛേച്ഛതി മാരബന്ധന’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തീ ദിവസേ ദിവസേ സമുദ്ദപരിയന്തം മഹാപഥവിം അനുയായതി കല്യാണപാപകാനി വിചിനമാനോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം ദിവസേ ദിവസേ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം ‘കിം നു ഖോ മേ ഇമേഹി തീഹി ഠാനേഹി അനുപവജ്ജസ്സ ദിവസോ വീതിവത്തതീ’തി. ഇദം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ തതിയം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന അങ്ഗുത്തരനികായവരേ –

‘കഥമ്ഭൂതസ്സ മേ രത്തിന്ദിവാ വീതിവത്തന്തീതി [വീതിപതന്തീതി (സീ. പീ.)] പബ്ബജിതേന അഭിണ്ഹം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബ’ന്തി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ അബ്ഭന്തരബാഹിരാരക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോഗിനാ യോഗാവചരേന അബ്ഭന്തരാനം ബാഹിരാനം കിലേസാനം ആരക്ഖായ സതിദോവാരികോ ഠപേതബ്ബോ. ഇദം, മഹാരാജ, ചക്കവത്തിസ്സ ചതുത്ഥം അങ്ഗം ഗഹേതബ്ബം. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘സതിദോവാരികോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’’തി.

ചക്കവത്തിങ്ഗപഞ്ഹോ ദസമോ.

പഥവീവഗ്ഗോ തതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പഥവീ ആപോ ച തേജോ ച, വായോ ച പബ്ബതേന ച;

ആകാസോ ചന്ദസൂരിയോ ച, സക്കോ ച ചക്കവത്തിനാതി.