൨. ദുക്കരകാരികപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേവ ബോധിസത്താ ദുക്കരകാരികം കരോന്തി, ഉദാഹു ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, സബ്ബേസം ബോധിസത്താനം ദുക്കരകാരികാ, ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദി ഏവം അയുത്തം, യം ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതീ’’തി. ‘‘ചതൂഹി, മഹാരാജ, ഠാനേഹി ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതി. കതമേഹി ചതൂഹി? കുലവേമത്തതാ പധാനവേമത്തതാ [അദ്ധാനവേമത്തതാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ആയുവേമത്തതാ പമാണവേമത്തതാതി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, ചതൂഹി ഠാനേഹി ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതി. സബ്ബേസമ്പി, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം രൂപേ സീലേ സമാധിമ്ഹി പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേ ചതുവേസാരജ്ജേ ദസതഥാഗതബലേ ഛഅസാധാരണഞാണേ ചുദ്ദസബുദ്ധഞാണേ അട്ഠാരസബുദ്ധധമ്മേ കേവലേ ച ബുദ്ധഗുണേ [ബുദ്ധധമ്മേ (സീ. പീ.)] നത്ഥി വേമത്തതാ, സബ്ബേപി ബുദ്ധാ ബുദ്ധധമ്മേഹി സമസമാ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി ബുദ്ധാ ബുദ്ധധമ്മേഹി സമസമാ, കേന കാരണേന ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി? ‘‘അപരിപക്കേ, മഹാരാജ, ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ ഗോതമോ ബോധിസത്തോ നേക്ഖമ്മമഭിനിക്ഖന്തോ അപരിപക്കം ഞാണം പരിപാചയമാനേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന ബോധിസത്തോ അപരിപക്കേ ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ, നനു നാമ ഞാണം പരിപാചേത്വാ പരിപക്കേ ഞാണേ നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി?

‘‘ബോധിസത്തോ, മഹാരാജ, വിപരീതം ഇത്ഥാഗാരം ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി, തസ്സ വിപ്പടിസാരിസ്സ അരതി ഉപ്പജ്ജി, അരതിചിത്തം ഉപ്പന്നം ദിസ്വാ അഞ്ഞതരോ മാരകായികോ ദേവപുത്തോ ‘അയം ഖോ കാലോ അരതിചിത്തസ്സ വിനോദനായാ’തി വേഹാസേ ഠത്വാ ഇദം വചനമബ്രവി –

‘‘മാരിസ, മാ ഖോ ത്വം ഉക്കണ്ഠിതോ അഹോസി, ഇതോ തേ സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവിസ്സതി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം, പഥവിഗതാനി ച തേ രതനാനി ആകാസട്ഠാനി ച സയമേവ ഉപഗച്ഛിസ്സന്തി, ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഏകമുഖേന ആണാ പവത്തിസ്സതി, പരോസഹസ്സഞ്ച തേ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ, തേഹി പുത്തേഹി പരികിണ്ണോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ ചതുദ്ദീപമനുസാസിസ്സസീ’തി.

‘‘യഥാ നാമ ദിവസസന്തത്തം അയോസൂലം സബ്ബത്ഥ ഉപഡഹന്തം കണ്ണസോതം പവിസേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ തം വചനം കണ്ണസോതം പവിസിത്ഥ, ഇതി സോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജി.

‘‘യഥാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ജലമാനോ അഞ്ഞേന കട്ഠേന ഉപഡഹിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ജലേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ പകതിതിന്താ നിബ്ബത്തഹരിതസദ്ദലാ ആസിത്തോദകാ ചിക്ഖല്ലജാതാ പുനദേവ മഹാമേഘേ അഭിവുട്ഠേ ഭിയ്യോസോമത്തായ ചിക്ഖല്ലതരാ അസ്സ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജീ’’തി.

‘‘അപി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തസ്സ യദി സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, പടിനിവത്തേയ്യ ബോധിസത്തോ ദിബ്ബേ ചക്കരതനേ നിബ്ബത്തേ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, സത്തമേ ദിവസേ ബോധിസത്തസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, അപി ച പലോഭനത്ഥായ തായ ദേവതായ മുസാ ഭണിതം, യദിപി, മഹാരാജ, സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, ബോധിസത്തോ ന നിവത്തേയ്യ. കിം കാരണം? ‘അനിച്ച’ന്തി, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ദള്ഹം അഗ്ഗഹേസി, ‘ദുക്ഖം അനത്താ’തി ദള്ഹം അഗ്ഗഹേസി, ഉപാദാനക്ഖയം പത്തോ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, അനോതത്തദഹതോ ഉദകം ഗങ്ഗം നദിം പവിസതി, ഗങ്ഗായ നദിയാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി, മഹാസമുദ്ദതോ പാതാലമുഖം പവിസതി, അപി നു, മഹാരാജ, തം ഉദകം പാതാലമുഖഗതം പടിനിവത്തിത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസേയ്യ, മഹാസമുദ്ദതോ ഗങ്ഗം നദിം പവിസേയ്യ, ഗങ്ഗായ നദിയാ പുന അനോതത്തം പവിസേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തേന കപ്പാനം സതസഹസ്സം ചതുരോ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ കുസലം പരിപാചിതം ഇമസ്സ ഭവസ്സ കാരണാ, സോയം അന്തിമഭവോ അനുപ്പത്തോ പരിപക്കം ബോധിഞാണം ഛഹി വസ്സേഹി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ചക്കരതനകാരണാ [ചക്കരതനസ്സ കാരണാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പടിനിവത്തേയ്യാ’’തി [പരിനിവത്തേയ്യാതി (സീ. പീ. ക.)]? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ പരിവത്തേയ്യ സകാനനാ സപബ്ബതാ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം. ആരോഹേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, ഗങ്ഗായ ഉദകം പടിസോതം, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; വിസുസ്സേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ അപരിമിതജലധരോ ഗോപദേ ഉദകം വിയ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; ഫലേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, സിനേരുപബ്ബതരാജാ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; പതേയ്യുമ്പി ചേ, മഹാരാജ, ചന്ദിമസൂരിയാ സതാരകാ ലേഡ്ഡു വിയ ഛമായം, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; സംവത്തേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, ആകാസോ കിലഞ്ജമിവ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം. കിം കാരണാ? പദാലിതത്താ സബ്ബബന്ധനാന’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതി ലോകേ ബന്ധനാനീ’’തി? ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനാനി, യേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധാ സത്താ ന നിക്ഖമന്തി, നിക്ഖമിത്വാപി പടിനിവത്തന്തി. കതമാനി ദസ? മാതാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പിതാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഭരിയാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പുത്താ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഞാതീ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, മിത്തം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ധനം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ലാഭസക്കാരോ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഇസ്സരിയം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പഞ്ച കാമഗുണാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഇമാനി ഖോ മഹാരാജ ദസ ലോകേ ബന്ധനാനി, യേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധാ സത്താ ന നിക്ഖമന്തി, നിക്ഖമിത്വാപി പടിനിവത്തന്തി, താനി ദസ ബന്ധനാനി ബോധിസത്തസ്സ ഛിന്നാനി പദാലിതാനി, തസ്മാ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ന പടിനിവത്തതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദി ബോധിസത്തോ ഉപ്പന്നേ അരതിചിത്തേ ദേവതായ വചനേന അപരിപക്കേ ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ നേക്ഖമ്മമഭിനിക്ഖന്തോ, കിം തസ്സ ദുക്കരകാരികായ കതായ, നനു നാമ സബ്ബഭക്ഖേന ഭവിതബ്ബം ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനേനാ’’തി?

‘‘ദസ ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. കതമേ ദസ? ഇത്ഥീ, മഹാരാജ, വിധവാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. ദുബ്ബലോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… അമിത്തഞാതി, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… മഹഗ്ഘസോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… അഗരുകുലവാസികോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… പാപമിത്തോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… ധനഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… ആചാരഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… കമ്മഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… പയോഗഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ പുഗ്ഗലാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, ദസ ഠാനാനി അനുസ്സരമാനസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏവം സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജി ‘മാഹം കമ്മഹീനോ അസ്സം പയോഗഹീനോ ഗരഹിതോ ദേവമനുസ്സാനം, യംനൂനാഹം കമ്മസ്സാമീ അസ്സം കമ്മഗരു കമ്മാധിപതേയ്യോ കമ്മസീലോ കമ്മധോരയ്ഹോ കമ്മനികേതവാ അപ്പമത്തോ വിഹരേയ്യ’ന്തി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ഞാണം പരിപാചേന്തോ ദുക്കരകാരികം അകാസീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികം കരോന്തോ ഏവമാഹ ‘ന ഖോ പനാഹം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ അധിഗച്ഛാമി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം, സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. അപി നു തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തസ്സ മഗ്ഗം ആരബ്ഭ സതിസമ്മോസോ അഹോസീ’’തി?

‘‘പഞ്ചവീസതി ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണാ ധമ്മാ, യേഹി ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേ പഞ്ചവീസതി? കോധോ, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണോ ധമ്മോ, യേന ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ, ഉപനാഹോ…പേ… മക്ഖോ…പേ… പളാസോ…പേ… ഇസ്സാ…പേ… മച്ഛരിയം…പേ… മായാ…പേ… സാഠേയ്യം…പേ… ഥമ്ഭോ…പേ… സാരമ്ഭോ…പേ… മാനോ…പേ… അതിമാനോ …പേ… മദോ…പേ… പമാദോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം…പേ… തന്ദി [നന്ദീ (പീ. ക.)] …പേ… ആലസ്യം…പേ… പാപമിത്തതാ…പേ… രൂപാ…പേ… സദ്ദാ…പേ… ഗന്ധാ…പേ… രസാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബാ…പേ… ഖുദാപിപാസാ…പേ… അരതി, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണോ ധമ്മോ, യേന ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ചവീസതി ചിത്തദുബ്ബലീകരണാ ധമ്മാ, യേഹി ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ.

ബോധിസത്തസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, ഖുദാപിപാസാ [ഖുദാപിപാസാ (സീ. പീ. ക.)] കായം പരിയാദിയിംസു, കായേ പരിയാദിന്നേ ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. സതസഹസ്സം, മഹാരാജ, കപ്പാനം [കപ്പേ (ക.)] ചതുരോ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ കപ്പേ ബോധിസത്തോ ചതുന്നം യേവ അരിയസച്ചാനം അഭിസമയം അന്വേസി താസു താസു ജാതീസു, കിം പനസ്സ പച്ഛിമേ ഭവേ അഭിസമയജാതിയം മഗ്ഗം ആരബ്ഭ സതിസമ്മോസോ ഹേസ്സതി? അപി ച, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ സഞ്ഞാമത്തം ഉപ്പജ്ജി ‘സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. പുബ്ബേ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ഏകമാസികോ സമാനോ പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ സീതായ ജമ്ബുച്ഛായായ സിരിസയനേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിചിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി, ഞാണം പരിപാചേന്തോ ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികം അകാസീ’’തി.

ദുക്കരകാരികപഞ്ഹോ ദുതിയോ.