൩. കുസലാകുസലബലവതരപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം അധിമത്തം ബലവതരം കുസലം വാ അകുസലം വാ’’തി? ‘‘കുസലം, മഹാരാജ, അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ അകുസല’ന്തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, തം വചനം സമ്പടിച്ഛാമി ‘കുസലം അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ അകുസല’ന്തി, ദിസ്സന്തി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധ പാണാതിപാതിനോ അദിന്നാദായിനോ കാമേസുമിച്ഛാചാരിനോ മുസാവാദിനോ ഗാമഘാതികാ പന്ഥദൂസകാ നേകതികാ വഞ്ചനികാ, സബ്ബേ തേ താവതകേന പാപേന ലഭന്തി ഹത്ഥച്ഛേദം പാദച്ഛേദം ഹത്ഥപാദച്ഛേദം കണ്ണച്ഛേദം നാസച്ഛേദം കണ്ണനാസച്ഛേദം ബിലങ്ഗഥാലികം സങ്ഖമുണ്ഡികം രാഹുമുഖം ജോതിമാലികം ഹത്ഥപജ്ജോതികം ഏരകവത്തികം ചീരകവാസികം ഏണേയ്യകം ബളിസമംസികം കഹാപണികം ഖാരാപതച്ഛികം പലിഘപരിവത്തികം പലാലപീഠകം തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചനം സുനഖേഹിപി ഖാദാപനം ജീവസൂലാരോപനം അസിനാപി സീസച്ഛേദം, കേചി രത്തിം പാപം കത്വാ രത്തിം യേവ വിപാകം അനുഭവന്തി, കേചി രത്തിം കത്വാ ദിവാ യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദിവാ കത്വാ ദിവാ യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദിവാ കത്വാ രത്തിം യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദ്വേ തയോ ദിവസേ വീതിവത്തേ അനുഭവന്തി, സബ്ബേപി തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം അനുഭവന്തി. അത്ഥി പന, ഭന്തേ നാഗസേന, കോചി ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ ചതുന്നം വാ പഞ്ചന്നം വാ ദസന്നം വാ സതസ്സ വാ സഹസ്സസ്സ വാ സതസഹസ്സസ്സ വാ സപരിവാരം ദാനം ദത്വാ ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ അനുഭവിതാ സീലേന വാ ഉപോസഥകമ്മേന വാ’’തി?

‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, ചത്താരോ പുരിസാ ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ തേനേവ സരീരദേഹേന തിദസപുരേ സമനുപ്പത്താ’’തി [യസമനുപത്താതി (സീ. പീ.)]. ‘‘കോ ച കോ ച ഭന്തേ’’തി? ‘‘മന്ധാതാ, മഹാരാജ, രാജാ, നിമി രാജാ, സാധീനോ രാജാ, ഗുത്തിലോ ച ഗന്ധബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അനേകേഹി തം ഭവസഹസ്സേഹി അന്തരിതം, ദ്വിന്നമ്പേതം അമ്ഹാകം [ദീപിതം, അമ്ഹാകമ്പേതം (ക.)] പരോക്ഖം, യദി സമത്ഥോസി വത്തമാനകേ ഭവേ ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ കഥേഹീ’’തി? ‘‘വത്തമാനകേപി, മഹാരാജ, ഭവേ പുണ്ണകോ ദാസോ ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ ഭോജനം ദത്വാ തദഹേവ സേട്ഠിട്ഠാനം അജ്ഝുപഗതോ, സോ ഏതരഹി പുണ്ണകോ സേട്ഠീതി പഞ്ഞായി, ഗോപാലമാതാ ദേവീ അത്തനോ കേസേ വിക്കിണിത്വാ ലദ്ധേഹി അട്ഠഹി കഹാപണേഹി ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനസ്സ അത്തട്ഠമകസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ തദഹേവ രഞ്ഞോ ചന്ദപജ്ജോതസ്സ [ഉദേനസ്സ (സീ. പീ.)] അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം പത്താ. സുപ്പിയാ ഉപാസികാ അഞ്ഞതരസ്സ ഗിലാനഭിക്ഖുനോ അത്തനോ ഊരുമംസേന പടിച്ഛാദനീയം ദത്വാ ദുതിയദിവസേ യേവ രൂള്ഹവണാ സഞ്ഛവീ [സച്ഛവീ (സീ. പീ.)] അരോഗാ ജാതാ. മല്ലികാ ദേവീ ഭഗവതോ ആഭിദോസികം കുമ്മാസപിണ്ഡം ദത്വാ തദഹേവ രഞ്ഞോ കോസലസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ജാതാ. സുമനോ മാലാകാരോ അട്ഠഹി സുമനപുപ്ഫമുട്ഠീഹി ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ തം ദിവസം യേവ മഹാസമ്പത്തിം പത്തോ. ഏകസാടകോ ബ്രാഹ്മണോ ഉത്തരസാടകേന ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ തം ദിവസം യേവ സബ്ബട്ഠകം ലഭി, സബ്ബേപേതേ, മഹാരാജ, ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗഞ്ച യസഞ്ച അനുഭവിംസൂ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, വിചിനിത്വാ പരിയേസിത്വാ ഛ ജനേ യേവ അദ്ദസാസീ’’തി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസലം. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏകദിവസം യേവ ദസപി പുരിസേ പസ്സാമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന സൂലേസു ആരോപേന്തേ, വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി പുരിസസതമ്പി പുരിസസഹസ്സമ്പി പസ്സാമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന സൂലേസു ആരോപേന്തേ. നന്ദകുലസ്സ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭദ്ദസാലോ നാമ സേനാപതിപുത്തോ അഹോസി. തേന ച രഞ്ഞാ ചന്ദഗുത്തേന സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ അഹോസി. തസ്മിം ഖോ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, സങ്ഗാമേ ഉഭതോ ബലകായേ അസീതികബന്ധരൂപാനി അഹേസും, ഏകസ്മിം കിര സീസകബന്ധേ പരിപാതേ [പരിപുണ്ണേ (സബ്ബത്ഥ)] ഏകം കബന്ധരൂപം ഉട്ഠഹതി, സബ്ബേപേതേ പാപസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകേന അനയബ്യസനം ആപന്നാ. ഇമിനാപി, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേന ഭണാമി അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസല’’ന്തി.

‘‘സുയ്യതി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമസ്മിം ബുദ്ധസാസനേ കോസലേന രഞ്ഞാ അസദിസദാനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സുയ്യതീ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, കോസലരാജാ തം അസദിസം ദാനം ദത്വാ തതോനിദാനം കഞ്ചി ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ പടിലഭീ’’തി [പടിലഭതീതി (ക.)]? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, കോസലരാജാ ഏവരൂപം അനുത്തരം ദാനം ദത്വാപി ന ലഭി [ന ലഭതി (ക.)] തതോനിദാനം കഞ്ചി ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസല’’ന്തി.

‘‘പരിത്തത്താ, മഹാരാജ, അകുസലം ഖിപ്പം പരിണമതി, വിപുലത്താ കുസലം ദീഘേന കാലേന പരിണമതി, ഉപമായപി, മഹാരാജ, ഏതം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. യഥാ, മഹാരാജ, അപരന്തേ ജനപദേ കുമുദഭണ്ഡികാ നാമ ധഞ്ഞജാതി മാസലൂനാ [മാസപൂരാ (ക.)] അന്തോഗേഹഗതാ ഹോതി, സാലയോ ഛപ്പഞ്ചമാസേഹി പരിണമന്തി, കിം പനേത്ഥ, മഹാരാജ, അന്തരം കോ വിസേസോ കുമുദഭണ്ഡികായ ച സാലീനഞ്ചാ’’തി? ‘‘പരിത്തത്താ, ഭന്തേ, കുമുദഭണ്ഡികായ, വിപുലത്താ ച സാലീനം. സാലയോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാജാരഹാ രാജഭോജനം, കുമുദഭണ്ഡികാ ദാസകമ്മകരാനം ഭോജന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പരിത്തത്താ അകുസലം ഖിപ്പം പരിണമതി, വിപുലത്താ കുസലം ദീഘേന കാലേന പരിണമതീ’’തി.

‘‘യം തത്ഥ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖിപ്പം പരിണമതി, തം നാമ ലോകേ അധിമത്തം ബലവതരം, തസ്മാ അകുസലം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസലം. യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ കോചി യോധോ മഹതിമഹായുദ്ധം പവിസിത്വാ പടിസത്തും ഉപകച്ഛകേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഖിപ്പതരം സാമിനോ ഉപനേയ്യ, സോ യോധോ ലോകേ സമത്ഥോ സൂരോ നാമ. യോ ച ഭിസക്കോ ഖിപ്പം സല്ലം ഉദ്ധരതി രോഗമപനേതി, സോ ഭിസക്കോ ഛേകോ നാമ. യോ ഗണകോ സീഘസീഘം ഗണേത്വാ ഖിപ്പം ദസ്സയതി, സോ ഗണകോ ഛേകോ നാമ. യോ മല്ലോ ഖിപ്പം പടിമല്ലം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉത്താനകം പാതേതി, സോ മല്ലോ സമത്ഥോ സൂരോ നാമ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യം ഖിപ്പം പരിണമതി കുസലം വാ അകുസലം വാ, തം ലോകേ അധിമത്തം ബലവതര’’ന്തി.

‘‘ഉഭയമ്പി തം, മഹാരാജ, കമ്മം സമ്പരായവേദനീയമേവ, അപി ച ഖോ അകുസലം സാവജ്ജതായ ഖണേന ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതി, പുബ്ബകേഹി, മഹാരാജ, ഖത്തിയേഹി ഠപിതോ ഏസോ നിയമോ ‘യോ പാണം ഹനതി, സോ ദണ്ഡാരഹോ…പേ… യോ അദിന്നം ആദിയതി…പേ… യോ പരദാരം ഗച്ഛതി…പേ… യോ മുസാ ഭണതി…പേ… യോ ഗാമം ഘാതേതി…പേ… യോ പന്ഥം ദൂസേതി…പേ… യോ നികതിം കരോതി…പേ… യോ വഞ്ചനം കരോതി, സോ ദണ്ഡാരഹോ വധിതബ്ബോ ഛേത്തബ്ബോ ഭേത്തബ്ബോ ഹന്തബ്ബോ’തി. തം തേ ഉപാദായ വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ദണ്ഡേന്തി വധേന്തി ഛിന്ദന്തി ഭിന്ദന്തി ഹനന്തി ച, അപി നു, മഹാരാജ, അത്ഥി കേഹിചി ഠപിതോ നിയമോ ‘യോ ദാനം വാ ദേതി, സീലം വാ രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം വാ കരോതി, തസ്സ ധനം വാ യസം വാ ദാതബ്ബ’ന്തി; അപി നു തം വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ധനം വാ യസം വാ ദേന്തി, ചോരസ്സ കതകമ്മസ്സ വധബന്ധനം വിയാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ദായകാനം വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ധനം വാ യസം വാ ദദേയ്യും, കുസലമ്പി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഭവേയ്യ, യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, ദായകേ ന വിചിനന്തി ‘ധനം വാ യസം വാ ദസ്സാമാ’തി, തസ്മാ കുസലം ന ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. ഇമിനാ, മഹാരാജ, കാരണേന അകുസലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, സമ്പരായേവ സോ അധിമത്തം ബലവതരം വേദനം വേദയതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, തവാദിസേന ബുദ്ധിമന്തേന വിനാ നേസോ പഞ്ഹോ സുനിബ്ബേഠിയോ, ലോകികം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകുത്തരേന വിഞ്ഞാപിത’’ന്തി.

കുസലാകുസലബലവതരപഞ്ഹോ തതിയോ.