൩. വേസ്സന്തരവഗ്ഗോ

൧. വേസ്സന്തരപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേവ ബോധിസത്താ പുത്തദാരം ദേന്തി, ഉദാഹു വേസ്സന്തരേനേവ രഞ്ഞാ പുത്തദാരം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേപി, മഹാരാജ, ബോധിസത്താ പുത്തദാരം ദേന്തി, ന വേസ്സന്തരേനേവ രഞ്ഞാ പുത്തദാരം ദിന്ന’’ന്തി. ‘‘അപി ച ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തേസം അനുമതേന ദേന്തീ’’തി. ‘‘ഭരിയാ, മഹാരാജ, അനുമതാ, ദാരകാ പന ബാലതായ വിലപിംസു [ലാലപിംസു (സീ. പീ.)], യദി തേ അത്ഥതോ ജാനേയ്യും, തേപി അനുമോദേയ്യും, ന തേ വിലപേയ്യു’’ന്തി.

‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തേന കതം, യം സോ അത്തനോ ഓരസേ പിയേ പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാസത്ഥായ അദാസി.

‘‘ഇദമ്പി ദുതിയം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ അത്തനോ ഓരസേ പിയേ പുത്തേ ബാലകേ തരുണകേ ലതായ ബന്ധിത്വാ തേന ബ്രാഹ്മണേന ലതായ അനുമജ്ജീയന്തേ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖി.

‘‘ഇദമ്പി തതിയം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ സകേന ബലേന ബന്ധനാ മുച്ചിത്വാ ആഗതേ ദാരകേ സാരജ്ജമുപഗതേ പുനദേവ ലതായ ബന്ധിത്വാ അദാസി.

‘‘ഇദമ്പി ചതുത്ഥം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ദാരകേ ‘അയം ഖോ, താത, യക്ഖോ ഖാദിതും നേതി അമ്ഹേ’തി വിലപന്തേ ‘മാ ഭായിത്ഥാ’തി ന അസ്സാസേസി.

‘‘ഇദമ്പി പഞ്ചമം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ജാലിസ്സ കുമാരസ്സ രുദമാനസ്സ പാദേസു നിപതിത്വാ ‘അലം, താത, കണ്ഹാജിനം നിവത്തേഹി, അഹമേവ ഗച്ഛാമി യക്ഖേന സഹ, ഖാദതു മം യക്ഖോ’തി യാചമാനസ്സ ഏവം ന സമ്പടിച്ഛി.

‘‘ഇദമ്പി ഛട്ഠം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ജാലിസ്സ കുമാരസ്സ ‘പാസാണസമം നൂന തേ, താത, ഹദയം, യം ത്വം അമ്ഹാകം ദുക്ഖിതാനം പേക്ഖമാനോ നിമ്മനുസ്സകേ ബ്രഹാരഞ്ഞേ യക്ഖേന നീയമാനേ ന നിവാരേസീ’തി വിലപമാനസ്സ കാരുഞ്ഞം നാകാസി.

‘‘ഇദമ്പി സത്തമം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം തസ്സ രുളരുളസ്സ ഭീമഭീമസ്സ നീതേ ദാരകേ അദസ്സനം ഗമിതേ ന ഫലി ഹദയം സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ, പുഞ്ഞകാമേന മനുജേന കിം പരദുക്ഖാപനേന, നനു നാമ സകദാനം ദാതബ്ബം ഹോതീ’’തി?

‘‘ദുക്കരസ്സ, മഹാരാജ, കതത്താ ബോധിസത്തസ്സ കിത്തിസദ്ദോ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ സദേവമനുസ്സേസു അബ്ഭുഗ്ഗതോ, ദേവാ ദേവഭവനേ പകിത്തേന്തി, അസുരാ അസുരഭവനേ പകിത്തേന്തി, ഗരുളാ ഗരുളഭവനേ പകിത്തേന്തി, നാഗാ നാഗഭവനേ പകിത്തേന്തി, യക്ഖാ യക്ഖഭവനേ പകിത്തേന്തി, അനുപുബ്ബേന തസ്സ കിത്തിസദ്ദോ പരമ്പരായ അജ്ജേതരഹി ഇധ അമ്ഹാകം സമയം അനുപ്പത്തോ, തം മയം ദാനം പകിത്തേന്താ വികോപേന്താ നിസിന്നാ സുദിന്നം, ഉദാഹു ദുദ്ദിന്നന്തി. സോ ഖോ പനായം, മഹാരാജ, കിത്തിസദ്ദോ നിപുണാനം വിഞ്ഞൂനം വിദൂനം വിഭാവീനം ബോധിസത്താനം ദസ ഗുണേ അനുദസ്സതി. കതമേ ദസ? അഗേധതാ നിരാലയതാ ചാഗോ പഹാനം അപുനരാവത്തിതാ സുഖുമതാ മഹന്തതാ ദുരനുബോധതാ ദുല്ലഭതാ അസദിസതാ ബുദ്ധധമ്മസ്സ, സോ ഖോ പനായം, മഹാരാജ, കിത്തിസദ്ദോ നിപുണാനം വിഞ്ഞൂനം വിദൂനം വിഭാവീനം ബോധിസത്താനം ഇമേ ദസ ഗുണേ അനുദസ്സതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ പരം ദുക്ഖാപേത്വാ ദാനം ദേതി, അപി നു തം ദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനിക’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, കിം വത്തബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം ഉപദസ്സേഹീ’’തി. ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, സോ ഭവേയ്യ പക്ഖഹതോ വാ പീഠസപ്പീ വാ അഞ്ഞതരം വാ ബ്യാധിം ആപന്നോ, തമേനം യോ കോചി പുഞ്ഞകാമോ യാനം ആരോപേത്വാ പത്ഥിതം ദേസമനുപാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ പുരിസസ്സ തതോനിദാനം കിഞ്ചി സുഖം നിബ്ബത്തേയ്യ സഗ്ഗസംവത്തനികം തം കമ്മ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, കിം വത്തബ്ബം? ഹത്ഥിയാനം വാ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ ലഭേയ്യ അസ്സയാനം വാ രഥയാനം വാ, ഥലേ ഥലയാനം ജലേ ജലയാനം ദേവേസു ദേവയാനം മനുസ്സേസു മനുസ്സയാനം, തദനുച്ഛവികം തദനുലോമികം ഭവേ ഭവേ നിബ്ബത്തേയ്യ, തദനുച്ഛവികാനി തദനുലോമികാനി ചസ്സ സുഖാനി നിബ്ബത്തേയ്യും, സുഗതിതോ സുഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, തേനേവ കമ്മാഭിസന്ദേന ഇദ്ധിയാനം അഭിരുയ്ഹ പത്ഥിതം നിബ്ബാനനഗരം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം, യം സോ പുരിസോ ബലീബദ്ദേ ദുക്ഖാപേത്വാ ഏവരൂപം സുഖം അനുഭവതി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യഥാ പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം. ഇധ, മഹാരാജ, യോ കോചി രാജാ ജനപദതോ ധമ്മികം ബലിം ഉദ്ധരാപേത്വാ ആണാപവത്തനേന ദാനം ദദേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, രാജാ തതോനിദാനം കിഞ്ചി സുഖം അനുഭവേയ്യ സഗ്ഗസംവത്തനികം തം ദാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, കിം വത്തബ്ബം, തതോനിദാനം സോ, ഭന്തേ, രാജാ ഉത്തരിം അനേകസതസഹസ്സഗുണം ലഭേയ്യ. രാജൂനം അതിരാജാ ഭവേയ്യ, ദേവാനം അതിദേവോ ഭവേയ്യ, ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ഭവേയ്യ, സമണാനം അതിസമണോ ഭവേയ്യ, ബ്രാഹ്മണാനം അതിബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, അരഹന്താനം അതിഅരഹാ [അതിഅരഹന്തോ (സ്യാ. ക.)] ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം, യം സോ രാജാ ബലിനാ ജനം പീളേത്വാ ദിന്നദാനേന ഏവരൂപം ഉത്തരിം യസസുഖം അനുഭവതീ’’തി.

‘‘അതിദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ദിന്നം, യം സോ സകം ഭരിയം പരസ്സ ഭരിയത്ഥായ അദാസി, സകേ ഓരസേ പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാസത്ഥായ അദാസി, അതിദാനം നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ വിദൂഹി നിന്ദിതം ഗരഹിതം, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിഭാരേന സകടസ്സ അക്ഖോ ഭിജ്ജതി, അതിഭാരേന നാവാ ഓസീദതി, അതിഭുത്തേന ഭോജനം വിസമം പരിണമതി, അതിവസ്സേന ധഞ്ഞം വിനസ്സതി, അതിദാനേന ഭോഗക്ഖയം ഉപേതി, അതിതാപേന പഥവീ ഉപഡയ്ഹതി, അതിരാഗേന ഉമ്മത്തകോ ഹോതി, അതിദോസേന വജ്ഝോ ഹോതി, അതിമോഹേന അനയം ആപജ്ജതി, അതിലോഭേന ചോരഗ്ഗഹണമുപഗച്ഛതി, അതിഭയേന നിരുജ്ഝതി, അതിപൂരേന നദീ ഉത്തരതി, അതിവാതേന അസനി പതതി, അതിഅഗ്ഗിനാ ഓദനം ഉത്തരതി, അതിസഞ്ചരണേന ന ചിരം ജീവതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിദാനം നാമ ലോകേ വിദൂഹി നിന്ദിതം ഗരഹിതം, അതിദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ദിന്നം, ന തത്ഥ കിഞ്ചി ഫലം ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘അതിദാനം, മഹാരാജ, ലോകേ വിദൂഹി വണ്ണിതം ഥുതം പസത്ഥം, യേ കേചി യാദിസം കീദിസം ദാനം ദേന്തി [കേചി യാദിസം താദിസം ദാനം ദേന്തി (സ്യാ.)], അതിദാനദായീ ലോകേ കിത്തിം പാപുണാതി. യഥാ, മഹാരാജ, അതിപവരതായ ദിബ്ബം വനമൂലം ഗഹിതമ്പി ഹത്ഥപാസേ ഠിതാനം പരജനാനം ന ദസ്സയതി, അഗദോ അതിജച്ചതായ [അതിഉസഭതായ (ക.)] പീളായ സമുഗ്ഘാതകോ രോഗാനം അന്തകരോ, അഗ്ഗി അതിജോതിതായ ഡഹതി, ഉദകം അതിസീതതായ നിബ്ബാപേതി, പദുമം പരിസുദ്ധതായ ന ഉപലിമ്പതി വാരികദ്ദമേന, മണി അതിഗുണതായ കാമദദോ, വജിരം അതിതിഖിണതായ വിജ്ഝതി മണിമുത്താഫലികം, പഥവീ അതിമഹന്തതായ നരോരഗമിഗപക്ഖിജലസേലപബ്ബതദുമേ ധാരേതി, സമുദ്ദോ അതിമഹന്തതായ അപരിപൂരണോ, സിനേരു അതിഭാരതായ അചലോ, ആകാസോ അതിവിത്ഥാരതായ അനന്തോ, സൂരിയോ അതിപ്പഭതായ തിമിരം ഘാതേതി, സീഹോ അതിജാതിതായ വിഗതഭയോ, മല്ലോ അതിബലവതായ പടിമല്ലം ഖിപ്പം ഉക്ഖിപതി, രാജാ അതിപുഞ്ഞതായ അധിപതി, ഭിക്ഖു അതിസീലവന്തതായ നാഗയക്ഖനരമരൂഹി നമസ്സനീയോ, ബുദ്ധോ അതിഅഗ്ഗതായ [അതിവിസിട്ഠതായ (സ്യാ.)] അനുപമോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിദാനം നാമ ലോകേ വിദൂഹി വണ്ണിതം ഥുതം പസത്ഥം, യേ കേചി യാദിസം കീദിസം ദാനം ദേന്തി, അതിദാനദായീ ലോകേ കിത്തിം പാപുണാതി, അതിദാനേന വേസ്സന്തരോ രാജാ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ വണ്ണിതോ ഥുതോ പസത്ഥോ മഹിതോ കിത്തിതോ, തേനേവ അതിദാനേന വേസ്സന്തരോ രാജാ അജ്ജേതരഹി ബുദ്ധോ ജാതോ അഗ്ഗോ സദേവകേ ലോകേ.

‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം, യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, ഭന്തേ നാഗസേന, ദാനാനി, യാനി ലോകേ അദാനസമ്മതാനി, യോ താനി ദാനാനി ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. കതമാനി ദസ? മജ്ജദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ അദാനസമ്മതം, യോ തം ദാനം ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. സമജ്ജദാനം…പേ… ഇത്ഥിദാനം…പേ… ഉസഭദാനം…പേ… ചിത്തകമ്മദാനം…പേ… സത്ഥദാനം …പേ… വിസദാനം…പേ… സങ്ഖലികദാനം…പേ… കുക്കുടസൂകരദാനം…പേ… തുലാകൂടമാനകൂടദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ അദാനസമ്മതം ഹോതി, യോ തം ദാനം ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ദസ ദാനാനി ലോകേ അദാനസമ്മതാനി, യോ താനി ദാനാനി ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതീ’’തി.

‘‘നാഹം തം, മഹാരാജ, അദാനസമ്മതം പുച്ഛാമി, ഇമം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, തം പുച്ഛാമി ‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം, യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബ’ന്തി. ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം. യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബം, ചിത്തപ്പസാദേ ഉപ്പന്നേ കേചി ദക്ഖിണേയ്യാനം ഭോജനം ദേന്തി, കേചി അച്ഛാദനം, കേചി സയനം, കേചി ആവസഥം, കേചി അത്ഥരണപാവുരണം, കേചി ദാസിദാസം, കേചി ഖേത്തവത്ഥും, കേചി ദ്വിപദചതുപ്പദം, കേചി സതം സഹസ്സം സതസഹസ്സം, കേചി മഹാരജ്ജം, കേചി ജീവിതമ്പി ദേന്തീ’’തി. ‘‘യദി പന, മഹാരാജ, കേചി ജീവിതമ്പി ദേന്തി, കിം കാരണാ വേസ്സന്തരം ദാനപതിം അതിബാള്ഹം പരിപാതേസി സുദിന്നേ പുത്തേ ച ദാരേ ച?

‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി ലോകപകതി ലോകാചിണ്ണം, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ [ആധാപേതും വാ (സ്യാ.), ആധപിതും വാ (ക.)] വിക്കിണിതും വാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ വിക്കിണിതും വാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ വിക്കിണിതും വാ, വേസ്സന്തരോപി, മഹാരാജ, രാജാ അലഭമാനോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ഉപദ്ദുതോ ദുക്ഖിതോ തസ്സ ധമ്മധനസ്സ പടിലാഭായ പുത്തദാരം ആവപേസി ച വിക്കിണി ച. ഇതി, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ അഞ്ഞേസം ദിന്നം യേവ ദിന്നം, കതം യേവ കതം. കിസ്സ പന ത്വം, മഹാരാജ, തേന ദാനേന വേസ്സന്തരം ദാനപതിം അതിബാള്ഹം അപസാദേസീ’’തി?

‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരസ്സ ദാനപതിനോ ദാനം ഗരഹാമി, അപി ച പുത്തദാരം യാചന്തേ നിമിനിത്വാ അത്താനം ദാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ഏതം ഖോ, മഹാരാജ, അസബ്ഭികാരണം, യം പുത്തദാരം യാചന്തേ അത്താനം ദദേയ്യ, യം യം ഹി യാചന്തേ തം തദേവ ദാതബ്ബം, ഏതം സപ്പുരിസാനം കമ്മം. യഥാ, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ പാനീയം ആഹരാപേയ്യ, തസ്സ യോ ഭോജനം ദദേയ്യ, അപി നു സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ തസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യം സോ ആഹരാപേതി, തമേവ തസ്സ ദേന്തോ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ബ്രാഹ്മണേ പുത്തദാരം യാചന്തേ പുത്തദാരം യേവ അദാസി. സചേ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സന്തരസ്സ സരീരം യാചേയ്യ, ന സോ, മഹാരാജ, അത്താനം രക്ഖേയ്യ ന കമ്പേയ്യ ന രജ്ജേയ്യ, തസ്സ ദിന്നം പരിച്ചത്തം യേവ സരീരം ഭവേയ്യ. സചേ, മഹാരാജ, കോചി വേസ്സന്തരം ദാനപതിം ഉപഗന്ത്വാ യാചേയ്യ ‘ദാസത്തം മേ ഉപേഹീ’തി, ദിന്നം പരിച്ചത്തം യേവസ്സ സരീരം ഭവേയ്യ, ന സോ ദത്വാ തപേയ്യ [ഠപേയ്യ (സീ.)], രഞ്ഞോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പക്കാ മംസപേസി ബഹുസാധാരണാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഫലിതോ [ഫലിനോ (?)] രുക്ഖോ നാനാദിജഗണസാധാരണോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ. കിം കാരണാ? ‘ഏവാഹം പടിപജ്ജന്തോ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണിസ്സാമീ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അധനോ ധനത്ഥികോ ധനപരിയേസനം ചരമാനോ അജപഥം സങ്കുപഥം വേത്തപഥം ഗച്ഛതി, ജലഥലവാണിജ്ജം കരോതി, കായേന വാചായ മനസാ ധനം ആരാധേതി, ധനപ്പടിലാഭായ വായമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി അധനോ ബുദ്ധധനേന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണരതനപ്പടിലാഭായ യാചകാനം ധനധഞ്ഞം ദാസിദാസം യാനവാഹനം സകലസാപതേയ്യം സകം പുത്തദാരം അത്താനഞ്ച ചജിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം യേവ പരിയേസതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അമച്ചോ മുദ്ദകാമോ മുദ്ദാധികരണം യം കിഞ്ചി ഗേഹേ ധനധഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം, തം സബ്ബം ദത്വാപി മുദ്ദപ്പടിലാഭായ വായമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി സബ്ബം തം ബാഹിരബ്ഭന്തരധനം ദത്വാ ജീവിതമ്പി പരേസം ദത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം യേവ പരിയേസതി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ ദാനപതിനോ ഏവം അഹോസി ‘യം സോ ബ്രാഹ്മണോ യാചതി, തമേവാഹം തസ്സ ദേന്തോ കിച്ചകാരീ നാമ ഹോമീ’തി, ഏവം സോ തസ്സ പുത്തദാരമദാസി. ന ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി ദേസ്സതായ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തദാരമദാസി, ന അദസ്സനകാമതായ പുത്തദാരമദാസി, ന അതിബഹുകാ മേ പുത്തദാരാ, ‘ന സക്കോമി തേ പോസേതു’ന്തി പുത്തദാരമദാസി, ന ഉക്കണ്ഠിതോ ‘അപ്പിയാ മേ’തി നീഹരിതുകാമതായ പുത്തദാരമദാസി. അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണരതനസ്സേവ പിയത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ കാരണാ വേസ്സന്തരോ രാജാ ഏവരൂപം അതുലം വിപുലമനുത്തരം പിയം മനാപം ദയിതം പാണസമം പുത്തദാരദാനവരം ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന ചരിയാപിടകേ –

‘‘‘ന മേ ദേസ്സാ ഉഭോ പുത്താ, മദ്ദീ ദേവീ ന ദേസ്സിയാ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പിയം മയ്ഹം, തസ്മാ പിയേ അദാസഹ’ന്തി.

‘‘തസ്മാ, മഹാരാജ, വേസ്സതരോ രാജാ പുത്തദാനം [പുത്തദാരം (ക.)] ദത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. തസ്സ അതിപേമേന ദുക്ഖിതസ്സ ബലവസോകോ ഉപ്പജ്ജി, ഹദയവത്ഥു ഉണ്ഹമഹോസി. നാസികായ അപ്പഹോന്തിയാ മുഖേന ഉണ്ഹേ അസ്സാസപസ്സാസേ വിസ്സജ്ജേസി, അസ്സൂനി പരിവത്തിത്വാ ലോഹിതബിന്ദൂനി ഹുത്വാ നേത്തേഹി നിക്ഖമിംസു. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദുക്ഖേന വേസ്സന്തരോ രാജാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തദാരമദാസി ‘മാ മേ ദാനപഥോ പരിഹായീ’തി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ ദാരകേ അദാസി. കതമേ ദ്വേ? ദാനപഥോ ച മേ അപരിഹീനോ ഭവിസ്സതി, ദുക്ഖിതേ ച മേ പുത്തകേ വനമൂലഫലേഹി ഇതോനിദാനം അയ്യകോ മോചേസ്സതീതി. ജാനാതി ഹി, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ‘ന മേ ദാരകാ സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും, ഇമേ ച ദാരകേ അയ്യകോ നിക്കിണിസ്സതി, ഏവം അമ്ഹാകമ്പി ഗമനം ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ ദാരകേ അദാസി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ജാനാതി ‘അയം ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ ദുബ്ബലോ ഭഗ്ഗോ ദണ്ഡപരായണോ ഖീണായുകോ പരിത്തപുഞ്ഞോ, നേസോ സമത്ഥോ ഇമേ ദാരകേ ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതു’ന്തി. സക്കുണേയ്യ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഇമേ ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ ഗഹേത്വാ പേളായ വാ സമുഗ്ഗേ വാ പക്ഖിപിത്വാ നിപ്പഭേ കത്വാ ഥാലകപരിഭോഗേന [പദീപപരിഭോഗേന (സ്യാ.)] പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമസ്മിം ലോകേ ചന്ദിമസൂരിയപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതുന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ മണിരതനം സുഭം ജാതിമന്തം അട്ഠംസം സുപരികമ്മകതം ചതുഹത്ഥായാമം സകടനാഭിപരിണാഹം ന സക്കാ കേനചി പിലോതികായ വേഠേത്വാ പേളായ പക്ഖിപിത്വാ സത്ഥകനിസാനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മണിരതനപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, തിധാ പഭിന്നോ സബ്ബസേതോ സത്തപ്പതിട്ഠിതോ അട്ഠരതനുബ്ബേധോ നവരതനായാമപരിണാഹോ പാസാദികോ ദസ്സനീയോ ഉപോസഥോ നാഗരാജാ ന സക്കാ കേനചി സുപ്പേന വാ സരാവേന വാ പിദഹിതും, ഗോവച്ഛകോ വിയ വച്ഛകസാലായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതും വാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ഉപോസഥനാഗരാജപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ ദീഘപുഥുലവിത്ഥിണ്ണോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുരുത്തരോ അപരിയോഗാള്ഹോ അനാവടോ ന സക്കാ കേനചി സബ്ബത്ഥ പിദഹിത്വാ ഏകതിത്ഥേന പരിഭോഗം കാതും, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ മഹാസമുദ്ദപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവന്തോ പബ്ബതരാജാ പഞ്ചയോജനസതം അച്ചുഗ്ഗതോ നഭേ തിസഹസ്സയോജനായാമവിത്ഥാരോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതോ പഞ്ചന്നം മഹാനദീസതാനം പഭവോ മഹാഭൂതഗണാലയോ നാനാവിധഗന്ധധരോ ദിബ്ബോസധസതസമലങ്കതോ നഭേ വലാഹകോ വിയ അച്ചുഗ്ഗതോ ദിസ്സതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ഹിമവന്തപബ്ബതരാജപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, രത്തന്ധകാരതിമിസായം ഉപരിപബ്ബതഗ്ഗേ ജലമാനോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സുവിദൂരേപി പഞ്ഞായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ പബ്ബതഗ്ഗേ ജലമാനോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ സുവിദൂരേപി പാകടോ പഞ്ഞായതി, തസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവന്തേ പബ്ബതേ നാഗപുപ്ഫസമയേ ഉജുവാതേ വായന്തേ ദസ ദ്വാദസ യോജനാനി പുപ്ഫഗന്ധോ വായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ രഞ്ഞോ അപി യോജനസഹസ്സേഹിപി യാവ അകനിട്ഠഭവനം ഏത്ഥന്തരേ സുരാസുരഗരുളഗന്ധബ്ബയക്ഖരക്ഖസമഹോരഗകിന്നരഇന്ദഭവനേസു കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, സീലവരഗന്ധോ ചസ്സ സമ്പവായതി, തേന തസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. അനുസിട്ഠോ, മഹാരാജ, ജാലീ കുമാരോ പിതരാ വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ‘അയ്യകോ തേ, താത, തുമ്ഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധനം ദത്വാ നിക്കിണന്തോ തം നിക്ഖസഹസ്സം ദത്വാ നിക്കിണാതു, കണ്ഹാജിനം നിക്കിണന്തോ ദാസസതം ദാസിസതം ഹത്ഥിസതം അസ്സസതം ധേനുസതം ഉസഭസതം നിക്ഖസതന്തി സബ്ബസതം ദത്വാ നിക്കിണാതു, യദി തേ, താത, അയ്യകോ തുമ്ഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥതോ ആണായ ബലസാ മുധാ ഗണ്ഹാതി, മാ തുമ്ഹേ അയ്യകസ്സ വചനം കരിത്ഥ, ബ്രാഹ്മണസ്സേവ അനുയായിനോ ഹോഥാ’തി, ഏവമനുസാസിത്വാ പുത്തേ പേസേസി, തതോ ജാലീകുമാരോ ഗന്ത്വാ അയ്യകേന പുട്ഠോ കഥേസി –

‘‘‘സഹസ്സഗ്ഘം ഹി മം താത, ബ്രാഹ്മണസ്സ പിതാ അദാ;

അഥോ കണ്ഹാജിനം കഞ്ഞം, ഹത്ഥീനഞ്ച സതേന ചാ’’’തി.

‘‘സുനിബ്ബേഠിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ; സുഭിന്നം ദിട്ഠിജാലം; സുമദ്ദിതോ പരവാദോ; സകസമയോ സുദീപിതോ; ബ്യഞ്ജനം സുപരിസോധിതം; സുവിഭത്തോ അത്ഥോ; ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

വേസ്സന്തരപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ദുക്കരകാരികപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേവ ബോധിസത്താ ദുക്കരകാരികം കരോന്തി, ഉദാഹു ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, സബ്ബേസം ബോധിസത്താനം ദുക്കരകാരികാ, ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദി ഏവം അയുത്തം, യം ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതീ’’തി. ‘‘ചതൂഹി, മഹാരാജ, ഠാനേഹി ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതി. കതമേഹി ചതൂഹി? കുലവേമത്തതാ പധാനവേമത്തതാ [അദ്ധാനവേമത്തതാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ആയുവേമത്തതാ പമാണവേമത്തതാതി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, ചതൂഹി ഠാനേഹി ബോധിസത്താനം ബോധിസത്തേഹി വേമത്തതാ ഹോതി. സബ്ബേസമ്പി, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം രൂപേ സീലേ സമാധിമ്ഹി പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേ ചതുവേസാരജ്ജേ ദസതഥാഗതബലേ ഛഅസാധാരണഞാണേ ചുദ്ദസബുദ്ധഞാണേ അട്ഠാരസബുദ്ധധമ്മേ കേവലേ ച ബുദ്ധഗുണേ [ബുദ്ധധമ്മേ (സീ. പീ.)] നത്ഥി വേമത്തതാ, സബ്ബേപി ബുദ്ധാ ബുദ്ധധമ്മേഹി സമസമാ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി ബുദ്ധാ ബുദ്ധധമ്മേഹി സമസമാ, കേന കാരണേന ഗോതമേനേവ ബോധിസത്തേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി? ‘‘അപരിപക്കേ, മഹാരാജ, ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ ഗോതമോ ബോധിസത്തോ നേക്ഖമ്മമഭിനിക്ഖന്തോ അപരിപക്കം ഞാണം പരിപാചയമാനേന ദുക്കരകാരികാ കതാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന ബോധിസത്തോ അപരിപക്കേ ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ, നനു നാമ ഞാണം പരിപാചേത്വാ പരിപക്കേ ഞാണേ നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി?

‘‘ബോധിസത്തോ, മഹാരാജ, വിപരീതം ഇത്ഥാഗാരം ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി, തസ്സ വിപ്പടിസാരിസ്സ അരതി ഉപ്പജ്ജി, അരതിചിത്തം ഉപ്പന്നം ദിസ്വാ അഞ്ഞതരോ മാരകായികോ ദേവപുത്തോ ‘അയം ഖോ കാലോ അരതിചിത്തസ്സ വിനോദനായാ’തി വേഹാസേ ഠത്വാ ഇദം വചനമബ്രവി –

‘‘മാരിസ, മാ ഖോ ത്വം ഉക്കണ്ഠിതോ അഹോസി, ഇതോ തേ സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവിസ്സതി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം, പഥവിഗതാനി ച തേ രതനാനി ആകാസട്ഠാനി ച സയമേവ ഉപഗച്ഛിസ്സന്തി, ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഏകമുഖേന ആണാ പവത്തിസ്സതി, പരോസഹസ്സഞ്ച തേ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ, തേഹി പുത്തേഹി പരികിണ്ണോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ ചതുദ്ദീപമനുസാസിസ്സസീ’തി.

‘‘യഥാ നാമ ദിവസസന്തത്തം അയോസൂലം സബ്ബത്ഥ ഉപഡഹന്തം കണ്ണസോതം പവിസേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ തം വചനം കണ്ണസോതം പവിസിത്ഥ, ഇതി സോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജി.

‘‘യഥാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ജലമാനോ അഞ്ഞേന കട്ഠേന ഉപഡഹിതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ജലേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ പകതിതിന്താ നിബ്ബത്തഹരിതസദ്ദലാ ആസിത്തോദകാ ചിക്ഖല്ലജാതാ പുനദേവ മഹാമേഘേ അഭിവുട്ഠേ ഭിയ്യോസോമത്തായ ചിക്ഖല്ലതരാ അസ്സ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ പകതിയാവ ഉക്കണ്ഠിതോ തസ്സാ ദേവതായ വചനേന ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉബ്ബിജ്ജി സംവിജ്ജി സംവേഗമാപജ്ജീ’’തി.

‘‘അപി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തസ്സ യദി സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, പടിനിവത്തേയ്യ ബോധിസത്തോ ദിബ്ബേ ചക്കരതനേ നിബ്ബത്തേ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, സത്തമേ ദിവസേ ബോധിസത്തസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, അപി ച പലോഭനത്ഥായ തായ ദേവതായ മുസാ ഭണിതം, യദിപി, മഹാരാജ, സത്തമേ ദിവസേ ദിബ്ബം ചക്കരതനം നിബ്ബത്തേയ്യ, ബോധിസത്തോ ന നിവത്തേയ്യ. കിം കാരണം? ‘അനിച്ച’ന്തി, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ദള്ഹം അഗ്ഗഹേസി, ‘ദുക്ഖം അനത്താ’തി ദള്ഹം അഗ്ഗഹേസി, ഉപാദാനക്ഖയം പത്തോ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, അനോതത്തദഹതോ ഉദകം ഗങ്ഗം നദിം പവിസതി, ഗങ്ഗായ നദിയാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി, മഹാസമുദ്ദതോ പാതാലമുഖം പവിസതി, അപി നു, മഹാരാജ, തം ഉദകം പാതാലമുഖഗതം പടിനിവത്തിത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസേയ്യ, മഹാസമുദ്ദതോ ഗങ്ഗം നദിം പവിസേയ്യ, ഗങ്ഗായ നദിയാ പുന അനോതത്തം പവിസേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തേന കപ്പാനം സതസഹസ്സം ചതുരോ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ കുസലം പരിപാചിതം ഇമസ്സ ഭവസ്സ കാരണാ, സോയം അന്തിമഭവോ അനുപ്പത്തോ പരിപക്കം ബോധിഞാണം ഛഹി വസ്സേഹി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ചക്കരതനകാരണാ [ചക്കരതനസ്സ കാരണാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പടിനിവത്തേയ്യാ’’തി [പരിനിവത്തേയ്യാതി (സീ. പീ. ക.)]? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ പരിവത്തേയ്യ സകാനനാ സപബ്ബതാ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം. ആരോഹേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, ഗങ്ഗായ ഉദകം പടിസോതം, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; വിസുസ്സേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ അപരിമിതജലധരോ ഗോപദേ ഉദകം വിയ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; ഫലേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, സിനേരുപബ്ബതരാജാ സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; പതേയ്യുമ്പി ചേ, മഹാരാജ, ചന്ദിമസൂരിയാ സതാരകാ ലേഡ്ഡു വിയ ഛമായം, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം; സംവത്തേയ്യപി ചേ, മഹാരാജ, ആകാസോ കിലഞ്ജമിവ, നത്വേവ ബോധിസത്തോ പടിനിവത്തേയ്യ അപത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം. കിം കാരണാ? പദാലിതത്താ സബ്ബബന്ധനാന’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതി ലോകേ ബന്ധനാനീ’’തി? ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനാനി, യേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധാ സത്താ ന നിക്ഖമന്തി, നിക്ഖമിത്വാപി പടിനിവത്തന്തി. കതമാനി ദസ? മാതാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പിതാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഭരിയാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പുത്താ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഞാതീ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, മിത്തം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ധനം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ലാഭസക്കാരോ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഇസ്സരിയം, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, പഞ്ച കാമഗുണാ, മഹാരാജ, ലോകേ ബന്ധനം, ഇമാനി ഖോ മഹാരാജ ദസ ലോകേ ബന്ധനാനി, യേഹി ബന്ധനേഹി ബദ്ധാ സത്താ ന നിക്ഖമന്തി, നിക്ഖമിത്വാപി പടിനിവത്തന്തി, താനി ദസ ബന്ധനാനി ബോധിസത്തസ്സ ഛിന്നാനി പദാലിതാനി, തസ്മാ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ന പടിനിവത്തതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദി ബോധിസത്തോ ഉപ്പന്നേ അരതിചിത്തേ ദേവതായ വചനേന അപരിപക്കേ ഞാണേ അപരിപക്കായ ബോധിയാ നേക്ഖമ്മമഭിനിക്ഖന്തോ, കിം തസ്സ ദുക്കരകാരികായ കതായ, നനു നാമ സബ്ബഭക്ഖേന ഭവിതബ്ബം ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനേനാ’’തി?

‘‘ദസ ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. കതമേ ദസ? ഇത്ഥീ, മഹാരാജ, വിധവാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. ദുബ്ബലോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… അമിത്തഞാതി, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… മഹഗ്ഘസോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… അഗരുകുലവാസികോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… പാപമിത്തോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… ധനഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… ആചാരഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… കമ്മഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ…പേ… പയോഗഹീനോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതോ അവഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ പുഗ്ഗലാ ലോകസ്മിം ഓഞ്ഞാതാ അവഞ്ഞാതാ ഹീളിതാ ഖീളിതാ ഗരഹിതാ പരിഭൂതാ അചിത്തീകതാ. ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, ദസ ഠാനാനി അനുസ്സരമാനസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏവം സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജി ‘മാഹം കമ്മഹീനോ അസ്സം പയോഗഹീനോ ഗരഹിതോ ദേവമനുസ്സാനം, യംനൂനാഹം കമ്മസ്സാമീ അസ്സം കമ്മഗരു കമ്മാധിപതേയ്യോ കമ്മസീലോ കമ്മധോരയ്ഹോ കമ്മനികേതവാ അപ്പമത്തോ വിഹരേയ്യ’ന്തി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ഞാണം പരിപാചേന്തോ ദുക്കരകാരികം അകാസീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികം കരോന്തോ ഏവമാഹ ‘ന ഖോ പനാഹം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ അധിഗച്ഛാമി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം, സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. അപി നു തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തസ്സ മഗ്ഗം ആരബ്ഭ സതിസമ്മോസോ അഹോസീ’’തി?

‘‘പഞ്ചവീസതി ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണാ ധമ്മാ, യേഹി ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേ പഞ്ചവീസതി? കോധോ, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണോ ധമ്മോ, യേന ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ, ഉപനാഹോ…പേ… മക്ഖോ…പേ… പളാസോ…പേ… ഇസ്സാ…പേ… മച്ഛരിയം…പേ… മായാ…പേ… സാഠേയ്യം…പേ… ഥമ്ഭോ…പേ… സാരമ്ഭോ…പേ… മാനോ…പേ… അതിമാനോ …പേ… മദോ…പേ… പമാദോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം…പേ… തന്ദി [നന്ദീ (പീ. ക.)] …പേ… ആലസ്യം…പേ… പാപമിത്തതാ…പേ… രൂപാ…പേ… സദ്ദാ…പേ… ഗന്ധാ…പേ… രസാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബാ…പേ… ഖുദാപിപാസാ…പേ… അരതി, മഹാരാജ, ചിത്തദുബ്ബലീകരണോ ധമ്മോ, യേന ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ചവീസതി ചിത്തദുബ്ബലീകരണാ ധമ്മാ, യേഹി ദുബ്ബലീകതം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ.

ബോധിസത്തസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, ഖുദാപിപാസാ [ഖുദാപിപാസാ (സീ. പീ. ക.)] കായം പരിയാദിയിംസു, കായേ പരിയാദിന്നേ ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. സതസഹസ്സം, മഹാരാജ, കപ്പാനം [കപ്പേ (ക.)] ചതുരോ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ കപ്പേ ബോധിസത്തോ ചതുന്നം യേവ അരിയസച്ചാനം അഭിസമയം അന്വേസി താസു താസു ജാതീസു, കിം പനസ്സ പച്ഛിമേ ഭവേ അഭിസമയജാതിയം മഗ്ഗം ആരബ്ഭ സതിസമ്മോസോ ഹേസ്സതി? അപി ച, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ സഞ്ഞാമത്തം ഉപ്പജ്ജി ‘സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി. പുബ്ബേ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ ഏകമാസികോ സമാനോ പിതു സക്കസ്സ കമ്മന്തേ സീതായ ജമ്ബുച്ഛായായ സിരിസയനേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിചിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി, ഞാണം പരിപാചേന്തോ ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികം അകാസീ’’തി.

ദുക്കരകാരികപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. കുസലാകുസലബലവതരപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമം അധിമത്തം ബലവതരം കുസലം വാ അകുസലം വാ’’തി? ‘‘കുസലം, മഹാരാജ, അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ അകുസല’ന്തി. ‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, തം വചനം സമ്പടിച്ഛാമി ‘കുസലം അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ അകുസല’ന്തി, ദിസ്സന്തി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധ പാണാതിപാതിനോ അദിന്നാദായിനോ കാമേസുമിച്ഛാചാരിനോ മുസാവാദിനോ ഗാമഘാതികാ പന്ഥദൂസകാ നേകതികാ വഞ്ചനികാ, സബ്ബേ തേ താവതകേന പാപേന ലഭന്തി ഹത്ഥച്ഛേദം പാദച്ഛേദം ഹത്ഥപാദച്ഛേദം കണ്ണച്ഛേദം നാസച്ഛേദം കണ്ണനാസച്ഛേദം ബിലങ്ഗഥാലികം സങ്ഖമുണ്ഡികം രാഹുമുഖം ജോതിമാലികം ഹത്ഥപജ്ജോതികം ഏരകവത്തികം ചീരകവാസികം ഏണേയ്യകം ബളിസമംസികം കഹാപണികം ഖാരാപതച്ഛികം പലിഘപരിവത്തികം പലാലപീഠകം തത്തേനപി തേലേന ഓസിഞ്ചനം സുനഖേഹിപി ഖാദാപനം ജീവസൂലാരോപനം അസിനാപി സീസച്ഛേദം, കേചി രത്തിം പാപം കത്വാ രത്തിം യേവ വിപാകം അനുഭവന്തി, കേചി രത്തിം കത്വാ ദിവാ യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദിവാ കത്വാ ദിവാ യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദിവാ കത്വാ രത്തിം യേവ അനുഭവന്തി, കേചി ദ്വേ തയോ ദിവസേ വീതിവത്തേ അനുഭവന്തി, സബ്ബേപി തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം അനുഭവന്തി. അത്ഥി പന, ഭന്തേ നാഗസേന, കോചി ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ ചതുന്നം വാ പഞ്ചന്നം വാ ദസന്നം വാ സതസ്സ വാ സഹസ്സസ്സ വാ സതസഹസ്സസ്സ വാ സപരിവാരം ദാനം ദത്വാ ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ അനുഭവിതാ സീലേന വാ ഉപോസഥകമ്മേന വാ’’തി?

‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, ചത്താരോ പുരിസാ ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ തേനേവ സരീരദേഹേന തിദസപുരേ സമനുപ്പത്താ’’തി [യസമനുപത്താതി (സീ. പീ.)]. ‘‘കോ ച കോ ച ഭന്തേ’’തി? ‘‘മന്ധാതാ, മഹാരാജ, രാജാ, നിമി രാജാ, സാധീനോ രാജാ, ഗുത്തിലോ ച ഗന്ധബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അനേകേഹി തം ഭവസഹസ്സേഹി അന്തരിതം, ദ്വിന്നമ്പേതം അമ്ഹാകം [ദീപിതം, അമ്ഹാകമ്പേതം (ക.)] പരോക്ഖം, യദി സമത്ഥോസി വത്തമാനകേ ഭവേ ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ കഥേഹീ’’തി? ‘‘വത്തമാനകേപി, മഹാരാജ, ഭവേ പുണ്ണകോ ദാസോ ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ ഭോജനം ദത്വാ തദഹേവ സേട്ഠിട്ഠാനം അജ്ഝുപഗതോ, സോ ഏതരഹി പുണ്ണകോ സേട്ഠീതി പഞ്ഞായി, ഗോപാലമാതാ ദേവീ അത്തനോ കേസേ വിക്കിണിത്വാ ലദ്ധേഹി അട്ഠഹി കഹാപണേഹി ഥേരസ്സ മഹാകച്ചായനസ്സ അത്തട്ഠമകസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ തദഹേവ രഞ്ഞോ ചന്ദപജ്ജോതസ്സ [ഉദേനസ്സ (സീ. പീ.)] അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം പത്താ. സുപ്പിയാ ഉപാസികാ അഞ്ഞതരസ്സ ഗിലാനഭിക്ഖുനോ അത്തനോ ഊരുമംസേന പടിച്ഛാദനീയം ദത്വാ ദുതിയദിവസേ യേവ രൂള്ഹവണാ സഞ്ഛവീ [സച്ഛവീ (സീ. പീ.)] അരോഗാ ജാതാ. മല്ലികാ ദേവീ ഭഗവതോ ആഭിദോസികം കുമ്മാസപിണ്ഡം ദത്വാ തദഹേവ രഞ്ഞോ കോസലസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ജാതാ. സുമനോ മാലാകാരോ അട്ഠഹി സുമനപുപ്ഫമുട്ഠീഹി ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ തം ദിവസം യേവ മഹാസമ്പത്തിം പത്തോ. ഏകസാടകോ ബ്രാഹ്മണോ ഉത്തരസാടകേന ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ തം ദിവസം യേവ സബ്ബട്ഠകം ലഭി, സബ്ബേപേതേ, മഹാരാജ, ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗഞ്ച യസഞ്ച അനുഭവിംസൂ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, വിചിനിത്വാ പരിയേസിത്വാ ഛ ജനേ യേവ അദ്ദസാസീ’’തി. ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസലം. അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏകദിവസം യേവ ദസപി പുരിസേ പസ്സാമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന സൂലേസു ആരോപേന്തേ, വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി പുരിസസതമ്പി പുരിസസഹസ്സമ്പി പസ്സാമി പാപസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന സൂലേസു ആരോപേന്തേ. നന്ദകുലസ്സ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭദ്ദസാലോ നാമ സേനാപതിപുത്തോ അഹോസി. തേന ച രഞ്ഞാ ചന്ദഗുത്തേന സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ അഹോസി. തസ്മിം ഖോ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, സങ്ഗാമേ ഉഭതോ ബലകായേ അസീതികബന്ധരൂപാനി അഹേസും, ഏകസ്മിം കിര സീസകബന്ധേ പരിപാതേ [പരിപുണ്ണേ (സബ്ബത്ഥ)] ഏകം കബന്ധരൂപം ഉട്ഠഹതി, സബ്ബേപേതേ പാപസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകേന അനയബ്യസനം ആപന്നാ. ഇമിനാപി, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേന ഭണാമി അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസല’’ന്തി.

‘‘സുയ്യതി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമസ്മിം ബുദ്ധസാസനേ കോസലേന രഞ്ഞാ അസദിസദാനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സുയ്യതീ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, കോസലരാജാ തം അസദിസം ദാനം ദത്വാ തതോനിദാനം കഞ്ചി ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ പടിലഭീ’’തി [പടിലഭതീതി (ക.)]? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, കോസലരാജാ ഏവരൂപം അനുത്തരം ദാനം ദത്വാപി ന ലഭി [ന ലഭതി (ക.)] തതോനിദാനം കഞ്ചി ദിട്ഠധമ്മികം ഭോഗം വാ യസം വാ സുഖം വാ, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകുസലം യേവ അധിമത്തം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസല’’ന്തി.

‘‘പരിത്തത്താ, മഹാരാജ, അകുസലം ഖിപ്പം പരിണമതി, വിപുലത്താ കുസലം ദീഘേന കാലേന പരിണമതി, ഉപമായപി, മഹാരാജ, ഏതം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. യഥാ, മഹാരാജ, അപരന്തേ ജനപദേ കുമുദഭണ്ഡികാ നാമ ധഞ്ഞജാതി മാസലൂനാ [മാസപൂരാ (ക.)] അന്തോഗേഹഗതാ ഹോതി, സാലയോ ഛപ്പഞ്ചമാസേഹി പരിണമന്തി, കിം പനേത്ഥ, മഹാരാജ, അന്തരം കോ വിസേസോ കുമുദഭണ്ഡികായ ച സാലീനഞ്ചാ’’തി? ‘‘പരിത്തത്താ, ഭന്തേ, കുമുദഭണ്ഡികായ, വിപുലത്താ ച സാലീനം. സാലയോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാജാരഹാ രാജഭോജനം, കുമുദഭണ്ഡികാ ദാസകമ്മകരാനം ഭോജന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പരിത്തത്താ അകുസലം ഖിപ്പം പരിണമതി, വിപുലത്താ കുസലം ദീഘേന കാലേന പരിണമതീ’’തി.

‘‘യം തത്ഥ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖിപ്പം പരിണമതി, തം നാമ ലോകേ അധിമത്തം ബലവതരം, തസ്മാ അകുസലം ബലവതരം, നോ തഥാ കുസലം. യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ കോചി യോധോ മഹതിമഹായുദ്ധം പവിസിത്വാ പടിസത്തും ഉപകച്ഛകേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഖിപ്പതരം സാമിനോ ഉപനേയ്യ, സോ യോധോ ലോകേ സമത്ഥോ സൂരോ നാമ. യോ ച ഭിസക്കോ ഖിപ്പം സല്ലം ഉദ്ധരതി രോഗമപനേതി, സോ ഭിസക്കോ ഛേകോ നാമ. യോ ഗണകോ സീഘസീഘം ഗണേത്വാ ഖിപ്പം ദസ്സയതി, സോ ഗണകോ ഛേകോ നാമ. യോ മല്ലോ ഖിപ്പം പടിമല്ലം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉത്താനകം പാതേതി, സോ മല്ലോ സമത്ഥോ സൂരോ നാമ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യം ഖിപ്പം പരിണമതി കുസലം വാ അകുസലം വാ, തം ലോകേ അധിമത്തം ബലവതര’’ന്തി.

‘‘ഉഭയമ്പി തം, മഹാരാജ, കമ്മം സമ്പരായവേദനീയമേവ, അപി ച ഖോ അകുസലം സാവജ്ജതായ ഖണേന ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതി, പുബ്ബകേഹി, മഹാരാജ, ഖത്തിയേഹി ഠപിതോ ഏസോ നിയമോ ‘യോ പാണം ഹനതി, സോ ദണ്ഡാരഹോ…പേ… യോ അദിന്നം ആദിയതി…പേ… യോ പരദാരം ഗച്ഛതി…പേ… യോ മുസാ ഭണതി…പേ… യോ ഗാമം ഘാതേതി…പേ… യോ പന്ഥം ദൂസേതി…പേ… യോ നികതിം കരോതി…പേ… യോ വഞ്ചനം കരോതി, സോ ദണ്ഡാരഹോ വധിതബ്ബോ ഛേത്തബ്ബോ ഭേത്തബ്ബോ ഹന്തബ്ബോ’തി. തം തേ ഉപാദായ വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ദണ്ഡേന്തി വധേന്തി ഛിന്ദന്തി ഭിന്ദന്തി ഹനന്തി ച, അപി നു, മഹാരാജ, അത്ഥി കേഹിചി ഠപിതോ നിയമോ ‘യോ ദാനം വാ ദേതി, സീലം വാ രക്ഖതി, ഉപോസഥകമ്മം വാ കരോതി, തസ്സ ധനം വാ യസം വാ ദാതബ്ബ’ന്തി; അപി നു തം വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ധനം വാ യസം വാ ദേന്തി, ചോരസ്സ കതകമ്മസ്സ വധബന്ധനം വിയാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ദായകാനം വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ ധനം വാ യസം വാ ദദേയ്യും, കുസലമ്പി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഭവേയ്യ, യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, ദായകേ ന വിചിനന്തി ‘ധനം വാ യസം വാ ദസ്സാമാ’തി, തസ്മാ കുസലം ന ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. ഇമിനാ, മഹാരാജ, കാരണേന അകുസലം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, സമ്പരായേവ സോ അധിമത്തം ബലവതരം വേദനം വേദയതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, തവാദിസേന ബുദ്ധിമന്തേന വിനാ നേസോ പഞ്ഹോ സുനിബ്ബേഠിയോ, ലോകികം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകുത്തരേന വിഞ്ഞാപിത’’ന്തി.

കുസലാകുസലബലവതരപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. പുബ്ബപേതാദിസപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമേ ദായകാ ദാനം ദത്വാ പുബ്ബപേതാനം ആദിസന്തി [ഉദ്ദിസന്തി (ക. സീ.)] ‘ഇദം തേസം പാപുണാതൂ’തി, അപി നു തേ കിഞ്ചി തതോനിദാനം വിപാകം പടിലഭന്തീ’’തി? ‘‘കേചി, മഹാരാജ, പടിലഭന്തി, കേചി നപ്പടിലഭന്തീ’’തി. ‘‘കേ, ഭന്തേ, പടിലഭന്തി, കേ നപ്പടിലഭന്തീ’’തി? ‘‘നിരയൂപപന്നാ, മഹാരാജ, നപ്പടിലഭന്തി, സഗ്ഗഗതാ നപ്പടിലഭന്തി, തിരച്ഛാനയോനിഗതാ നപ്പടിലഭന്തി, ചതുന്നം പേതാനം തയോ പേതാ നപ്പടിലഭന്തി വന്താസികാ ഖുപ്പിപാസിനോ നിജ്ഝാമതണ്ഹികാ, ലഭന്തി പേതാ പരദത്തൂപജീവിനോ, തേപി സരമാനാ യേവ ലഭന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ദായകാനം ദാനം വിസോസിതം [വിസോതം (സീ. പീ.)] ഹോതി അഫലം, യേസം ഉദ്ദിസ്സ കതം യദി തേ നപ്പടിലഭന്തീ’’തി? ‘‘ന ഹി തം, മഹാരാജ, ദാനം അഫലം ഹോതി അവിപാകം, ദായകാ യേവ തസ്സ ഫലം അനുഭവന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, കേചി മനുസ്സാ മച്ഛമംസസുരാഭത്തഖജ്ജകാനി പടിയാദേത്വാ ഞാതികുലം ഗച്ഛന്തി, യദി തേ ഞാതകാ തം ഉപായനം ന സമ്പടിച്ഛേയ്യും, അപി നു തം ഉപായനം വിസോസിതം ഗച്ഛേയ്യ വിനസ്സേയ്യ വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സാമികാനം യേവ തം ഹോതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദായകാ യേവ തസ്സ ഫലം അനുഭവന്തി. യഥാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ ഗബ്ഭം പവിട്ഠോ അസതി പുരതോ നിക്ഖമനമുഖേ കേന നിക്ഖമേയ്യാ’’തി. ‘‘പവിട്ഠേനേവ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദായകാ യേവ തസ്സ ഫലം അനുഭവന്തീ’’തി. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി, ദായകാ യേവ തസ്സ ഫലം അനുഭവന്തി, ന മയം തം കാരണം വിലോമേമാതി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദി ഇമേസം ദായകാനം ദിന്നദാനം പുബ്ബപേതാനം പാപുണാതി, തേ ച തസ്സ വിപാകം അനുഭവന്തി. തേന ഹി യോ പാണാതിപാതീ ലുദ്ദോ ലോഹിതപാണീ പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ മനുസ്സേ ഘാതേത്വാ ദാരുണം കമ്മം കത്വാ പുബ്ബപേതാനം ആദിസേയ്യ ‘ഇമസ്സ മേ കമ്മസ്സ വിപാകോ പുബ്ബപേതാനം പാപുണാതൂ’തി, അപി നു തസ്സ വിപാകോ പുബ്ബപേതാനം പാപുണാതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കോ തത്ഥ ഹേതു കിം കാരണം, യേന കുസലം പാപുണാതി അകുസലം ന പാപുണാതീ’’തി? ‘‘നേസോ, മഹാരാജ, പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ, മാ ച ത്വം, മഹാരാജ, ‘വിസജ്ജകോ അത്ഥീ’തി അപുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛി, ‘കിസ്സ ആകാസോ നിരാലമ്ബോ, കിസ്സ ഗങ്ഗാ ഉദ്ധമ്മുഖാ ന സന്ദതി, കിസ്സ ഇമേ മനുസ്സാ ച ദിജാ ച ദ്വിപദാ മിഗാ ചതുപ്പദാ’തി തമ്പി മം ത്വം പുച്ഛിസ്സസീ’’തി. ‘‘നാഹം തം, ഭന്തേ നാഗസേന, വിഹേസാപേക്ഖോ പുച്ഛാമി, അപി ച നിബ്ബാഹനത്ഥായ [നിബ്ബാനത്ഥായ (ക.)] സന്ദേഹസ്സ പുച്ഛാമി, ബഹൂ മനുസ്സാ ലോകേ വാമഗാമിനോ [പാപഗാഹിനോ (സ്യാ.)] വിചക്ഖുകാ, ‘കിന്തി തേ ഓതാരം ന ലഭേയ്യു’ന്തി ഏവാഹം തം പുച്ഛാമീ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, മഹാരാജ, സഹ അകതേന അനനുമതേന സഹ പാപം കമ്മം സംവിഭജിതും.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ ഉദകനിബ്ബാഹനേന ഉദകം സുവിദൂരമ്പി ഹരന്തി, അപി നു, മഹാരാജ, സക്കാ ഘനമഹാസേലപബ്ബതോ [പബ്ബതതോ (ക.)] നിബ്ബാഹനേന യഥിച്ഛിതം ഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ കുസലം സംവിഭജിതും, ന സക്കാ അകുസലം സംവിഭജിതും. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സക്കാ തേലേന പദീപോ ജാലേതും, അപി നു, മഹാരാജ, സക്കാ ഉദകേന പദീപോ ജാലേതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ കുസലം സംവിഭജിതും, ന സക്കാ അകുസലം സംവിഭജിതും. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കസ്സകാ തളാകതോ ഉദകം നീഹരിത്വാ ധഞ്ഞം പരിപാചേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ മഹാസമുദ്ദതോ ഉദകം നീഹരിത്വാ ധഞ്ഞം പരിപാചേതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ കുസലം സംവിഭജിതും, ന സക്കാ അകുസലം സംവിഭജിതു’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന സക്കാ കുസലം സംവിഭജിതും, ന സക്കാ അകുസലം സംവിഭജിതും. കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹി, നാഹം അന്ധോ അനാലോകോ സുത്വാ വേദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അകുസലം, മഹാരാജ, ഥോകം, കുസലം ബഹുകം, ഥോകത്താ അകുസലം കത്താരം യേവ പരിയാദിയതി, ബഹുകത്താ കുസലം സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരതീ’’തി. ‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പരിത്തം ഏകം ഉദകബിന്ദു പഥവിയം നിപതേയ്യ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, ഉദകബിന്ദു ദസപി ദ്വാദസപി യോജനാനി അജ്ഝോത്ഥരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യത്ഥ തം ഉദകബിന്ദു നിപതിതം, തത്ഥേവ പരിയാദിയതീ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘പരിത്തത്താ, ഭന്തേ, ഉദകബിന്ദുസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പരിത്തം അകുസലം പരിത്തത്താ കത്താരം യേവ പരിയാദിയതി, ന സക്കാ സംവിഭജിതും.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാമേഘോ അഭിവസ്സേയ്യ തപ്പയന്തോ ധരണിതലം, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, മഹാമേഘോ സമന്തതോ ഓത്ഥരേയ്യാ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, പൂരയിത്വാ സോ മഹാമേഘോ സോബ്ഭസര സരിതസാഖാകന്ദരപദരദഹതളാക [മാതികാതളാക (ക.)] ഉദപാനപോക്ഖരണിയോ ദസപി ദ്വാദസപി യോജനാനി അജ്ഝോത്ഥരേയ്യാ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘മഹന്തത്താ, ഭന്തേ, മേഘസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കുസലം ബഹുകം, ബഹുകത്താ സക്കാ ദേവമനുസ്സേഹിപി സംവിഭജിതു’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന അകുസലം ഥോകം കുസലം ബഹുതര’’ന്തി? ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, യോ കോചി ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, സോ ഹട്ഠോ പഹട്ഠോ ഹസിതോ പമുദിതോ പസന്നമാനസോ വേദജാതോ ഹോതി, തസ്സ അപരാപരം പീതി ഉപ്പജ്ജതി, പീതിമനസ്സ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ കുസലം പവഡ്ഢതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉദപാനേ ബഹുസലിലസമ്പുണ്ണേ ഏകേന ദേസേന ഉദകം പവിസേയ്യ, ഏകേന നിക്ഖമേയ്യ, നിക്ഖമന്തേപി അപരാപരം ഉപ്പജ്ജതി, ന സക്കാ ഹോതി ഖയം പാപേതും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കുസലം ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പവഡ്ഢതി. വസ്സസതേപി ചേ, മഹാരാജ, പുരിസോ കതം കുസലം ആവജ്ജേയ്യ, ആവജ്ജിതേ ആവജ്ജിതേ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ കുസലം പവഡ്ഢതി. തസ്സ തം കുസലം സക്കാ ഹോതി യഥിച്ഛകേഹി സദ്ധിം സംവിഭജിതും, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന കുസലം ബഹുതരം.

‘‘അകുസലം പന, മഹാരാജ, കരോന്തോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, വിപ്പടിസാരിനോ ചിത്തം പടിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരീയതി സോചതി തപ്പതി ഹായതി ഖീയതി ന പരിവഡ്ഢതി തത്ഥേവ പരിയാദിയതി. യഥാ, മഹാരാജ, സുക്ഖായ നദിയാ മഹാപുളിനായ ഉന്നതാവനതായ കുടിലസങ്കുടിലായ ഉപരിതോ പരിത്തം ഉദകം ആഗച്ഛന്തം ഹായതി ഖീയതി ന പരിവഡ്ഢതി തത്ഥേവ പരിയാദിയതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അകുസലം കരോന്തസ്സ ചിത്തം പടിലീയതി പടികുടതി പടിവത്തതി ന സമ്പസാരീയതി സോചതി തപ്പതി ഹായതി ഖീയതി ന പരിവഡ്ഢതി തത്ഥേവ പരിയാദിയതി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകുസലം ഥോക’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

പുബ്ബപേതാദിസപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. സുപിനപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമസ്മിം ലോകേ നരനാരിയോ സുപിനം പസ്സന്തി കല്യാണമ്പി പാപകമ്പി, ദിട്ഠപുബ്ബമ്പി അദിട്ഠപുബ്ബമ്പി, കതപുബ്ബമ്പി അകതപുബ്ബമ്പി, ഖേമമ്പി സഭയമ്പി, ദൂരേപി സന്തികേപി, ബഹുവിധാനിപി അനേകവണ്ണസഹസ്സാനി ദിസ്സന്തി, കിഞ്ചേതം സുപിനം നാമ, കോ ചേതം പസ്സതീ’’തി? ‘‘നിമിത്തമേതം, മഹാരാജ, സുപിനം നാമ, യം ചിത്തസ്സ ആപാത [ആപാഥ (സീ. പീ.)] മുപഗച്ഛതി. ഛയിമേ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സന്തി, വാതികോ സുപിനം പസ്സതി, പിത്തികോ സുപിനം പസ്സതി, സേമ്ഹികോ സുപിനം പസ്സതി, ദേവതൂപസംഹാരതോ സുപിനം പസ്സതി, സമുദാചിണ്ണതോ സുപിനം പസ്സതി, പുബ്ബനിമിത്തതോ സുപിനം പസ്സതി, തത്ര, മഹാരാജ, യം പുബ്ബനിമിത്തതോ സുപിനം പസ്സതി, തം യേവ സച്ചം, അവസേസം മിച്ഛാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ പുബ്ബനിമിത്തതോ സുപിനം പസ്സതി, കിം തസ്സ ചിത്തം സയം ഗന്ത്വാ തം നിമിത്തം വിചിനാതി, തം വാ നിമിത്തം ചിത്തസ്സ ആപാതമുപഗച്ഛതി, അഞ്ഞോ വാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ ആരോചേതീ’’തി? ‘‘ന, മഹാരാജ, തസ്സ ചിത്തം സയം ഗന്ത്വാ തം നിമിത്തം വിചിനാതി, നാപി അഞ്ഞോ കോചി ആഗന്ത്വാ തസ്സ ആരോചേതി, അഥ ഖോ തം യേവ നിമിത്തം ചിത്തസ്സ ആപാതമുപഗച്ഛതി. യഥാ, മഹാരാജ, ആദാസോ ന സയം കുഹിഞ്ചി ഗന്ത്വാ ഛായം വിചിനാതി, നാപി അഞ്ഞോ കോചി ഛായം ആനേത്വാ ആദാസം ആരോപേതി [ആരോചേതി (ക.)], അഥ ഖോ യതോ കുതോചി ഛായാ ആഗന്ത്വാ ആദാസസ്സ ആപാതമുപഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന തസ്സ ചിത്തം സയം ഗന്ത്വാ തം നിമിത്തം വിചിനാതി, നാപി അഞ്ഞോ കോചി ആഗന്ത്വാ ആരോചേതി, അഥ ഖോ യതോ കുതോചി നിമിത്തം ആഗന്ത്വാ ചിത്തസ്സ ആപാതമുപഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം തം ചിത്തം സുപിനം പസ്സതി, അപി നു തം ചിത്തം ജാനാതി ‘ഏവം നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതി ഖേമം വാ ഭയം വാ’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, തം ചിത്തം ജാനാതി ‘ഏവംവിപാകോ ഭവിസ്സതി ഖേമം വാ ഭയം വാ’തി, നിമിത്തേ പന ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞേസം കഥേതി, തതോ തേ അത്ഥം കഥേന്തീ’’തി.

‘‘ഇങ്ഘ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം മേ ദസ്സേഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സരീരേ തിലകാ പീളകാ ദദ്ദൂനി ഉട്ഠഹന്തി ലാഭായ വാ അലാഭായ വാ, യസായ വാ അയസായ വാ, നിന്ദായ വാ പസംസായ വാ, സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ, അപി നു താ, മഹാരാജ, പീളകാ ജാനിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി ‘ഇമം നാമ മയം അത്ഥം നിപ്ഫാദേസ്സാമാ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യാദിസേ താ ഓകാസേ പീളകാ സമ്ഭവന്തി, തത്ഥ താ പീളകാ ദിസ്വാ നേമിത്തകാ ബ്യാകരോന്തി ‘ഏവം നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യം തം ചിത്തം സുപിനം പസ്സതി, ന തം ചിത്തം ജാനാതി ‘ഏവം നാമ വിപാകോ ഭവിസ്സതി ഖേമം വാ ഭയം വാ’തി, നിമിത്തേ പന ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞേസം കഥേതി, തതോ തേ അത്ഥം കഥേന്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ സുപിനം പസ്സതി, സോ നിദ്ദായന്തോ, ഉദാഹു ജാഗരന്തോ [ജഗ്ഗന്തോ (സീ. പീ.)] പസ്സതീ’’തി? ‘‘യോ സോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതി, ന സോ നിദ്ദായന്തോ പസ്സതി, നാപി ജാഗരന്തോ പസ്സതി. അപി ച ഓക്കന്തേ മിദ്ധേ അസമ്പത്തേ ഭവങ്ഗേ ഏത്ഥന്തരേ സുപിനം പസ്സതി. മിദ്ധസമാരൂള്ഹസ്സ, മഹാരാജ, ചിത്തം ഭവങ്ഗഗതം ഹോതി, ഭവങ്ഗഗതം ചിത്തം നപ്പവത്തതി, അപ്പവത്തം ചിത്തം സുഖദുക്ഖം നപ്പജാനാതി, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ സുപിനോ ന ഹോതി, പവത്തമാനേ ചിത്തേ സുപിനം പസ്സതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, തിമിരേ അന്ധകാരേ അപ്പഭാസേ സുപരിസുദ്ധേപി ആദാസേ ഛായാ ന ദിസ്സതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മിദ്ധസമാരൂള്ഹേ ചിത്തേ ഭവങ്ഗഗതേ തിട്ഠമാനേപി സരീരേ ചിത്തം അപ്പവത്തം ഹോതി, അപ്പവത്തേ ചിത്തേ സുപിനം ന പസ്സതി. യഥാ, മഹാരാജ, ആദാസോ, ഏവം സരീരം ദട്ഠബ്ബം; യഥാ അന്ധകാരോ, ഏവം മിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം; യഥാ ആലോകോ, ഏവം ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹികോത്ഥടസ്സ സൂരിയസ്സ പഭാ ന ദിസ്സതി സന്താ യേവ സൂരിയരസ്മി അപ്പവത്താ ഹോതി, അപ്പവത്തായ സൂരിയരസ്മിയാ ആലോകോ ന ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മിദ്ധസമാരൂള്ഹസ്സ ചിത്തം ഭവങ്ഗഗതം ഹോതി, ഭവങ്ഗഗതം ചിത്തം നപ്പവത്തതി, അപ്പവത്തേ ചിത്തേ സുപിനം ന പസ്സതി. യഥാ, മഹാരാജ, സൂരിയോ, ഏവം സരീരം ദട്ഠബ്ബം; യഥാ മഹികോത്ഥരണം, ഏവം മിദ്ധം ദട്ഠബ്ബം; യഥാ സൂരിയരസ്മി, ഏവം ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘ദ്വിന്നം, മഹാരാജ, സന്തേപി സരീരേ ചിത്തം അപ്പവത്തം ഹോതി, മിദ്ധസമാരൂള്ഹസ്സ ഭവങ്ഗഗതസ്സ സന്തേപി സരീരേ ചിത്തം അപ്പവത്തം ഹോതി, നിരോധസമാപന്നസ്സ സന്തേപി സരീരേ ചിത്തം അപ്പവത്തം ഹോതി, ജാഗരന്തസ്സ, മഹാരാജ, ചിത്തം ലോലം ഹോതി വിവടം പാകടം അനിബദ്ധം, ഏവരൂപസ്സ ചിത്തേ നിമിത്തം ആപാതം ന ഉപേതി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസം വിവടം പാകടം അകിരിയം അരഹസ്സം രഹസ്സകാമാ പരിവജ്ജേന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജാഗരന്തസ്സ ദിബ്ബോ അത്ഥോ ആപാതം ന ഉപേതി, തസ്മാ ജാഗരന്തോ സുപിനം ന പസ്സതി. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഭിക്ഖും ഭിന്നാജീവം അനാചാരം പാപമിത്തം ദുസ്സീലം കുസീതം ഹീനവീരിയം കുസലാ ബോധിപക്ഖിയാ ധമ്മാ ആപാതം ന ഉപേന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജാഗരന്തസ്സ ദിബ്ബോ അത്ഥോ ആപാതം ന ഉപേതി, തസ്മാ ജാഗരന്തോ സുപിനം ന പസ്സതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി മിദ്ധസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അത്ഥി മിദ്ധസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാന’’ന്തി. ‘‘കതമം ആദി, കതമം മജ്ഝം, കതമം പരിയോസാന’’ന്തി? ‘‘യോ, മഹാരാജ, കായസ്സ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ ദുബ്ബല്യം മന്ദതാ അകമ്മഞ്ഞതാ കായസ്സ, അയം മിദ്ധസ്സ ആദി; യോ, മഹാരാജ, കപിനിദ്ദാപരേതോ വോകിണ്ണകം ജഗ്ഗതി [വോകിണ്ണതം ഗച്ഛതി (നിസ്യ)], ഇദം മിദ്ധസ്സ മജ്ഝം; ഭവങ്ഗഗതി പരിയോസനം. മജ്ഝൂപഗതോ, മഹാരാജ, കപിനിദ്ദാപരേതോ സുപിനം പസ്സതി. യഥാ, മഹാരാജ, കോചി യതചാരീ സമാഹിതചിത്തോ ഠിതധമ്മോ അചലബുദ്ധി പഹീനകോതൂഹലസദ്ദം വനമജ്ഝോഗാഹിത്വാ സുഖുമം അത്ഥം ചിന്തയതി, ന ച സോ തത്ഥ മിദ്ധം ഓക്കമതി, സോ തത്ഥ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സുഖുമം അത്ഥം പടിവിജ്ഝതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജാഗരോ ന മിദ്ധസമാപന്നോ, മജ്ഝൂപഗതോ കപിനിദ്ദാപരേതോ സുപിനം പസ്സതി. യഥാ, മഹാരാജ, കോതൂഹലസദ്ദോ, ഏവം ജാഗരം ദട്ഠബ്ബം; യഥാ വിവിത്തം വനം, ഏവം കപിനിദ്ദാപരേതോ ദട്ഠബ്ബോ; യഥാ സോ കോതൂഹലസദ്ദം ഓഹായ മിദ്ധം വിവജ്ജേത്വാ മജ്ഝത്തഭൂതോ സുഖുമം അത്ഥം പടിവിജ്ഝതി, ഏവം ജാഗരോ ന മിദ്ധസമാപന്നോ കപിനിദ്ദാപരേതോ സുപിനം പസ്സതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

സുപിനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. അകാലമരണപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ സത്താ മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തി, ഉദാഹു അകാലേപി മരന്തീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, കാലേപി മരണം, അത്ഥി അകാലേപി മരണ’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേ കാലേ മരന്തി, കേ അകാലേ മരന്തീ’’തി? ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബാ പന, മഹാരാജ, തയാ അമ്ബരുക്ഖാ വാ ജമ്ബുരുക്ഖാ വാ, അഞ്ഞസ്മാ വാ പന ഫലരുക്ഖാ ഫലാനി പതന്താനി ആമാനി ച പക്കാനി ചാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യാനി താനി, മഹാരാജ, ഫലാനി രുക്ഖതോ പതന്തി, സബ്ബാനി താനി കാലേ യേവ പതന്തി, ഉദാഹു അകാലേപീ’’തി? ‘‘യാനി താനി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഫലാനി പരിപക്കാനി വിലീനാനി പതന്തി, സബ്ബാനി താനി കാലേ പതന്തി. യാനി പന താനി അവസേസാനി ഫലാനി തേസു കാനിചി കിമിവിദ്ധാനി പതന്തി, കാനിചി ലഗുളഹതാനി [സകുണപഹതാ (സ്യാ.), ലകുടഹതാനി (സീ. പീ. ക.)] പതന്തി, കാനിചി വാതപ്പഹതാനി പതന്തി, കാനിചി അന്തോപൂതികാനി ഹുത്വാ പതന്തി, സബ്ബാനി താനി അകാലേ പതന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജരാവേഗഹതാ മരന്തി, തേ യേവ കാലേ മരന്തി, അവസേസാ കേചി കമ്മപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, കേചി ഗതിപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, കേചി കിരിയപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ കമ്മപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ ഗതിപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ കിരിയപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, യേപി തേ ജരാവേഗപ്പടിബാള്ഹാ മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തി, യോപി മാതുകുച്ഛിഗതോ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, കാലേ യേവ സോ മരതി. യോപി വിജാതഘരേ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, സോപി കാലേ യേവ മരതി. യോപി മാസികോ മരതി…പേ… യോപി വസ്സസതികോ മരതി, സോ തസ്സ കാലോ, കാലേ യേവ സോ മരതി, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അകാലേ മരണം നാമ ന ഹോതി, യേ കേചി മരന്തി, സബ്ബേ തേ കാലേ യേവ മരന്തീ’’തി.

‘‘സത്തിമേ, മഹാരാജ, വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരന്തി. കതമേ സത്ത? ജിഘച്ഛിതോ, മഹാരാജ, ഭോജനം അലഭമാനോ ഉപഹതബ്ഭന്തരോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, പിപാസിതോ, മഹാരാജ, പാനീയം അലഭമാനോ പരിസുക്ഖഹദയോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, അഹിനാ ദട്ഠോ, മഹാരാജ, വിസവേഗാഭിഹതോ തികിച്ഛകം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, വിസമാസിതോ, മഹാരാജ, ഡയ്ഹന്തേസു അങ്ഗപച്ചങ്ഗേസു അഗദം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, അഗ്ഗിഗതോ, മഹാരാജ, ഝായമാനോ നിബ്ബാപനം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, ഉദകഗതോ, മഹാരാജ, പതിട്ഠം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, സത്തിഹതോ, മഹാരാജ, ആബാധികോ ഭിസക്കം അലഭമാനോ വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരതി, ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, സത്ത വിജ്ജമാനേപി ഉത്തരിം ആയുസ്മിം അകാലേ മരന്തി. തത്രാപാഹം, മഹാരാജ, ഏകംസേന വദാമി.

‘‘അട്ഠവിധേന, മഹാരാജ, സത്താനം കാലങ്കിരിയാ ഹോതി, വാതസമുട്ഠാനേന പിത്തസമുട്ഠാനേന സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന സന്നിപാതികേന ഉതുവിപരിണാമേന വിസമപരിഹാരേന ഓപക്കമികേന കമ്മവിപാകേന, മഹാരാജ, സത്താനം കാലങ്കിരിയാ ഹോതി. തത്ര, മഹാരാജ, യദിദം കമ്മവിപാകേന കാലങ്കിരിയാ, സാ യേവ തത്ഥ സാമയികാ [സാമായികാ (ക.)] കാലങ്കിരിയാ, അവസേസാ അസാമയികാ കാലങ്കിരിയാതി. ഭവതി ച –

‘‘‘ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, അഹിദട്ഠാ [അഹിദട്ഠോ (സീ.), അഹിനാ ദട്ഠോ (പീ.)] വിസേന ച;

അഗ്ഗിഉദകസത്തീഹി, അകാലേ തത്ഥ മീയതി;

വാതപിത്തേന സേമ്ഹേന, സന്നിപാതേനുതൂഹി ച;

വിസമോപക്കമകമ്മേഹി, അകാലേ തത്ഥ മീയതീ’തി.

‘‘കേചി, മഹാരാജ, സത്താ പുബ്ബേ കതേന തേന തേന അകുസലകമ്മവിപാകേന മരന്തി. ഇധ, മഹാരാജ, യോ പുബ്ബേ പരേ ജിഘച്ഛായ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ജിഘച്ഛായ പരിപീളിതോ ഛാതോ പരികിലന്തോ സുക്ഖമിലാതഹദയോ ബുഭുക്ഖിതോ [സുക്ഖിതോ (സീ. പീ. ക.)] വിസുക്ഖിതോ ഝായന്തോ അബ്ഭന്തരം പരിഡയ്ഹന്തോ ജിഘച്ഛായ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ പിപാസായ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി പേതോ ഹുത്വാ നിജ്ഝാമതണ്ഹികോ സമാനോ ലൂഖോ കിസോ പരിസുക്ഖിതഹദയോ പിപാസായ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ അഹിനാ ഡംസാപേത്വാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി അജഗരമുഖേനേവ അജഗരമുഖം കണ്ഹസപ്പമുഖേനേവ കണ്ഹസപ്പമുഖം പരിവത്തിത്വാ തേഹി ഖായിതഖായിതോ അഹീഹി ദട്ഠോ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ വിസം ദത്വാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഡയ്ഹന്തേഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി ഭിജ്ജമാനേന സരീരേന കുണപഗന്ധം വായന്തോ വിസേനേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ അഗ്ഗിനാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി അങ്ഗാരപബ്ബതേനേവ അങ്ഗാരപബ്ബതം യമവിസയേനേവ യമവിസയം പരിവത്തിത്വാ ദഡ്ഢവിദഡ്ഢഗത്തോ അഗ്ഗിനാ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മലല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ ഉദകേന മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഹതവിലുത്തഭഗ്ഗദുബ്ബലഗത്തോ ഖുബ്ഭിതചിത്തോ [ഖുഭിതചിത്തോ (സീ. പീ.)] ഉദകേനേവ [ഉദകേ യേവ (ബഹൂസു)] മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം.

‘‘യോ പുബ്ബേ പരേ സത്തിയാ മാരേതി, സോ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ഛിന്നഭിന്നകോട്ടിതവികോട്ടിതോ സത്തിമുഖസമാഹതോ സത്തിയാ യേവ മരതി ദഹരോപി മജ്ഝിമോപി മഹല്ലകോപി, ഇദമ്പി തസ്സ സാമയികമരണം’’.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അകാലേ മരണം അത്ഥീതി യം വദേതി, ഇങ്ഘ മേ ത്വം തത്ഥ കാരണം അതിദിസാതി’’. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ആദിന്നതിണകട്ഠസാഖാപലാസോ പരിയാദിന്നഭക്ഖോ ഉപാദാനസങ്ഖയാ നിബ്ബായതി, സോ അഗ്ഗി വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ നിബ്ബുതോ നാമാ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ആദിന്നതിണകട്ഠസാഖാപലാസോ അസ്സ, തം അപരിയാദിന്നേ യേവ തിണകട്ഠസാഖാപലാസേ മഹതിമഹാമേഘോ അഭിപ്പവസ്സിത്വാ നിബ്ബാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സമയേ നിബ്ബുതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പുരിമകേന അഗ്ഗിക്ഖന്ധേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, മേഘേന പടിപീളിതോ സോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ അസമയേ നിബ്ബുതോ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ പിത്തസമുട്ഠാനേന വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന വാ സന്നിപാതികേന വാ ഉതുപരിണാമജേന വാ വിസമപരിഹാരജേന വാ ഓപക്കമികേന വാ ജിഘച്ഛായ വാ പിപാസായ വാ സപ്പദട്ഠേന വാ വിസമാസിതേന വാ അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഗഗനേ മഹതിമഹാവലാഹകോ ഉട്ഠഹിത്വാ നിന്നഞ്ച ഥലഞ്ച പരിപൂരയന്തോ അഭിവസ്സതി, സോ വുച്ചതി ‘മേഘോ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ വസ്സതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഗഗനേ മഹതിമഹാവലാഹകോ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തരായേവ മഹതാ വാതേന അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, മഹാവലാഹകോ സമയേ വിഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ വലാഹകോ പുരിമേന വലാഹകേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, വാതേന പടിപീളിതോ സോ വലാഹകോ അസമയപ്പത്തോ യേവ വിഗതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ബലവാ ആസീവിസോ കുപിതോ കിഞ്ചിദേവ പുരിസം ഡംസേയ്യ, തസ്സ തം വിസം അനീതികം അനുപദ്ദവം മരണം പാപേയ്യ, തം വിസം വുച്ചതി ‘അനീതികമനുപദ്ദവം കോടിഗത’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ ജീവിതകോടിഗതോ സാമയികം മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ബലവതാ ആസീവിസേന ദട്ഠസ്സ അന്തരായേവ ആഹിതുണ്ഡികോ അഗദം ദത്വാ അവിസം കരേയ്യ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, വിസം സമയേ വിഗതം നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തം, മഹാരാജ, പച്ഛിമം വിസം പുരിമകേന വിസേന സമസമഗതികം നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, അഗദേന പടിപീളിതം വിസം അകോടിഗതം യേവ വിഗത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സരം പാതേയ്യ, സചേ സോ സരോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗച്ഛതി, സോ സരോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ചിരം ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഇസ്സാസോ സരം പാതേയ്യ, തസ്സ തം സരം തസ്മിം യേവ ഖണേ കോചി ഗണ്ഹേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സരോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന സോ, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ സരോ പുരിമകേന സരേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ഗഹണേന തസ്സ സരസ്സ ഗമനം ഉപച്ഛിന്ന’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യോ കോചി ലോഹമയം ഭാജനം ആകോടേയ്യ, തസ്സ ആകോടനേന സദ്ദോ നിബ്ബത്തിത്വാ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗച്ഛതി, സോ സദ്ദോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപാഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യോ കോചി ലോഹമയം ഭാജനം ആകോടേയ്യ, തസ്സ ആകോടനേന സദ്ദോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നിബ്ബത്തേ സദ്ദേ അദൂരഗതേ കോചി ആമസേയ്യ, സഹ ആമസനേന സദ്ദോ നിരുജ്ഝേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സദ്ദോ യഥാഗതിഗമനപഥമത്ഥകം ഗതോ നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന, മഹാരാജ, പച്ഛിമോ സദ്ദോ പുരിമകേന സദ്ദേന സമസമഗതികോ നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ആമസനേന സോ സദ്ദോ ഉപരതോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ മഹാരാജ കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഖേത്തേ സുവിരൂള്ഹം ധഞ്ഞബീജം സമ്മാ പവത്തമാനേന വസ്സേന ഓതതവിതതആകിണ്ണബഹുഫലം ഹുത്വാ [ഉട്ഠിതആകിണ്ണബഹുഫലം ഭവിത്വാ (സ്യാ.)] സസ്സുട്ഠാനസമയം പാപുണാതി, തം ധഞ്ഞം വുച്ചതി ‘അനീതികമനുപദ്ദവം സമയസമ്പത്തം നാമ ഹോതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ബഹൂനി ദിവസസഹസ്സാനി ജീവിത്വാ ജരാജിണ്ണോ ആയുക്ഖയാ അനീതികോ അനുപദ്ദവോ മരതി, സോ വുച്ചതി ‘അനീതികോ അനുപദ്ദവോ സമയേ മരണമുപഗതോ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഖേത്തേ സുവിരൂള്ഹം ധഞ്ഞബീജം ഉദകേന വികലം മരേയ്യ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, ധഞ്ഞം അസമയസമ്പത്തം നാമ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തം, മഹാരാജ, പച്ഛിമം ധഞ്ഞം പുരിമകേന ധഞ്ഞേന സമസമഗതികം നാഹോസീ’’തി? ‘‘ആഗന്തുകേന, ഭന്തേ, ഉണ്ഹേന പടിപീളിതം തം ധഞ്ഞം മത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘സമ്പന്നതരുണസസ്സം കിമയോ ഉട്ഠഹിത്വാ സമൂലം നാസേന്തീ’’’തി? ‘‘സുതപുബ്ബഞ്ചേവ തം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ചാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സസ്സം കാലേ നട്ഠം, ഉദാഹു അകാലേ നട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അകാലേ, ഭന്തേ, യദി ഖോ തം, ഭന്തേ, സസ്സം കിമയോ ന ഖാദേയ്യും, സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ആഗന്തുകേന ഉപഘാതേന സസ്സം വിനസ്സതി, നിരുപഘാതം സസ്സം സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ…പേ… സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ മരതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘സമ്പന്നേ സസ്സേ ഫലഭാരനമിതേ മഞ്ചരിതപത്തേ കരകവസ്സം നാമ വസ്സജാതി നിപതിത്വാ വിനാസേതി അഫലം കരോതീ’തി? ‘‘സുതപുബ്ബഞ്ചേവ തം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ചാ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സസ്സം കാലേ നട്ഠം, ഉദാഹു അകാലേ നട്ഠ’’ന്തി? ‘‘അകാലേ, ഭന്തേ, യദി ഖോ തം, ഭന്തേ, സസ്സം കരകവസ്സം ന വസ്സേയ്യ സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം പന, മഹാരാജ, ആഗന്തുകേന ഉപഘാതേന സസ്സം വിനസ്സതി, നിരുപഘാതം സസ്സം സസ്സുദ്ധരണസമയം പാപുണാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി അകാലേ മരതി, സോ ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ വാതസമുട്ഠാനേന വാ പിത്തസമുട്ഠാനേന വാ സേമ്ഹസമുട്ഠാനേന വാ സന്നിപാതികേന വാ ഉതുപരിണാമജേന വാ വിസമപരിഹാരജേന വാ ഓപക്കമികേന വാ ജിഘച്ഛായ വാ പിപാസായ വാ സപ്പദട്ഠേന വാ വിസമാസിതേന വാ അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ സത്തിവേഗപ്പടിപീളിതോ വാ അകാലേ മരതി. യദി പന ആഗന്തുകേന രോഗേന പടിപീളിതോ ന ഭവേയ്യ, സമയേവ മരണം പാപുണേയ്യ. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അകാലേ മരണം അത്ഥീ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം ഭന്തേ നാഗസേന, സുദസ്സിതം കാരണം, സുദസ്സിതം ഓപമ്മം അകാലേ മരണസ്സ പരിദീപനായ, ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി ഉത്താനീകതം പാകടം കതം വിഭൂതം കതം, അചിത്തവിക്ഖിത്തകോപി, ഭന്തേ നാഗസേന, മനുജോ ഏകമേകേനപി താവ ഓപമ്മേന നിട്ഠം ഗച്ഛേയ്യ ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി, കിം പന മനുജോ സചേതനോ? പഠമോപമ്മേനേവാഹം, ഭന്തേ, സഞ്ഞത്തോ ‘അത്ഥി അകാലേ മരണ’ന്തി, അപി ച അപരാപരം നിബ്ബാഹനം സോതുകാമോ ന സമ്പടിച്ഛി’’ന്തി.

അകാലമരണപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ചേതിയപാടിഹാരിയപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസം പരിനിബ്ബുതാനം ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി, ഉദാഹു ഏകച്ചാനം യേവ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഏകച്ചാനം, മഹാരാജ, ഹോതി, ഏകച്ചാനം ന ഹോതീ’’തി. ‘‘കതമേസം, ഭന്തേ, ഹോതി, കതമേസം ന ഹോതീ’’തി? ‘‘തിണ്ണന്നം, മഹാരാജ, അഞ്ഞതരസ്സ അധിട്ഠാനാ പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി. കതമേസം തിണ്ണന്നം? ഇധ, മഹാരാജ, അരഹാ ദേവമനുസ്സാനം അനുകമ്പായ തിട്ഠന്തോവ അധിട്ഠാതി ‘ഏവംനാമ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതൂ’തി, തസ്സ അധിട്ഠാനവസേന ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി, ഏവം അരഹതോ അധിട്ഠാനവസേന പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ദേവതാ മനുസ്സാനം അനുകമ്പായ പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ദസ്സേന്തി ‘ഇമിനാ പാടിഹീരേന സദ്ധമ്മോ നിച്ചസമ്പഗ്ഗഹിതോ ഭവിസ്സതി, മനുസ്സാ ച പസന്നാ കുസലേന അഭിവഡ്ഢിസ്സന്തീ’തി, ഏവം ദേവതാനം അധിട്ഠാനവസേന പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ സദ്ധോ പസന്നോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ യോനിസോ ചിന്തയിത്വാ ഗന്ധം വാ മാലം വാ ദുസ്സം വാ അഞ്ഞതരം വാ കിഞ്ചി അധിട്ഠഹിത്വാ ചേതിയേ ഉക്ഖിപതി ‘ഏവംനാമ ഹോതൂ’തി, തസ്സപി അധിട്ഠാനവസേന പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി, ഏവം മനുസ്സാനം അധിട്ഠാനവസേന പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി.

‘‘ഇമേസം ഖോ, മഹാരാജ, തിണ്ണന്നം അഞ്ഞതരസ്സ അധിട്ഠാനവസേന പരിനിബ്ബുതസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ഹോതി.

‘‘യദി, മഹാരാജ, തേസം അധിട്ഠാനം ന ഹോതി, ഖീണാസവസ്സപി ഛളഭിഞ്ഞസ്സ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ചേതിയേ പാടിഹീരം ന ഹോതി, അസതിപി, മഹാരാജ, പാടിഹീരേ ചരിതം ദിസ്വാ സുപരിസുദ്ധം ഓകപ്പേതബ്ബം നിട്ഠം ഗന്തബ്ബം സദ്ദഹിതബ്ബം ‘സുപരിനിബ്ബുതോ അയം ബുദ്ധപുത്തോ’’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ചേതിയപാടിഹാരിയപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. ധമ്മാഭിസമയപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തി, തേസം സബ്ബേസം യേവ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, ഉദാഹു കസ്സചി ന ഹോതീ’’തി? ‘‘കസ്സചി, മഹാരാജ, ഹോതി, കസ്സചി ന ഹോതീ’’തി. ‘‘കസ്സ ഭന്തേ ഹോതി, കസ്സ ന ഹോതീ’’തി? ‘‘തിരച്ഛാനഗതസ്സ, മഹാരാജ, സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി, പേത്തിവിസയൂപപന്നസ്സ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ…പേ… കുഹകസ്സ…പേ… മാതുഘാതകസ്സ…പേ… പിതുഘാതകസ്സ…പേ… അരഹന്തഘാതകസ്സ…പേ… സങ്ഘഭേദകസ്സ…പേ… ലോഹിതുപ്പാദകസ്സ…പേ… ഥേയ്യസംവാസകസ്സ…പേ… തിത്ഥിയപക്കന്തസ്സ…പേ… ഭിക്ഖുനിദൂസകസ്സ…പേ… തേരസന്നം ഗരുകാപത്തീനം അഞ്ഞതരം ആപജ്ജിത്വാ അവുട്ഠിതസ്സ…പേ… പണ്ഡകസ്സ…പേ… ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി…പേ… യോപി മനുസ്സദഹരകോ ഊനകസത്തവസ്സികോ, തസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി. ഇമേസം ഖോ, മഹാരാജ, സോളസന്നം പുഗ്ഗലാനം സുപ്പടിപന്നാനമ്പി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ പന്നരസ പുഗ്ഗലാ വിരുദ്ധാ യേവ, തേസം ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതു വാ മാ വാ ഹോതു, അഥ കേന കാരണേന മനുസ്സദഹരകസ്സ ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി? ഏത്ഥ താവ പഞ്ഹോ ഭവതി ‘നനു നാമ ദഹരകസ്സ ന രാഗോ ഹോതി, ന ദോസോ ഹോതി, ന മോഹോ ഹോതി, ന മാനോ ഹോതി, ന മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി, ന അരതി ഹോതി, ന കാമവിതക്കോ ഹോതി, അമിസ്സിതോ കിലേസേഹി, സോ നാമ ദഹരകോ യുത്തോ ച പത്തോ ച അരഹതി ച ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധേന പടിവിജ്ഝിതു’’’ന്തി.

‘‘തഞ്ഞേവേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേനാഹം കാരണേന ഭണാമി ‘ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതീ’തി. യദി, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികോ രജനീയേ രജ്ജേയ്യ, ദുസ്സനീയേ ദുസ്സേയ്യ, മോഹനീയേ മുയ്ഹേയ്യ, മദനീയേ മജ്ജേയ്യ, ദിട്ഠിം വിജാനേയ്യ, രതിഞ്ച അരതിഞ്ച വിജാനേയ്യ, കുസലാകുസലം വിതക്കേയ്യ, ഭവേയ്യ തസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ, അപി ച, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ ചിത്തം അബലം ദുബ്ബലം പരിത്തം അപ്പം ഥോകം മന്ദം അവിഭൂതം, അസങ്ഖതാ നിബ്ബാനധാതു ഗരുകാ ഭാരികാ വിപുലാ മഹതീ. ഊനകസത്തവസ്സികോ, മഹാരാജ, തേന ദുബ്ബലേന ചിത്തേന പരിത്തകേന മന്ദേന അവിഭൂതേന ന സക്കോതി ഗരുകം ഭാരികം വിപുലം മഹതിം അസങ്ഖതം നിബ്ബാനധാതും പടിവിജ്ഝിതും.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സിനേരുപബ്ബതരാജാ ഗരുകോ ഭാരികോ വിപുലോ മഹന്തോ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, പുരിസോ അത്തനോ പാകതികേന ഥാമബലവീരിയേന സക്കുണേയ്യ സിനേരുപബ്ബതരാജാനം ഉദ്ധരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ദുബ്ബലത്താ, ഭന്തേ, പുരിസസ്സ, മഹന്തത്താ സിനേരുപബ്ബതരാജസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ ചിത്തം അബലം ദുബ്ബലം പരിത്തം അപ്പം ഥോകം മന്ദം അവിഭൂതം, അസങ്ഖതാ നിബ്ബാനധാതു ഗരുകാ ഭാരികാ വിപുലാ മഹതീ. ഊനകസത്തവസ്സികോ തേന ദുബ്ബലേന ചിത്തേന പരിത്തേന മന്ദേന അവിഭൂതേന ന സക്കോതി ഗരുകം ഭാരികം വിപുലം മഹതിം അസങ്ഖതം നിബ്ബാനധാതും പടിവിജ്ഝിതും, തേന കാരണേന ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അയം മഹാപഥവീ ദീഘാ ആയതാ പുഥുലാ വിത്ഥതാ വിസാലാ വിത്ഥിണ്ണാ വിപുലാ മഹന്താ, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, മഹാപഥവിം സക്കാ പരിത്തകേന ഉദകബിന്ദുകേന തേമേത്വാ ഉദകചിക്ഖല്ലം കാതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘പരിത്തത്താ, ഭന്തേ, ഉദകബിന്ദുസ്സ, മഹന്തത്താ മഹാപഥവിയാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ ചിത്തം അബലം ദുബ്ബലം പരിത്തം അപ്പം ഥോകം മന്ദം അവിഭൂതം, അസങ്ഖതാ നിബ്ബാനധാതു ദീഘാ ആയതാ പുഥുലാ വിത്ഥതാ വിസാലാ വിത്ഥിണ്ണാ വിപുലാ മഹന്താ. ഊനകസത്തവസ്സികോ തേന ദുബ്ബലേന ചിത്തേന പരിത്തകേന മന്ദേന അവിഭൂതേന ന സക്കോതി മഹതിം അസങ്ഖതം നിബ്ബാനധാതും പടിവിജ്ഝിതും, തേന കാരണേന ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അബലദുബ്ബലപരിത്തഅപ്പഥോകമന്ദഗ്ഗി ഭവേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, താവതകേന മന്ദേന അഗ്ഗിനാ സക്കാ സദേവകേ ലോകേ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകം ദസ്സേതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി? ‘‘മന്ദത്താ, ഭന്തേ, അഗ്ഗിസ്സ, ലോകസ്സ മഹന്തത്താ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ ചിത്തം അബലം ദുബ്ബലം പരിത്തം അപ്പം ഥോകം മന്ദം അവിഭൂതം, മഹതാ ച അവിജ്ജന്ധകാരേന പിഹിതം. തസ്മാ ദുക്കരം ഞാണാലോകം ദസ്സയിതും, തേന കാരണേന ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ആതുരോ കിസോ അണുപരിമിതകായോ സാലകകിമി ഹത്ഥിനാഗം തിധാ പഭിന്നം നവായതം തിവിത്ഥതം ദസപരിണാഹം അട്ഠരതനികം സകട്ഠാനമുപഗതം ദിസ്വാ ഗിലിതും പരികഡ്ഢേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സാലകകിമി സക്കുണേയ്യ തം ഹത്ഥിനാഗം ഗിലിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘പരിത്തത്താ, ഭന്തേ, സാലകകിമിസ്സ, മഹന്തത്താ ഹത്ഥിനാഗസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ ചിത്തം അബലം ദുബ്ബലം പരിത്തം അപ്പം ഥോകം മന്ദം അവിഭൂതം, മഹതീ അസങ്ഖതാ നിബ്ബാനധാതു. സോ തേന ദുബ്ബലേന ചിത്തേന പരിത്തകേന മന്ദേന അവിഭൂതേന ന സക്കോതി മഹതിം അസങ്ഖതം നിബ്ബാനധാതും പടിവിജ്ഝിതും, തേന കാരണേന ഊനകസത്തവസ്സികസ്സ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ധമ്മാഭിസമയപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഏകന്തസുഖനിബ്ബാനപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിം ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ഉദാഹു ദുക്ഖേന മിസ്സ’’ന്തി? ‘‘ഏകന്തസുഖം, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, ദുക്ഖേന അമിസ്സ’’ന്തി.

‘‘ന മയം തം, ഭന്തേ നാഗസേന, വചനം സദ്ദഹാമ ‘ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാന’ന്തി, ഏവമേത്ഥ മയം, ഭന്തേ നാഗസേന, പച്ചേമ ‘നിബ്ബാനം ദുക്ഖേന മിസ്സ’ന്തി, കാരണഞ്ചേത്ഥ ഉപലഭാമ ‘നിബ്ബാനം ദുക്ഖേന മിസ്സ’ന്തി. കതമം ഏത്ഥ കാരണം? യേ തേ, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാനം പരിയേസന്തി, തേസം ദിസ്സതി കായസ്സ ച ചിത്തസ്സ ച ആതാപോ പരിതാപോ ഠാനചങ്കമനിസജ്ജാസയനാഹാരപരിഗ്ഗഹോ മിദ്ധസ്സ ച ഉപരോധോ ആയതനാനഞ്ച പടിപീളനം ധനധഞ്ഞപിയഞാതിമിത്തപ്പജഹനം. യേ കേചി ലോകേ സുഖിതാ സുഖസമപ്പിതാ, തേ സബ്ബേപി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി ആയതനേ രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി, മനാപികമനാപികബഹുവിധസുഭനിമിത്തേന രൂപേന ചക്ഖും രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി, മനാപികമനാപികഗീതവാദിതബഹുവിധസുഭനിമിത്തേന സദ്ദേന സോതം രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി, മനാപികമനാപികപുപ്ഫഫലപത്തതചമൂലസാരബഹുവിധസുഭനിമിത്തേന ഗന്ധേന ഘാനം രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി, മനാപികമനാപികഖജ്ജഭോജ്ജലേയ്യപേയ്യസായനീയബഹുവിധസുഭനിമിത്തേന രസേന ജിവ്ഹം രമേന്തി ബ്രുഹേന്തി, മനാപികമനാപികസണ്ഹസുഖുമമുദുമദ്ദവബഹുവിധസുഭനിമിത്തേന ഫസ്സേന കായം രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി, മനാപികമനാപികകല്യാണപാപകസുഭാസുഭബഹുവിധവിതക്കമനസികാരേന മനം രമേന്തി ബ്രൂഹേന്തി. തുമ്ഹേ തം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോബ്രൂഹനം ഹനഥ ഉപഹനഥ, ഛിന്ദഥ ഉപച്ഛിന്ദഥ, രുന്ധഥ ഉപരുന്ധഥ. തേന കായോപി പരിതപതി, ചിത്തമ്പി പരിതപതി, കായേ പരിതത്തേ കായികദുക്ഖവേദനം വേദിയതി, ചിത്തേ പരിതത്തേ ചേതസികദുക്ഖവേദനം വേദയതി. നനു മാഗണ്ഡിയോപി [മാഗന്ദിയോപി (സീ. പീ.)] പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഗരഹമാനോ ഏവമാഹ ‘ഭൂനഹു [ഭൂതഹച്ചോ (പീ.), ഭൂനഹച്ചോ (ക.)] സമണോ ഗോതമോ’തി. ഇദമേത്ഥ കാരണം, യേനാഹം കാരണേന ബ്രൂമി ‘നിബ്ബാനം ദുക്ഖേന മിസ്സ’’’ന്തി.

‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം ദുക്ഖേന മിസ്സം, ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം. യം പന ത്വം, മഹാരാജ, ബ്രൂസി ‘നിബ്ബാനം ദുക്ഖ’ന്തി, നേതം ദുക്ഖം നിബ്ബാനം നാമ, നിബ്ബാനസ്സ പന സച്ഛികിരിയായ പുബ്ബഭാഗോ ഏസോ, നിബ്ബാനപരിയേസനം ഏതം, ഏകന്തസുഖം യേവ, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം. ഏത്ഥ കാരണം വദാമി. അത്ഥി, മഹാരാജ, രാജൂനം രജ്ജസുഖം നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥി രാജൂനം രജ്ജസുഖ’’ന്തി. ‘‘അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, രജ്ജസുഖം ദുക്ഖേന മിസ്സ’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തേ, മഹാരാജ, രാജാനോ പച്ചന്തേ കുപിതേ തേസം പച്ചന്തനിസ്സിതാനം പടിസേധായ അമച്ചേഹി പരിണായകേഹി ഭടേഹി ബലത്ഥേഹി പരിവുതാ പവാസം ഗന്ത്വാ ഡംസമകസവാതാതപപടിപീളിതാ സമവിസമേ പരിധാവന്തി, മഹായുദ്ധഞ്ച കരോന്തി, ജീവിതസംസയഞ്ച പാപുണന്തീ’’തി? ‘‘നേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, രജ്ജസുഖം നാമ, രജ്ജസുഖസ്സ പരിയേസനായ പുബ്ബഭാഗോ ഏസോ, ദുക്ഖേന, ഭന്തേ നാഗസേന, രാജാനോ രജ്ജം പരിയേസിത്വാ രജ്ജസുഖം അനുഭവന്തി, ഏവം, ഭന്തേ നാഗസേന, രജ്ജസുഖം ദുക്ഖേന അമിസ്സം, അഞ്ഞം തം രജ്ജസുഖം, അഞ്ഞം ദുക്ഖ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം. യേ പന തം നിബ്ബാനം പരിയേസന്തി, തേ കായഞ്ച ചിത്തഞ്ച ആതാപേത്വാ ഠാനചങ്കമനിസജ്ജാസയനാഹാരം പരിഗ്ഗഹേത്വാ മിദ്ധം ഉപരുന്ധിത്വാ ആയതനാനി പടിപീളേത്വാ കായഞ്ച ജീവിതഞ്ച പരിച്ചജിത്വാ ദുക്ഖേന നിബ്ബാനം പരിയേസിത്വാ ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം അനുഭവന്തി, നിഹതപച്ചാമിത്താ വിയ രാജാനോ രജ്ജസുഖം. ഏവം, മഹാരാജ, ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം, അഞ്ഞം നിബ്ബാനം, അഞ്ഞം ദുക്ഖന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം, അഞ്ഞം ദുക്ഖം, അഞ്ഞം നിബ്ബാനന്തി. അത്ഥി, മഹാരാജ, ആചരിയാനം സിപ്പവന്താനം സിപ്പസുഖം നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥി ആചരിയാനം സിപ്പവന്താനം സിപ്പസുഖ’’ന്തി. ‘‘അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സിപ്പസുഖം ദുക്ഖേന മിസ്സ’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തേ, മഹാരാജ, ആചരിയാ [ഇദം പദം സീ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ആചരിയാനം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനേന ഉദകാഹരണഘരസമ്മജ്ജനദന്തകട്ഠമുഖോദകാനുപ്പദാനേന ഉച്ഛിട്ഠപടിഗ്ഗഹണഉച്ഛാദനനഹാപനപാദപരികമ്മേന സകചിത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പരചിത്താനുവത്തനേന ദുക്ഖസേയ്യായ വിസമഭോജനേന കായം ആതാപേന്തീ’’തി? ‘‘നേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, സിപ്പസുഖം നാമ, സിപ്പപരിയേസനായ പുബ്ബഭാഗോ ഏസോ, ദുക്ഖേന, ഭന്തേ നാഗസേന, ആചരിയാ സിപ്പം പരിയേസിത്വാ സിപ്പസുഖം അനുഭവന്തി, ഏവം, ഭന്തേ നാഗസേന, സിപ്പസുഖം ദുക്ഖേന അമിസ്സം, അഞ്ഞം തം സിപ്പസുഖം, അഞ്ഞം ദുക്ഖ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം. യേ പന തം നിബ്ബാനം പരിയേസന്തി, തേ കായഞ്ച ചിത്തഞ്ച ആതാപേത്വാ ഠാനചങ്കമനിസജ്ജാസയനാഹാരം പരിഗ്ഗഹേത്വാ മിദ്ധം ഉപരുന്ധിത്വാ ആയതനാനി പടിപീളേത്വാ കായഞ്ച ജീവിതഞ്ച പരിച്ചജിത്വാ ദുക്ഖേന നിബ്ബാനം പരിയേസിത്വാ ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം അനുഭവന്തി, ആചരിയാ വിയ സിപ്പസുഖം. ഏവം, മഹാരാജ, ഏകന്തസുഖം നിബ്ബാനം, ന ദുക്ഖേന മിസ്സം, അഞ്ഞം ദുക്ഖം, അഞ്ഞം നിബ്ബാന’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഏകന്തസുഖനിബ്ബാനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. നിബ്ബാനരൂപസണ്ഠാനപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’ന്തി യം വദേസി, സക്കാ പന തസ്സ നിബ്ബാനസ്സ രൂപം വാ സണ്ഠാനം വാ വയം വാ പമാണം വാ ഓപമ്മേന വാ കാരണേന വാ ഹേതുനാ വാ നയേന വാ ഉപദസ്സയിതു’’ന്തി? ‘‘അപ്പടിഭാഗം, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, ന സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ രൂപം വാ സണ്ഠാനം വാ വയം വാ പമാണം വാ ഓപമ്മേന വാ കാരണേന വാ ഹേതുനാ വാ നയേന വാ ഉപദസ്സയിതു’’ന്തി. ‘‘ഏതമ്പാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, ന സമ്പടിച്ഛാമി, യം അത്ഥിധമ്മസ്സ നിബ്ബാനസ്സ രൂപം വാ സണ്ഠാനം വാ വയം വാ പമാണം വാ ഓപമ്മേന വാ കാരണേന വാ ഹേതുനാ വാ നയേന വാ അപഞ്ഞാപനം, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. ‘‘ഹോതു, മഹാരാജ, കാരണേന തം സഞ്ഞാപേസ്സാമി. അത്ഥി, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥേസോ മഹാസമുദ്ദോ’’തി. ‘‘സചേ തം, മഹാരാജ, കോചി ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിത്തകം, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, കതി പന തേ സത്താ, യേ മഹാസമുദ്ദേ പടിവസന്തീ’തി, ഏവം പുട്ഠോ ത്വം, മഹാരാജ, കിന്തി തസ്സ ബ്യാകരേയ്യാസീ’’തി? ‘‘സചേ മം, ഭന്തേ, കോചി ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിത്തകം, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, കതി പന തേ സത്താ, യേ മഹാസമുദ്ദേ പടിവസന്തീ’തി, തമഹം, ഭന്തേ, ഏവം വദേയ്യം ‘അപുച്ഛിതബ്ബം മം ത്വം അമ്ഭോ പുരിസ പുച്ഛസി, നേസാ പുച്ഛാ കേനചി പുച്ഛിതബ്ബാ, ഠപനീയോ ഏസോ പഞ്ഹോ. അവിഭത്തോ ലോകക്ഖായികേഹി മഹാസമുദ്ദോ, ന സക്കാ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം പരിമിനിതും സത്താ വാ യേ തത്ഥ വാസമുപഗതാതി ഏവാഹം ഭന്തേ തസ്സ പടിവചനം ദദേയ്യ’’’ന്തി.