൧. വേസ്സന്തരപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേവ ബോധിസത്താ പുത്തദാരം ദേന്തി, ഉദാഹു വേസ്സന്തരേനേവ രഞ്ഞാ പുത്തദാരം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബേപി, മഹാരാജ, ബോധിസത്താ പുത്തദാരം ദേന്തി, ന വേസ്സന്തരേനേവ രഞ്ഞാ പുത്തദാരം ദിന്ന’’ന്തി. ‘‘അപി ച ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തേസം അനുമതേന ദേന്തീ’’തി. ‘‘ഭരിയാ, മഹാരാജ, അനുമതാ, ദാരകാ പന ബാലതായ വിലപിംസു [ലാലപിംസു (സീ. പീ.)], യദി തേ അത്ഥതോ ജാനേയ്യും, തേപി അനുമോദേയ്യും, ന തേ വിലപേയ്യു’’ന്തി.

‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തേന കതം, യം സോ അത്തനോ ഓരസേ പിയേ പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാസത്ഥായ അദാസി.

‘‘ഇദമ്പി ദുതിയം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ അത്തനോ ഓരസേ പിയേ പുത്തേ ബാലകേ തരുണകേ ലതായ ബന്ധിത്വാ തേന ബ്രാഹ്മണേന ലതായ അനുമജ്ജീയന്തേ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖി.

‘‘ഇദമ്പി തതിയം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ സകേന ബലേന ബന്ധനാ മുച്ചിത്വാ ആഗതേ ദാരകേ സാരജ്ജമുപഗതേ പുനദേവ ലതായ ബന്ധിത്വാ അദാസി.

‘‘ഇദമ്പി ചതുത്ഥം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ദാരകേ ‘അയം ഖോ, താത, യക്ഖോ ഖാദിതും നേതി അമ്ഹേ’തി വിലപന്തേ ‘മാ ഭായിത്ഥാ’തി ന അസ്സാസേസി.

‘‘ഇദമ്പി പഞ്ചമം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ജാലിസ്സ കുമാരസ്സ രുദമാനസ്സ പാദേസു നിപതിത്വാ ‘അലം, താത, കണ്ഹാജിനം നിവത്തേഹി, അഹമേവ ഗച്ഛാമി യക്ഖേന സഹ, ഖാദതു മം യക്ഖോ’തി യാചമാനസ്സ ഏവം ന സമ്പടിച്ഛി.

‘‘ഇദമ്പി ഛട്ഠം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം സോ ജാലിസ്സ കുമാരസ്സ ‘പാസാണസമം നൂന തേ, താത, ഹദയം, യം ത്വം അമ്ഹാകം ദുക്ഖിതാനം പേക്ഖമാനോ നിമ്മനുസ്സകേ ബ്രഹാരഞ്ഞേ യക്ഖേന നീയമാനേ ന നിവാരേസീ’തി വിലപമാനസ്സ കാരുഞ്ഞം നാകാസി.

‘‘ഇദമ്പി സത്തമം ദുക്കരതോ ദുക്കരതരം, യം തസ്സ രുളരുളസ്സ ഭീമഭീമസ്സ നീതേ ദാരകേ അദസ്സനം ഗമിതേ ന ഫലി ഹദയം സതധാ വാ സഹസ്സധാ വാ, പുഞ്ഞകാമേന മനുജേന കിം പരദുക്ഖാപനേന, നനു നാമ സകദാനം ദാതബ്ബം ഹോതീ’’തി?

‘‘ദുക്കരസ്സ, മഹാരാജ, കതത്താ ബോധിസത്തസ്സ കിത്തിസദ്ദോ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ സദേവമനുസ്സേസു അബ്ഭുഗ്ഗതോ, ദേവാ ദേവഭവനേ പകിത്തേന്തി, അസുരാ അസുരഭവനേ പകിത്തേന്തി, ഗരുളാ ഗരുളഭവനേ പകിത്തേന്തി, നാഗാ നാഗഭവനേ പകിത്തേന്തി, യക്ഖാ യക്ഖഭവനേ പകിത്തേന്തി, അനുപുബ്ബേന തസ്സ കിത്തിസദ്ദോ പരമ്പരായ അജ്ജേതരഹി ഇധ അമ്ഹാകം സമയം അനുപ്പത്തോ, തം മയം ദാനം പകിത്തേന്താ വികോപേന്താ നിസിന്നാ സുദിന്നം, ഉദാഹു ദുദ്ദിന്നന്തി. സോ ഖോ പനായം, മഹാരാജ, കിത്തിസദ്ദോ നിപുണാനം വിഞ്ഞൂനം വിദൂനം വിഭാവീനം ബോധിസത്താനം ദസ ഗുണേ അനുദസ്സതി. കതമേ ദസ? അഗേധതാ നിരാലയതാ ചാഗോ പഹാനം അപുനരാവത്തിതാ സുഖുമതാ മഹന്തതാ ദുരനുബോധതാ ദുല്ലഭതാ അസദിസതാ ബുദ്ധധമ്മസ്സ, സോ ഖോ പനായം, മഹാരാജ, കിത്തിസദ്ദോ നിപുണാനം വിഞ്ഞൂനം വിദൂനം വിഭാവീനം ബോധിസത്താനം ഇമേ ദസ ഗുണേ അനുദസ്സതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ പരം ദുക്ഖാപേത്വാ ദാനം ദേതി, അപി നു തം ദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനിക’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, കിം വത്തബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം ഉപദസ്സേഹീ’’തി. ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, സോ ഭവേയ്യ പക്ഖഹതോ വാ പീഠസപ്പീ വാ അഞ്ഞതരം വാ ബ്യാധിം ആപന്നോ, തമേനം യോ കോചി പുഞ്ഞകാമോ യാനം ആരോപേത്വാ പത്ഥിതം ദേസമനുപാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ പുരിസസ്സ തതോനിദാനം കിഞ്ചി സുഖം നിബ്ബത്തേയ്യ സഗ്ഗസംവത്തനികം തം കമ്മ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, കിം വത്തബ്ബം? ഹത്ഥിയാനം വാ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ ലഭേയ്യ അസ്സയാനം വാ രഥയാനം വാ, ഥലേ ഥലയാനം ജലേ ജലയാനം ദേവേസു ദേവയാനം മനുസ്സേസു മനുസ്സയാനം, തദനുച്ഛവികം തദനുലോമികം ഭവേ ഭവേ നിബ്ബത്തേയ്യ, തദനുച്ഛവികാനി തദനുലോമികാനി ചസ്സ സുഖാനി നിബ്ബത്തേയ്യും, സുഗതിതോ സുഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, തേനേവ കമ്മാഭിസന്ദേന ഇദ്ധിയാനം അഭിരുയ്ഹ പത്ഥിതം നിബ്ബാനനഗരം പാപുണേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം, യം സോ പുരിസോ ബലീബദ്ദേ ദുക്ഖാപേത്വാ ഏവരൂപം സുഖം അനുഭവതി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യഥാ പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം. ഇധ, മഹാരാജ, യോ കോചി രാജാ ജനപദതോ ധമ്മികം ബലിം ഉദ്ധരാപേത്വാ ആണാപവത്തനേന ദാനം ദദേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, രാജാ തതോനിദാനം കിഞ്ചി സുഖം അനുഭവേയ്യ സഗ്ഗസംവത്തനികം തം ദാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, കിം വത്തബ്ബം, തതോനിദാനം സോ, ഭന്തേ, രാജാ ഉത്തരിം അനേകസതസഹസ്സഗുണം ലഭേയ്യ. രാജൂനം അതിരാജാ ഭവേയ്യ, ദേവാനം അതിദേവോ ഭവേയ്യ, ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ഭവേയ്യ, സമണാനം അതിസമണോ ഭവേയ്യ, ബ്രാഹ്മണാനം അതിബ്രാഹ്മണോ ഭവേയ്യ, അരഹന്താനം അതിഅരഹാ [അതിഅരഹന്തോ (സ്യാ. ക.)] ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, പരദുക്ഖാപനേന ദിന്നദാനം സുഖവിപാകം ഹോതി സഗ്ഗസംവത്തനികം, യം സോ രാജാ ബലിനാ ജനം പീളേത്വാ ദിന്നദാനേന ഏവരൂപം ഉത്തരിം യസസുഖം അനുഭവതീ’’തി.

‘‘അതിദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ദിന്നം, യം സോ സകം ഭരിയം പരസ്സ ഭരിയത്ഥായ അദാസി, സകേ ഓരസേ പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാസത്ഥായ അദാസി, അതിദാനം നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ വിദൂഹി നിന്ദിതം ഗരഹിതം, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിഭാരേന സകടസ്സ അക്ഖോ ഭിജ്ജതി, അതിഭാരേന നാവാ ഓസീദതി, അതിഭുത്തേന ഭോജനം വിസമം പരിണമതി, അതിവസ്സേന ധഞ്ഞം വിനസ്സതി, അതിദാനേന ഭോഗക്ഖയം ഉപേതി, അതിതാപേന പഥവീ ഉപഡയ്ഹതി, അതിരാഗേന ഉമ്മത്തകോ ഹോതി, അതിദോസേന വജ്ഝോ ഹോതി, അതിമോഹേന അനയം ആപജ്ജതി, അതിലോഭേന ചോരഗ്ഗഹണമുപഗച്ഛതി, അതിഭയേന നിരുജ്ഝതി, അതിപൂരേന നദീ ഉത്തരതി, അതിവാതേന അസനി പതതി, അതിഅഗ്ഗിനാ ഓദനം ഉത്തരതി, അതിസഞ്ചരണേന ന ചിരം ജീവതി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിദാനം നാമ ലോകേ വിദൂഹി നിന്ദിതം ഗരഹിതം, അതിദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ദിന്നം, ന തത്ഥ കിഞ്ചി ഫലം ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി.

‘‘അതിദാനം, മഹാരാജ, ലോകേ വിദൂഹി വണ്ണിതം ഥുതം പസത്ഥം, യേ കേചി യാദിസം കീദിസം ദാനം ദേന്തി [കേചി യാദിസം താദിസം ദാനം ദേന്തി (സ്യാ.)], അതിദാനദായീ ലോകേ കിത്തിം പാപുണാതി. യഥാ, മഹാരാജ, അതിപവരതായ ദിബ്ബം വനമൂലം ഗഹിതമ്പി ഹത്ഥപാസേ ഠിതാനം പരജനാനം ന ദസ്സയതി, അഗദോ അതിജച്ചതായ [അതിഉസഭതായ (ക.)] പീളായ സമുഗ്ഘാതകോ രോഗാനം അന്തകരോ, അഗ്ഗി അതിജോതിതായ ഡഹതി, ഉദകം അതിസീതതായ നിബ്ബാപേതി, പദുമം പരിസുദ്ധതായ ന ഉപലിമ്പതി വാരികദ്ദമേന, മണി അതിഗുണതായ കാമദദോ, വജിരം അതിതിഖിണതായ വിജ്ഝതി മണിമുത്താഫലികം, പഥവീ അതിമഹന്തതായ നരോരഗമിഗപക്ഖിജലസേലപബ്ബതദുമേ ധാരേതി, സമുദ്ദോ അതിമഹന്തതായ അപരിപൂരണോ, സിനേരു അതിഭാരതായ അചലോ, ആകാസോ അതിവിത്ഥാരതായ അനന്തോ, സൂരിയോ അതിപ്പഭതായ തിമിരം ഘാതേതി, സീഹോ അതിജാതിതായ വിഗതഭയോ, മല്ലോ അതിബലവതായ പടിമല്ലം ഖിപ്പം ഉക്ഖിപതി, രാജാ അതിപുഞ്ഞതായ അധിപതി, ഭിക്ഖു അതിസീലവന്തതായ നാഗയക്ഖനരമരൂഹി നമസ്സനീയോ, ബുദ്ധോ അതിഅഗ്ഗതായ [അതിവിസിട്ഠതായ (സ്യാ.)] അനുപമോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിദാനം നാമ ലോകേ വിദൂഹി വണ്ണിതം ഥുതം പസത്ഥം, യേ കേചി യാദിസം കീദിസം ദാനം ദേന്തി, അതിദാനദായീ ലോകേ കിത്തിം പാപുണാതി, അതിദാനേന വേസ്സന്തരോ രാജാ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ വണ്ണിതോ ഥുതോ പസത്ഥോ മഹിതോ കിത്തിതോ, തേനേവ അതിദാനേന വേസ്സന്തരോ രാജാ അജ്ജേതരഹി ബുദ്ധോ ജാതോ അഗ്ഗോ സദേവകേ ലോകേ.

‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം, യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ദസ ഖോ പനിമാനി, ഭന്തേ നാഗസേന, ദാനാനി, യാനി ലോകേ അദാനസമ്മതാനി, യോ താനി ദാനാനി ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. കതമാനി ദസ? മജ്ജദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ അദാനസമ്മതം, യോ തം ദാനം ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. സമജ്ജദാനം…പേ… ഇത്ഥിദാനം…പേ… ഉസഭദാനം…പേ… ചിത്തകമ്മദാനം…പേ… സത്ഥദാനം …പേ… വിസദാനം…പേ… സങ്ഖലികദാനം…പേ… കുക്കുടസൂകരദാനം…പേ… തുലാകൂടമാനകൂടദാനം, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ അദാനസമ്മതം ഹോതി, യോ തം ദാനം ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ദസ ദാനാനി ലോകേ അദാനസമ്മതാനി, യോ താനി ദാനാനി ദേതി, സോ അപായഗാമീ ഹോതീ’’തി.

‘‘നാഹം തം, മഹാരാജ, അദാനസമ്മതം പുച്ഛാമി, ഇമം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, തം പുച്ഛാമി ‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം, യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബ’ന്തി. ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ നാഗസേന, ലോകേ ഠപനീയം ദാനം. യം ദക്ഖിണേയ്യേ അനുപ്പത്തേ ന ദാതബ്ബം, ചിത്തപ്പസാദേ ഉപ്പന്നേ കേചി ദക്ഖിണേയ്യാനം ഭോജനം ദേന്തി, കേചി അച്ഛാദനം, കേചി സയനം, കേചി ആവസഥം, കേചി അത്ഥരണപാവുരണം, കേചി ദാസിദാസം, കേചി ഖേത്തവത്ഥും, കേചി ദ്വിപദചതുപ്പദം, കേചി സതം സഹസ്സം സതസഹസ്സം, കേചി മഹാരജ്ജം, കേചി ജീവിതമ്പി ദേന്തീ’’തി. ‘‘യദി പന, മഹാരാജ, കേചി ജീവിതമ്പി ദേന്തി, കിം കാരണാ വേസ്സന്തരം ദാനപതിം അതിബാള്ഹം പരിപാതേസി സുദിന്നേ പുത്തേ ച ദാരേ ച?

‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി ലോകപകതി ലോകാചിണ്ണം, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ [ആധാപേതും വാ (സ്യാ.), ആധപിതും വാ (ക.)] വിക്കിണിതും വാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ വിക്കിണിതും വാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ലഭതി പിതാ പുത്തം ഇണട്ടോ വാ ആജീവികപകതോ വാ ആവപിതും വാ വിക്കിണിതും വാ, വേസ്സന്തരോപി, മഹാരാജ, രാജാ അലഭമാനോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ഉപദ്ദുതോ ദുക്ഖിതോ തസ്സ ധമ്മധനസ്സ പടിലാഭായ പുത്തദാരം ആവപേസി ച വിക്കിണി ച. ഇതി, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ അഞ്ഞേസം ദിന്നം യേവ ദിന്നം, കതം യേവ കതം. കിസ്സ പന ത്വം, മഹാരാജ, തേന ദാനേന വേസ്സന്തരം ദാനപതിം അതിബാള്ഹം അപസാദേസീ’’തി?

‘‘നാഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, വേസ്സന്തരസ്സ ദാനപതിനോ ദാനം ഗരഹാമി, അപി ച പുത്തദാരം യാചന്തേ നിമിനിത്വാ അത്താനം ദാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ഏതം ഖോ, മഹാരാജ, അസബ്ഭികാരണം, യം പുത്തദാരം യാചന്തേ അത്താനം ദദേയ്യ, യം യം ഹി യാചന്തേ തം തദേവ ദാതബ്ബം, ഏതം സപ്പുരിസാനം കമ്മം. യഥാ, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ പാനീയം ആഹരാപേയ്യ, തസ്സ യോ ഭോജനം ദദേയ്യ, അപി നു സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ തസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യം സോ ആഹരാപേതി, തമേവ തസ്സ ദേന്തോ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ബ്രാഹ്മണേ പുത്തദാരം യാചന്തേ പുത്തദാരം യേവ അദാസി. സചേ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സന്തരസ്സ സരീരം യാചേയ്യ, ന സോ, മഹാരാജ, അത്താനം രക്ഖേയ്യ ന കമ്പേയ്യ ന രജ്ജേയ്യ, തസ്സ ദിന്നം പരിച്ചത്തം യേവ സരീരം ഭവേയ്യ. സചേ, മഹാരാജ, കോചി വേസ്സന്തരം ദാനപതിം ഉപഗന്ത്വാ യാചേയ്യ ‘ദാസത്തം മേ ഉപേഹീ’തി, ദിന്നം പരിച്ചത്തം യേവസ്സ സരീരം ഭവേയ്യ, ന സോ ദത്വാ തപേയ്യ [ഠപേയ്യ (സീ.)], രഞ്ഞോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പക്കാ മംസപേസി ബഹുസാധാരണാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ. യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഫലിതോ [ഫലിനോ (?)] രുക്ഖോ നാനാദിജഗണസാധാരണോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ കായോ ബഹുസാധാരണോ. കിം കാരണാ? ‘ഏവാഹം പടിപജ്ജന്തോ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണിസ്സാമീ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അധനോ ധനത്ഥികോ ധനപരിയേസനം ചരമാനോ അജപഥം സങ്കുപഥം വേത്തപഥം ഗച്ഛതി, ജലഥലവാണിജ്ജം കരോതി, കായേന വാചായ മനസാ ധനം ആരാധേതി, ധനപ്പടിലാഭായ വായമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി അധനോ ബുദ്ധധനേന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണരതനപ്പടിലാഭായ യാചകാനം ധനധഞ്ഞം ദാസിദാസം യാനവാഹനം സകലസാപതേയ്യം സകം പുത്തദാരം അത്താനഞ്ച ചജിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം യേവ പരിയേസതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, അമച്ചോ മുദ്ദകാമോ മുദ്ദാധികരണം യം കിഞ്ചി ഗേഹേ ധനധഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം, തം സബ്ബം ദത്വാപി മുദ്ദപ്പടിലാഭായ വായമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി സബ്ബം തം ബാഹിരബ്ഭന്തരധനം ദത്വാ ജീവിതമ്പി പരേസം ദത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം യേവ പരിയേസതി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ ദാനപതിനോ ഏവം അഹോസി ‘യം സോ ബ്രാഹ്മണോ യാചതി, തമേവാഹം തസ്സ ദേന്തോ കിച്ചകാരീ നാമ ഹോമീ’തി, ഏവം സോ തസ്സ പുത്തദാരമദാസി. ന ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ ദാനപതി ദേസ്സതായ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തദാരമദാസി, ന അദസ്സനകാമതായ പുത്തദാരമദാസി, ന അതിബഹുകാ മേ പുത്തദാരാ, ‘ന സക്കോമി തേ പോസേതു’ന്തി പുത്തദാരമദാസി, ന ഉക്കണ്ഠിതോ ‘അപ്പിയാ മേ’തി നീഹരിതുകാമതായ പുത്തദാരമദാസി. അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണരതനസ്സേവ പിയത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ കാരണാ വേസ്സന്തരോ രാജാ ഏവരൂപം അതുലം വിപുലമനുത്തരം പിയം മനാപം ദയിതം പാണസമം പുത്തദാരദാനവരം ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന ചരിയാപിടകേ –

‘‘‘ന മേ ദേസ്സാ ഉഭോ പുത്താ, മദ്ദീ ദേവീ ന ദേസ്സിയാ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പിയം മയ്ഹം, തസ്മാ പിയേ അദാസഹ’ന്തി.

‘‘തസ്മാ, മഹാരാജ, വേസ്സതരോ രാജാ പുത്തദാനം [പുത്തദാരം (ക.)] ദത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി. തസ്സ അതിപേമേന ദുക്ഖിതസ്സ ബലവസോകോ ഉപ്പജ്ജി, ഹദയവത്ഥു ഉണ്ഹമഹോസി. നാസികായ അപ്പഹോന്തിയാ മുഖേന ഉണ്ഹേ അസ്സാസപസ്സാസേ വിസ്സജ്ജേസി, അസ്സൂനി പരിവത്തിത്വാ ലോഹിതബിന്ദൂനി ഹുത്വാ നേത്തേഹി നിക്ഖമിംസു. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദുക്ഖേന വേസ്സന്തരോ രാജാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തദാരമദാസി ‘മാ മേ ദാനപഥോ പരിഹായീ’തി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ ദാരകേ അദാസി. കതമേ ദ്വേ? ദാനപഥോ ച മേ അപരിഹീനോ ഭവിസ്സതി, ദുക്ഖിതേ ച മേ പുത്തകേ വനമൂലഫലേഹി ഇതോനിദാനം അയ്യകോ മോചേസ്സതീതി. ജാനാതി ഹി, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ‘ന മേ ദാരകാ സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും, ഇമേ ച ദാരകേ അയ്യകോ നിക്കിണിസ്സതി, ഏവം അമ്ഹാകമ്പി ഗമനം ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച ബ്രാഹ്മണസ്സ ദ്വേ ദാരകേ അദാസി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ ജാനാതി ‘അയം ഖോ ബ്രാഹ്മണോ ജിണ്ണോ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ ദുബ്ബലോ ഭഗ്ഗോ ദണ്ഡപരായണോ ഖീണായുകോ പരിത്തപുഞ്ഞോ, നേസോ സമത്ഥോ ഇമേ ദാരകേ ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതു’ന്തി. സക്കുണേയ്യ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഇമേ ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ ഗഹേത്വാ പേളായ വാ സമുഗ്ഗേ വാ പക്ഖിപിത്വാ നിപ്പഭേ കത്വാ ഥാലകപരിഭോഗേന [പദീപപരിഭോഗേന (സ്യാ.)] പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇമസ്മിം ലോകേ ചന്ദിമസൂരിയപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതുന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ മണിരതനം സുഭം ജാതിമന്തം അട്ഠംസം സുപരികമ്മകതം ചതുഹത്ഥായാമം സകടനാഭിപരിണാഹം ന സക്കാ കേനചി പിലോതികായ വേഠേത്വാ പേളായ പക്ഖിപിത്വാ സത്ഥകനിസാനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മണിരതനപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, തിധാ പഭിന്നോ സബ്ബസേതോ സത്തപ്പതിട്ഠിതോ അട്ഠരതനുബ്ബേധോ നവരതനായാമപരിണാഹോ പാസാദികോ ദസ്സനീയോ ഉപോസഥോ നാഗരാജാ ന സക്കാ കേനചി സുപ്പേന വാ സരാവേന വാ പിദഹിതും, ഗോവച്ഛകോ വിയ വച്ഛകസാലായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതും വാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ഉപോസഥനാഗരാജപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ ദീഘപുഥുലവിത്ഥിണ്ണോ ഗമ്ഭീരോ അപ്പമേയ്യോ ദുരുത്തരോ അപരിയോഗാള്ഹോ അനാവടോ ന സക്കാ കേനചി സബ്ബത്ഥ പിദഹിത്വാ ഏകതിത്ഥേന പരിഭോഗം കാതും, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ മഹാസമുദ്ദപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവന്തോ പബ്ബതരാജാ പഞ്ചയോജനസതം അച്ചുഗ്ഗതോ നഭേ തിസഹസ്സയോജനായാമവിത്ഥാരോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതോ പഞ്ചന്നം മഹാനദീസതാനം പഭവോ മഹാഭൂതഗണാലയോ നാനാവിധഗന്ധധരോ ദിബ്ബോസധസതസമലങ്കതോ നഭേ വലാഹകോ വിയ അച്ചുഗ്ഗതോ ദിസ്സതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകേ ഹിമവന്തപബ്ബതരാജപ്പടിഭാഗസ്സ വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, രത്തന്ധകാരതിമിസായം ഉപരിപബ്ബതഗ്ഗേ ജലമാനോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സുവിദൂരേപി പഞ്ഞായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ പബ്ബതഗ്ഗേ ജലമാനോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ സുവിദൂരേപി പാകടോ പഞ്ഞായതി, തസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന വേസ്സന്തരസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവന്തേ പബ്ബതേ നാഗപുപ്ഫസമയേ ഉജുവാതേ വായന്തേ ദസ ദ്വാദസ യോജനാനി പുപ്ഫഗന്ധോ വായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ രഞ്ഞോ അപി യോജനസഹസ്സേഹിപി യാവ അകനിട്ഠഭവനം ഏത്ഥന്തരേ സുരാസുരഗരുളഗന്ധബ്ബയക്ഖരക്ഖസമഹോരഗകിന്നരഇന്ദഭവനേസു കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, സീലവരഗന്ധോ ചസ്സ സമ്പവായതി, തേന തസ്സ ദാരകാ ന സക്കാ കേനചി ദാസഭോഗേന ഭുഞ്ജിതും. അനുസിട്ഠോ, മഹാരാജ, ജാലീ കുമാരോ പിതരാ വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ ‘അയ്യകോ തേ, താത, തുമ്ഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ധനം ദത്വാ നിക്കിണന്തോ തം നിക്ഖസഹസ്സം ദത്വാ നിക്കിണാതു, കണ്ഹാജിനം നിക്കിണന്തോ ദാസസതം ദാസിസതം ഹത്ഥിസതം അസ്സസതം ധേനുസതം ഉസഭസതം നിക്ഖസതന്തി സബ്ബസതം ദത്വാ നിക്കിണാതു, യദി തേ, താത, അയ്യകോ തുമ്ഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥതോ ആണായ ബലസാ മുധാ ഗണ്ഹാതി, മാ തുമ്ഹേ അയ്യകസ്സ വചനം കരിത്ഥ, ബ്രാഹ്മണസ്സേവ അനുയായിനോ ഹോഥാ’തി, ഏവമനുസാസിത്വാ പുത്തേ പേസേസി, തതോ ജാലീകുമാരോ ഗന്ത്വാ അയ്യകേന പുട്ഠോ കഥേസി –

‘‘‘സഹസ്സഗ്ഘം ഹി മം താത, ബ്രാഹ്മണസ്സ പിതാ അദാ;

അഥോ കണ്ഹാജിനം കഞ്ഞം, ഹത്ഥീനഞ്ച സതേന ചാ’’’തി.

‘‘സുനിബ്ബേഠിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ; സുഭിന്നം ദിട്ഠിജാലം; സുമദ്ദിതോ പരവാദോ; സകസമയോ സുദീപിതോ; ബ്യഞ്ജനം സുപരിസോധിതം; സുവിഭത്തോ അത്ഥോ; ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

വേസ്സന്തരപഞ്ഹോ പഠമോ.