൫. അകമ്മജാദിപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദിസ്സന്തി ലോകേ കമ്മനിബ്ബത്താ, ദിസ്സന്തി ഹേതുനിബ്ബത്താ, ദിസ്സന്തി ഉതുനിബ്ബത്താ, യം ലോകേ അകമ്മജം അഹേതുജം അനുതുജം, തം മേ കഥേഹീ’’തി. ‘‘ദ്വേമേ, മഹാരാജ, ലോകസ്മിം അകമ്മജാ അഹേതുജാ അനുതുജാ. കതമേ ദ്വേ? ആകാസോ, മഹാരാജ, അകമ്മജോ അഹേതുജോ അനുതുജോ; നിബ്ബാനം, മഹാരാജ, അകമ്മജം അഹേതുജം അനുതുജം. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദ്വേ അകമ്മജാ അഹേതുജാ അനുതുജാ’’തി.

‘‘മാ, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനവചനം മക്ഖേഹി, മാ അജാനിത്വാ പഞ്ഹം ബ്യാകരോഹീ’’തി. ‘‘കിം ഖോ, മഹാരാജ, അഹം വദാമി, യം മം ത്വം ഏവം വദേസി ‘മാ, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനവചനം മക്ഖേഹി, മാ അജാനിത്വാ പഞ്ഹം ബ്യാകരോഹീ’’’തി? ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യുത്തമിദം താവ വത്തും ‘ആകാസോ അകമ്മജോ അഹേതുജോ അനുതുജോ’തി. അനേകസതേഹി പന, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേഹി ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, അഥ ച പന ത്വം ഏവം വദേസി ‘അഹേതുജം നിബ്ബാന’’’ന്തി. ‘‘സച്ചം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അനേകസതേഹി കാരണേഹി സാവകാനം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, ന ച പന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു അക്ഖാതോ’’തി.

‘‘ഏത്ഥ മയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അന്ധകാരതോ അന്ധകാരതരം പവിസാമ, വനതോ വനതരം പവിസാമ, ഗഹനതോ ഗഹനതരം [ഗഹനന്തരതോ ഗഹനന്തരം (ക.)] പവിസാമ, യത്ര ഹി നാമ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തസ്സ പന ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു നത്ഥി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന ഹി നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘യഥാ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, പുത്തസ്സ പിതാ അത്ഥി, തേന കാരണേന പിതുനോപി പിതാ ഇച്ഛിതബ്ബോ. യഥാ അന്തേവാസികസ്സ ആചരിയോ അത്ഥി, തേന കാരണേന ആചരിയസ്സപി ആചരിയോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. യഥാ അങ്കുരസ്സ ബീജം അത്ഥി, തേന കാരണേന ബീജസ്സപി ബീജം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യദി നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന കാരണേന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘യഥാ രുക്ഖസ്സ വാ ലതായ വാ അഗ്ഗേ സതി തേന കാരണേന മജ്ഝമ്പി അത്ഥി, മൂലമ്പി അത്ഥി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യദി നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന കാരണേന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ’’’തി.

‘‘അനുപ്പാദനീയം, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, തസ്മാ ന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു അക്ഖാതോ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം ദസ്സേത്വാ കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹി, യഥാഹം ജാനേയ്യം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു നത്ഥീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സക്കച്ചം സോതം ഓദഹ, സാധുകം സുണോഹി, വക്ഖാമി തത്ഥ കാരണം, സക്കുണേയ്യ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഇതോ ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം ഉപഗന്തു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സക്കുണേയ്യ പന സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം ഇധ ആഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതും, ന സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു ദസ്സേതും.

‘‘സക്കുണേയ്യ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന മഹാസമുദ്ദം നാവായ ഉത്തരിത്വാ പാരിമതീരം ഗന്തു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സക്കുണേയ്യ പന സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന മഹാസമുദ്ദസ്സ പാരിമതീരം ഇധ ആഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതും, ന സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു ദസ്സേതും. കിം കാരണാ? അസങ്ഖതത്താ ധമ്മസ്സാ’’തി.

‘‘അസങ്ഖതം, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം ന കേഹിചി കതം, നിബ്ബാനം, മഹാരാജ, ന വത്തബ്ബം ഉപ്പന്നന്തി വാ അനുപ്പന്നന്തി വാ ഉപ്പാദനീയന്തി വാ അതീതന്തി വാ അനാഗതന്തി വാ പച്ചുപ്പന്നന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ കായവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാനം ന ഉപ്പന്നം ന അനുപ്പന്നം ന ഉപ്പാദനീയം ന അതീതം ന അനാഗതം ന പച്ചുപ്പന്നം ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം ന സോതവിഞ്ഞേയ്യം ന ഘാനവിഞ്ഞേയ്യം ന ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം ന കായവിഞ്ഞേയ്യം, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ നത്ഥിധമ്മം നിബ്ബാനം അപദിസഥ ‘നത്ഥി നിബ്ബാന’ന്തി. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, മനോവിഞ്ഞേയ്യം നിബ്ബാനം, വിസുദ്ധേന മാനസേന പണീതേന ഉജുകേന അനാവരണേന നിരാമിസേന സമ്മാപടിപന്നോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനം പസ്സതീ’’തി.

‘‘കീദിസം പന തം, ഭന്തേ, നിബ്ബാനം, യം തം ഓപമ്മേഹി ആദീപനീയം കാരണേഹി മം സഞ്ഞാപേഹി, യഥാ അത്ഥിധമ്മം ഓപമ്മേഹി ആദീപനീയ’’ന്തി. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, വാതോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, മഹാരാജ, വാതം ദസ്സേഹി വണ്ണതോ വാ സണ്ഠാനതോ വാ അണും വാ ഥൂലം വാ ദീഘം വാ രസ്സം വാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ നാഗസേന, വാതോ ഉപദസ്സയിതും, ന സോ വാതോ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം വാ നിമ്മദ്ദനം വാ ഉപേതി, അപി ച അത്ഥി സോ വാതോ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ന സക്കാ വാതോ ഉപദസ്സയിതും, തേന ഹി നത്ഥി വാതോ’’തി? ‘‘ജാനാമഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, വാതോ അത്ഥീതി മേ ഹദയേ അനുപവിട്ഠം, ന ചാഹം സക്കോമി വാതം ഉപദസ്സയിതു’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി നിബ്ബാനം, ന ച സക്കാ നിബ്ബാനം ഉപദസ്സയിതും വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സൂപദസ്സിതം ഓപമ്മം, സുനിദ്ദിട്ഠം കാരണം, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി ‘അത്ഥി നിബ്ബാന’’’ന്തി.

അകമ്മജാദിപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.