൨. നിപ്പപഞ്ചവഗ്ഗോ

൧. നിപ്പപഞ്ചപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘നിപ്പപഞ്ചാരാമാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ നിപ്പപഞ്ചരതിനോ’തി, കതമം തം നിപ്പപഞ്ച’’ന്തി? ‘‘സോതാപത്തിഫലം, മഹാരാജ, നിപ്പപഞ്ചം, സകദാഗാമിഫലം നിപ്പപഞ്ചം, അനാഗാമിഫലം നിപ്പപഞ്ചം, അരഹത്തഫലം നിപ്പപഞ്ച’’ന്തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സോതാപത്തിഫലം നിപ്പപഞ്ചം, സകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തഫലം നിപ്പപഞ്ചം, കിസ്സ പന ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസന്തി പരിപുച്ഛന്തി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, നവകമ്മേന പലിബുജ്ഝന്തി ദാനേന ച പൂജായ ച, നനു തേ ജിനപ്പടിക്ഖിത്തം കമ്മം കരോതീ’’തി?

‘‘യേ തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസന്തി പരിപുച്ഛന്തി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലം, നവകമ്മേന പലിബുജ്ഝന്തി ദാനേന ച പൂജായ ച, സബ്ബേ തേ നിപ്പപഞ്ചസ്സ പത്തിയാ കരോന്തി. യേ തേ, മഹാരാജ, സഭാവപരിസുദ്ധാ പുബ്ബേ വാസിതവാസനാ, തേ ഏകചിത്തക്ഖണേന നിപ്പപച ഹോന്തി. യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ മഹാരജക്ഖാ, തേ ഇമേഹി പയോഗേഹി നിപ്പപഞ്ചാ ഹോന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഏകോ പുരിസോ ഖേത്തേ ബീജം രോപേത്വാ അത്തനോ യഥാബലവീരിയേന വിനാ പാകാരവതിയാ ധഞ്ഞം ഉദ്ധരേയ്യ, ഏകോ പുരിസോ ഖേത്തേ ബീജം രോപേത്വാ വനം പവിസിത്വാ കട്ഠഞ്ച സാഖഞ്ച ഛിന്ദിത്വാ വതിപാകാരം കത്വാ ധഞ്ഞം ഉദ്ധരേയ്യ. യാ തത്ഥ തസ്സ വതിപാകാരപരിയേസനാ, സാ ധഞ്ഞത്ഥായ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സഭാവപരിസുദ്ധാ പുബ്ബേ വാസിതവാസനാ, തേ ഏകചിത്തക്ഖണേന നിപ്പപഞ്ചാ ഹോന്തി, വിനാ വതിപാകാരം പുരിസോ വിയ ധഞ്ഞുദ്ധാരോ. യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ മഹാരജക്ഖാ, തേ ഇമേഹി പയോഗേഹി നിപ്പപഞ്ചാ ഹോന്തി, വതിപാകാരം കത്വാ പുരിസോ വിയ ധഞ്ഞുദ്ധാരോ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ മഹതിമഹന്തേ അമ്ബരുക്ഖമത്ഥകേ ഫലപിണ്ഡി ഭവേയ്യ, അഥ തത്ഥ യോ കോചി ഇദ്ധിമാ ആഗന്ത്വാ തസ്സ ഫലം ഹരേയ്യ, യോ പന തത്ഥ അനിദ്ധിമാ, സോ കട്ഠഞ്ച വല്ലിഞ്ച ഛിന്ദിത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ തായ തം രുക്ഖം അഭിരുഹിത്വാ ഫലം ഹരേയ്യ. യാ തത്ഥ തസ്സ നിസ്സേണിപരിയേസനാ, സാ ഫലത്ഥായ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സഭാവപരിസുദ്ധാ പുബ്ബേ വാസിതവാസനാ, തേ ഏകചിത്തക്ഖണേന നിപ്പപഞ്ചാ ഹോന്തി, ഇദ്ധിമാ വിയ രുക്ഖഫലം ഹരന്തോ. യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ മഹാരജക്ഖാ, തേ ഇമിനാ പയോഗേന സച്ചാനി അഭിസമേന്തി, നിസ്സേണിയാ വിയ പുരിസോ രുക്ഖഫലം ഹരന്തോ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഏകോ പുരിസോ അത്ഥകരണികോ ഏകകോ യേവ സാമികം ഉപഗന്ത്വാ അത്ഥം സാധേതി. ഏകോ ധനവാ ധനവസേന പരിസം വഡ്ഢേത്വാ പരിസായ അത്ഥം സാധേതി. യാ തത്ഥ തസ്സ പരിസപരിയേസനാ, സാ അത്ഥത്ഥായ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സഭാവപരിസുദ്ധാ പുബ്ബേ വാസിതവാസനാ, തേ ഏകചിത്തക്ഖണേന ഛസു അഭിഞ്ഞാസു വസിഭാവം പാപുണന്തി, പുരിസോ വിയ ഏകകോ അത്ഥസിദ്ധിം കരോന്തോ. യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ മഹാരജക്ഖാ, തേ ഇമേഹി പയോഗേഹി സാമഞ്ഞത്ഥമഭിസാധേന്തി, പരിസായ വിയ പുരിസോ അത്ഥസിദ്ധിം കരോന്തോ.

‘‘ഉദ്ദേസോപി, മഹാരാജ, ബഹുകാരോ, പരിപുച്ഛാപി ബഹുകാരാ, നവകമ്മമ്പി ബഹുകാരം, ദാനമ്പി ബഹുകാരം, പൂജാപി ബഹുകാരാ തേസു തേസു കരണീയേസു. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ രാജൂപസേവീ കതാവീ അമച്ചഭടബലദോവാരികഅനീകട്ഠപാരിസജ്ജജനേഹി, തേ തസ്സ കരണീയേ അനുപ്പത്തേ സബ്ബേപി ഉപകാരാ ഹോന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഉദ്ദേസോപി ബഹുകാരോ, പരിപുച്ഛാപി ബഹുകാരാ, നവകമ്മമ്പി ബഹുകാരം, ദാനമ്പി ബഹുകാരം, പൂജാപി ബഹുകാരാ തേസു തേസു കരണീയേസു. യദി, മഹാരാജ, സബ്ബേപി അഭിജാതിപരിസുദ്ധാ ഭവേയ്യും, അനുസാസനേന [അനുസാസകേന (സീ. പീ.)] കരണീയം ന ഭവേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, സവനേന കരണീയം ഹോതി, ഥേരോ, മഹാരാജ, സാരിപുത്തോ അപരിമിതമസങ്ഖേയ്യകപ്പം ഉപാദായ ഉപചിതകുസലമൂലോ പഞ്ഞായ കോടിം ഗതോ, സോപി വിനാ സവനേന നാസക്ഖി ആസവക്ഖയം പാപുണിതും. തസ്മാ, മഹാരാജ, ബഹുകാരം സവനം, തഥാ ഉദ്ദേസോപി പരിപുച്ഛാപി. തസ്മാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാപി നിപ്പപഞ്ചാ സങ്ഖതാ’’തി. ‘‘സുനിജ്ഝാപിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

നിപ്പപഞ്ചപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ഖീണാസവഭാവപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘യോ ഗിഹീ അരഹത്തം പത്തോ, ദ്വേ വാസ്സ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ, തസ്മിം യേവ ദിവസേ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബായതി വാ. ന സോ ദിവസോ സക്കാ അതിക്കമേതു’ന്തി. സചേ സോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തസ്മിം ദിവസേ ആചരിയം വാ ഉപജ്ഝായം വാ പത്തചീവരം വാ ന ലഭേഥ, അപി നു ഖോ സോ അരഹാ സയം വാ പബ്ബജേയ്യ ദിവസം വാ അതിക്കമേയ്യ, അഞ്ഞോ കോചി അരഹാ ഇദ്ധിമാ ആഗന്ത്വാ തം പബ്ബാജേയ്യ വാ പരിനിബ്ബായേയ്യ വാ’’തി? ‘‘ന സോ, മഹാരാജ, അരഹാ സയം പബ്ബജേയ്യ, സയം പബ്ബജന്തോ ഥേയ്യം ആപജ്ജതി, ന ച ദിവസം അതിക്കമേയ്യ, അഞ്ഞസ്സ അരഹന്തസ്സ ആഗമനം ഭവേയ്യ വാ ന വാ ഭവേയ്യ, തസ്മിം യേവ ദിവസേ പരിനിബ്ബായേയ്യാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹത്തസ്സ സന്തഭാവോ വിജഹിതോ ഹോതി, യേന അധിഗതസ്സ ജീവിതഹാരോ ഭവതീ’’തി.

‘‘വിസമം, മഹാരാജ, ഗിഹിലിങ്ഗം, വിസമേ ലിങ്ഗേ ലിങ്ഗദുബ്ബലതായ അരഹത്തം പത്തോ ഗിഹീ തസ്മിം യേവ ദിവസേ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബായതി വാ. നേസോ, മഹാരാജ, ദോസോ അരഹത്തസ്സ, ഗിഹിലിങ്ഗസ്സേവേസോ ദോസോ യദിദം ലിങ്ഗദുബ്ബലതാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഭോജനം സബ്ബസത്താനം ആയുപാലകം ജീവിതരക്ഖകം വിസമകോട്ഠസ്സ മന്ദദുബ്ബലഗഹണികസ്സ അവിപാകേന ജീവിതം ഹരതി. നേസോ, മഹാരാജ, ദോസോ ഭോജനസ്സ, കോട്ഠസ്സേവേസോ ദോസോ യദിദം അഗ്ഗിദുബ്ബലതാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വിസമേ ലിങ്ഗേ ലിങ്ഗദുബ്ബലതായ അരഹത്തം പത്തോ ഗിഹീ തസ്മിം യേവ ദിവസേ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബായതി വാ. നേസോ, മഹാരാജ, ദോസോ അരഹത്തസ്സ, ഗിഹിലിങ്ഗസ്സേവേസോ ദോസോ യദിദം ലിങ്ഗദുബ്ബലതാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പരിത്തം തിണസലാകം ഉപരി ഗരുകേ പാസാണേ ഠപിതേ ദുബ്ബലതായ ഭിജ്ജിത്വാ പതതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹത്തം പത്തോ ഗിഹീ തേന ലിങ്ഗേന അരഹത്തം ധാരേതും അസക്കോന്തോ തസ്മിം യേവ ദിവസേ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബായതി വാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ അബലോ ദുബ്ബലോ നിഹീനജച്ചോ പരിത്തപുഞ്ഞോ മഹതിമഹാരജ്ജം ലഭിത്വാ ഖണേന പരിപതതി പരിധംസതി ഓസക്കതി, ന സക്കോതി ഇസ്സരിയം ധാരേതും, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹത്തം പത്തോ ഗിഹീ തേന ലിങ്ഗേന അരഹത്തം ധാരേതും ന സക്കോതി, തേന കാരണേന തസ്മിം യേവ ദിവസേ പബ്ബജതി വാ പരിനിബ്ബായതി വാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഖീണാസവഭാവപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ഖീണാസവസതിസമ്മോസപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി അരഹതോ സതിസമ്മോസോ’’തി? ‘‘വിഗതസതിസമ്മോസാ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹന്തോ, നത്ഥി അരഹന്താനം സതിസമ്മോസോ’’തി. ‘‘ആപജ്ജേയ്യ പന, ഭന്തേ, അരഹാ ആപത്തി’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി? ‘‘കുടികാരേ, മഹാരാജ, സഞ്ചരിത്തേ, വികാലേ കാലസഞ്ഞായ, പവാരിതേ അപ്പവാരിതസഞ്ഞായ, അനതിരിത്തേ അതിരിത്തസഞ്ഞായാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘യേ ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, തേ ദ്വീഹി കാരണേഹി ആപജ്ജന്തി അനാദരിയേന വാ അജാനനേന വാ’തി. അപി നു ഖോ, ഭന്തേ, അരഹതോ അനാദരിയം ഹോതി, യം അരഹാ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, നത്ഥി ച അരഹതോ അനാദരിയം, തേന ഹി അത്ഥി അരഹതോ സതിസമ്മോസോ’’തി? ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, അരഹതോ സതിസമ്മോസോ, ആപത്തിഞ്ച അരഹാ ആപജ്ജതീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹി, കിം തത്ഥ കാരണ’’ന്തി? ‘‘ദ്വേമേ, മഹാരാജ, കിലേസാ ലോകവജ്ജം പണ്ണത്തിവജ്ജഞ്ചാതി. കതമം, മഹാരാജ, ലോകവജ്ജം? ദസ അകുസലകമ്മപഥാ, ഇദം വുച്ചതി ലോകവജ്ജം. കതമം പണ്ണത്തിവജ്ജം? യം ലോകേ അത്ഥി സമണാനം അനനുച്ഛവികം അനനുലോമികം, ഗിഹീനം അനവജ്ജം. തത്ഥ ഭഗവാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി ‘യാവജീവം അനതിക്കമനീയ’ന്തി. വികാലഭോജനം, മഹാരാജ, ലോകസ്സ അനവജ്ജം, തം ജിനസാസനേ വജ്ജം. ഭൂതഗാമവികോപനം, മഹാരാജ, ലോകസ്സ അനവജ്ജം, തം ജിനസാസനേ വജ്ജം. ഉദകേ ഹസ്സധമ്മം, മഹാരാജ, ലോകസ്സ അനവജ്ജം, തം ജിനസാസനേ വജ്ജം. ഇതി ഏവരൂപാനി ഏവരൂപാനി, മഹാരാജ, ജിനസാസനേ വജ്ജാനി, ഇദം വുച്ചതി പണ്ണത്തിവജ്ജം.

‘‘ലോകവജ്ജം അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ തം അജ്ഝാചരിതും, യം കിലേസം പണ്ണത്തിവജ്ജം, തം അജാനന്തോ ആപജ്ജേയ്യ. അവിസയോ, മഹാരാജ, ഏകച്ചസ്സ അരഹതോ സബ്ബം ജാനിതും, ന ഹി തസ്സ ബലം അത്ഥി സബ്ബം ജാനിതും. അനഞ്ഞാതം, മഹാരാജ, അരഹതോ ഇത്ഥിപുരിസാനം നാമമ്പി ഗോത്തമ്പി, മഗ്ഗോപി തസ്സ മഹിയാ അനഞ്ഞാതോ; വിമുത്തിം യേവ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ അരഹാ ജാനേയ്യ; ഛളഭിഞ്ഞോ അരഹാ സകവിസയം ജാനേയ്യ; സബ്ബഞ്ഞൂ, മഹാരാജ, തഥാഗതോവ സബ്ബം ജാനാതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഖീണാസവസതിസമ്മോസപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ലോകേ നത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദിസ്സന്തി ലോകേ ബുദ്ധാ, ദിസ്സന്തി പച്ചേകബുദ്ധാ, ദിസ്സന്തി തഥാഗതസ്സ സാവകാ, ദിസ്സന്തി ചക്കവത്തിരാജാനോ, ദിസ്സന്തി പദേസരാജാനോ, ദിസ്സന്തി ദേവമനുസ്സാ, ദിസ്സന്തി സധനാ, ദിസ്സന്തി അധനാ, ദിസ്സന്തി സുഗതാ, ദിസ്സന്തി ദുഗ്ഗതാ, ദിസ്സതി പുരിസസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭൂതം, ദിസ്സതി ഇത്ഥിയാ പുരിസലിങ്ഗം പാതുഭൂതം, ദിസ്സതി സുകതം ദുക്കതം കമ്മം, ദിസ്സന്തി കല്യാണപാപകാനം കമ്മാനം വിപാകൂപഭോഗിനോ സത്താ, അത്ഥി ലോകേ സത്താ അണ്ഡജാ ജലാബുജാ സംസേദജാ ഓപപാതികാ, അത്ഥി സത്താ അപദാ ദ്വിപദാ ചതുപ്പദാ ബഹുപ്പദാ, അത്ഥി ലോകേ യക്ഖാ രക്ഖസാ കുമ്ഭണ്ഡാ അസുരാ ദാനവാ ഗന്ധബ്ബാ പേതാ പിസാചാ, അത്ഥി കിന്നരാ മഹോരഗാ നാഗാ സുപണ്ണാ സിദ്ധാ വിജ്ജാധരാ, അത്ഥി ഹത്ഥീ അസ്സാ ഗാവോ മഹിംസാ [മഹിസാ (സീ. പീ.)] ഓട്ഠാ ഗദ്രഭാ അജാ ഏളകാ മിഗാ സൂകരാ സീഹാ ബ്യഗ്ഘാ ദീപീ അച്ഛാ കോകാ തരച്ഛാ സോണാ സിങ്ഗാലാ, അത്ഥി ബഹുവിധാ സകുണാ, അത്ഥി സുവണ്ണം രജതം മുത്താ മണി സങ്ഖോ സിലാ പവാളം ലോഹിതങ്കോ മസാരഗല്ലം വേളുരിയോ വജിരം ഫലികം കാളലോഹം തമ്ബലോഹം വട്ടലോഹം കംസലോഹം, അത്ഥി ഖോമം കോസേയ്യം കപ്പാസികം സാണം ഭങ്ഗം കമ്ബലം, അത്ഥി സാലി വീഹി യവോ കങ്ഗു കുദ്രൂസോ വരകോ ഗോധൂമോ മുഗ്ഗോ, മാസോ തിലം കുലത്ഥം, അത്ഥി മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ തചഗന്ധോ പത്തഗന്ധോ പുപ്ഫഗന്ധോ ഫലഗന്ധോ സബ്ബഗന്ധോ, അത്ഥി തിണ ലതാ ഗച്ഛ രുക്ഖ ഓസധി വനപ്പതി നദീ പബ്ബത സമുദ്ദ മച്ഛകച്ഛപാ സബ്ബം ലോകേ അത്ഥി. യം, ഭന്തേ, ലോകേ നത്ഥി, തം മേ കഥേഹീ’’തി.

‘‘തീണിമാനി, മഹാരാജ, ലോകേ നത്ഥി. കതമാനി തീണി? സചേതനാ വാ അചേതനാ വാ അജരാമരാ ലോകേ നത്ഥി, സങ്ഖാരാനം നിച്ചതാ നത്ഥി, പരമത്ഥേന സത്തൂപലദ്ധി നത്ഥി, ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, തീണി ലോകേ നത്ഥീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ലോകേ നത്ഥിഭാവപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. അകമ്മജാദിപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദിസ്സന്തി ലോകേ കമ്മനിബ്ബത്താ, ദിസ്സന്തി ഹേതുനിബ്ബത്താ, ദിസ്സന്തി ഉതുനിബ്ബത്താ, യം ലോകേ അകമ്മജം അഹേതുജം അനുതുജം, തം മേ കഥേഹീ’’തി. ‘‘ദ്വേമേ, മഹാരാജ, ലോകസ്മിം അകമ്മജാ അഹേതുജാ അനുതുജാ. കതമേ ദ്വേ? ആകാസോ, മഹാരാജ, അകമ്മജോ അഹേതുജോ അനുതുജോ; നിബ്ബാനം, മഹാരാജ, അകമ്മജം അഹേതുജം അനുതുജം. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദ്വേ അകമ്മജാ അഹേതുജാ അനുതുജാ’’തി.

‘‘മാ, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനവചനം മക്ഖേഹി, മാ അജാനിത്വാ പഞ്ഹം ബ്യാകരോഹീ’’തി. ‘‘കിം ഖോ, മഹാരാജ, അഹം വദാമി, യം മം ത്വം ഏവം വദേസി ‘മാ, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനവചനം മക്ഖേഹി, മാ അജാനിത്വാ പഞ്ഹം ബ്യാകരോഹീ’’’തി? ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യുത്തമിദം താവ വത്തും ‘ആകാസോ അകമ്മജോ അഹേതുജോ അനുതുജോ’തി. അനേകസതേഹി പന, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേഹി ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, അഥ ച പന ത്വം ഏവം വദേസി ‘അഹേതുജം നിബ്ബാന’’’ന്തി. ‘‘സച്ചം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അനേകസതേഹി കാരണേഹി സാവകാനം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതോ, ന ച പന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു അക്ഖാതോ’’തി.

‘‘ഏത്ഥ മയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അന്ധകാരതോ അന്ധകാരതരം പവിസാമ, വനതോ വനതരം പവിസാമ, ഗഹനതോ ഗഹനതരം [ഗഹനന്തരതോ ഗഹനന്തരം (ക.)] പവിസാമ, യത്ര ഹി നാമ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തസ്സ പന ധമ്മസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു നത്ഥി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന ഹി നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘യഥാ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, പുത്തസ്സ പിതാ അത്ഥി, തേന കാരണേന പിതുനോപി പിതാ ഇച്ഛിതബ്ബോ. യഥാ അന്തേവാസികസ്സ ആചരിയോ അത്ഥി, തേന കാരണേന ആചരിയസ്സപി ആചരിയോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. യഥാ അങ്കുരസ്സ ബീജം അത്ഥി, തേന കാരണേന ബീജസ്സപി ബീജം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യദി നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന കാരണേന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘യഥാ രുക്ഖസ്സ വാ ലതായ വാ അഗ്ഗേ സതി തേന കാരണേന മജ്ഝമ്പി അത്ഥി, മൂലമ്പി അത്ഥി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യദി നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, തേന കാരണേന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായപി ഹേതു ഇച്ഛിതബ്ബോ’’’തി.

‘‘അനുപ്പാദനീയം, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, തസ്മാ ന നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു അക്ഖാതോ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം ദസ്സേത്വാ കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹി, യഥാഹം ജാനേയ്യം നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഹേതു അത്ഥി, നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു നത്ഥീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സക്കച്ചം സോതം ഓദഹ, സാധുകം സുണോഹി, വക്ഖാമി തത്ഥ കാരണം, സക്കുണേയ്യ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഇതോ ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം ഉപഗന്തു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘സക്കുണേയ്യ പന സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജം ഇധ ആഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതും, ന സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു ദസ്സേതും.

‘‘സക്കുണേയ്യ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന മഹാസമുദ്ദം നാവായ ഉത്തരിത്വാ പാരിമതീരം ഗന്തു’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സക്കുണേയ്യ പന സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ പാകതികേന ബലേന മഹാസമുദ്ദസ്സ പാരിമതീരം ഇധ ആഹരിതു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ മഗ്ഗോ അക്ഖാതും, ന സക്കാ നിബ്ബാനസ്സ ഉപ്പാദായ ഹേതു ദസ്സേതും. കിം കാരണാ? അസങ്ഖതത്താ ധമ്മസ്സാ’’തി.

‘‘അസങ്ഖതം, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാന’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം ന കേഹിചി കതം, നിബ്ബാനം, മഹാരാജ, ന വത്തബ്ബം ഉപ്പന്നന്തി വാ അനുപ്പന്നന്തി വാ ഉപ്പാദനീയന്തി വാ അതീതന്തി വാ അനാഗതന്തി വാ പച്ചുപ്പന്നന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ കായവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, നിബ്ബാനം ന ഉപ്പന്നം ന അനുപ്പന്നം ന ഉപ്പാദനീയം ന അതീതം ന അനാഗതം ന പച്ചുപ്പന്നം ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം ന സോതവിഞ്ഞേയ്യം ന ഘാനവിഞ്ഞേയ്യം ന ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യം ന കായവിഞ്ഞേയ്യം, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ നത്ഥിധമ്മം നിബ്ബാനം അപദിസഥ ‘നത്ഥി നിബ്ബാന’ന്തി. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, നിബ്ബാനം, മനോവിഞ്ഞേയ്യം നിബ്ബാനം, വിസുദ്ധേന മാനസേന പണീതേന ഉജുകേന അനാവരണേന നിരാമിസേന സമ്മാപടിപന്നോ അരിയസാവകോ നിബ്ബാനം പസ്സതീ’’തി.

‘‘കീദിസം പന തം, ഭന്തേ, നിബ്ബാനം, യം തം ഓപമ്മേഹി ആദീപനീയം കാരണേഹി മം സഞ്ഞാപേഹി, യഥാ അത്ഥിധമ്മം ഓപമ്മേഹി ആദീപനീയ’’ന്തി. ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, വാതോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, മഹാരാജ, വാതം ദസ്സേഹി വണ്ണതോ വാ സണ്ഠാനതോ വാ അണും വാ ഥൂലം വാ ദീഘം വാ രസ്സം വാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ നാഗസേന, വാതോ ഉപദസ്സയിതും, ന സോ വാതോ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം വാ നിമ്മദ്ദനം വാ ഉപേതി, അപി ച അത്ഥി സോ വാതോ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ന സക്കാ വാതോ ഉപദസ്സയിതും, തേന ഹി നത്ഥി വാതോ’’തി? ‘‘ജാനാമഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, വാതോ അത്ഥീതി മേ ഹദയേ അനുപവിട്ഠം, ന ചാഹം സക്കോമി വാതം ഉപദസ്സയിതു’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി നിബ്ബാനം, ന ച സക്കാ നിബ്ബാനം ഉപദസ്സയിതും വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സൂപദസ്സിതം ഓപമ്മം, സുനിദ്ദിട്ഠം കാരണം, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി ‘അത്ഥി നിബ്ബാന’’’ന്തി.

അകമ്മജാദിപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. കമ്മജാദിപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതമേ ഏത്ഥ കമ്മജാ, കതമേ ഹേതുജാ, കതമേ ഉതുജാ, കതമേ ന കമ്മജാ, ന ഹേതുജാ, ന ഉതുജാ’’തി? ‘‘യേ കേചി, മഹാരാജ, സത്താ സചേതനാ, സബ്ബേ തേ കമ്മജാ; അഗ്ഗി ച സബ്ബാനി ച ബീജജാതാനി ഹേതുജാനി; പഥവീ ച പബ്ബതാ ച ഉദകഞ്ച വാതോ ച, സബ്ബേ തേ ഉതുജാ; ആകാസോ ച നിബ്ബാനഞ്ച ഇമേ ദ്വേ അകമ്മജാ അഹേതുജാ അനുതുജാ. നിബ്ബാനം പന, മഹാരാജ, ന വത്തബ്ബം കമ്മജന്തി വാ ഹേതുജന്തി വാ ഉതുജന്തി വാ ഉപ്പന്നന്തി വാ അനുപ്പന്നന്തി വാ ഉപ്പാദനീയന്തി വാ അതീതന്തി വാ അനാഗതന്തി വാ പച്ചുപ്പന്നന്തി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ കായവിഞ്ഞേയ്യന്തി വാ, അപി ച, മഹാരാജ, മനോവിഞ്ഞേയ്യം നിബ്ബാനം, യം സോ സമ്മാപടിപന്നോ അരിയസാവകോ വിസുദ്ധേന ഞാണേന പസ്സതീ’’തി. ‘‘രമണീയോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ സുവിനിച്ഛിതോ നിസ്സംസയോ ഏകന്തഗതോ, വിമതി ഉപ്പച്ഛിന്നാ, ത്വം ഗണിവരപവരമാസജ്ജാ’’തി.

കമ്മജാദിപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. യക്ഖപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി ലോകേ യക്ഖാ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, അത്ഥി ലോകേ യക്ഖാ നാമാ’’തി. ‘‘ചവന്തി പന തേ, ഭന്തേ, യക്ഖാ തമ്ഹാ യോനിയാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ചവന്തി തേ യക്ഖാ തമ്ഹാ യോനിയാ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, തേസം മതാനം യക്ഖാനം സരീരം ന ദിസ്സതി, കുണപഗന്ധോപി ന വായതീ’’തി? ‘‘ദിസ്സതി, മഹാരാജ, മതാനം യക്ഖാനം സരീരം, കുണപഗന്ധോപി തേസം വായതി, മതാനം, മഹാരാജ, യക്ഖാനം സരീരം കീടവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, കിമിവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, കിപില്ലികവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, പടങ്ഗവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, അഹിവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, വിച്ഛികവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, സതപദിവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, ദിജവണ്ണേന വാ ദിസ്സതി, മിഗവണ്ണേന വാ ദിസ്സതീ’’തി. ‘‘കോ ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, അഞ്ഞോ ഇദം പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസജ്ജേയ്യ അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

യക്ഖപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. അനവസേസസിക്ഖാപദപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യേ തേ അഹേസും തികിച്ഛകാനം പുബ്ബകാ ആചരിയാ സേയ്യഥിദം, നാരദോ ധമ്മന്തരീ [ധന്വന്തരീ (?)] അങ്ഗിരസോ കപിലോ കണ്ഡരഗ്ഗി സാമോ അതുലോ പുബ്ബകച്ചായനോ, സബ്ബേപേതേ ആചരിയാ സകിം യേവ രോഗുപ്പത്തിഞ്ച നിദാനഞ്ച സഭാവഞ്ച സമുട്ഠാനഞ്ച തികിച്ഛഞ്ച കിരിയഞ്ച സിദ്ധാസിദ്ധഞ്ച സബ്ബം തം [സന്തം (ക.)] നിരവസേസം ജാനിത്വാ ‘ഇമസ്മിം കായേ ഏത്തകാ രോഗാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീ’തി ഏകപ്പഹാരേന കലാപഗ്ഗാഹം കരിത്വാ സുത്തം ബന്ധിംസു, അസബ്ബഞ്ഞുനോ ഏതേ സബ്ബേ, കിസ്സ പന തഥാഗതോ സബ്ബഞ്ഞൂ സമാനോ അനാഗതം കിരിയം ബുദ്ധഞാണേന ജാനിത്വാ ‘ഏത്തകേ നാമ വത്ഥുസ്മിം ഏത്തകം നാമ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനവസേസതോ സിക്ഖാപദം ന പഞ്ഞപേസി, ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം അയസേ പാകടേ ദോസേ വിത്ഥാരികേ പുഥുഗതേ ഉജ്ഝായന്തേസു മനുസ്സേസു തസ്മിം തസ്മിം കാലേ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീ’’തി?

‘‘ഞാതമേതം, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ‘ഇമസ്മിം സമയേ ഇമേസു മനുസ്സേസു സാധികം ദിയഡ്ഢസിക്ഖാപദസതം പഞ്ഞപേതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’തി, അപി ച തഥാഗതസ്സ ഏവം അഹോസി ‘സചേ ഖോ അഹം സാധികം ദിയഡ്ഢസിക്ഖാപദസതം ഏകപ്പഹാരം പഞ്ഞപേസ്സാമി, മഹാജനോ സന്താസമാപജ്ജിസ്സതി ‘ബഹുകം ഇധ രക്ഖിതബ്ബം, ദുക്കരം വത ഭോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാസനേ പബ്ബജിതു’ന്തി, പബ്ബജിതുകാമാപി ന പബ്ബജിസ്സന്തി, വചനഞ്ച മേ ന സദ്ദഹിസ്സന്തി, അസദ്ദഹന്താ തേ മനുസ്സാ അപായഗാമിനോ ഭവിസ്സന്ന-തി ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം ധമ്മദേസനായ വിഞ്ഞാപേത്വാ പാകടേ ദോസേ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധാനം, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധാനം, യാവ മഹന്തം തഥാഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, ഏവമേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിദ്ദിട്ഠോ ഏസോ അത്ഥോ തഥാഗതേന, ‘ബഹുകം ഇധ സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി സുത്വാ സത്താനം സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏകോപി ജിനസാസനേ ന പബ്ബജേയ്യ, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അനവസേസസിക്ഖാപദപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. സൂരിയതപനപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അയം സൂരിയോ സബ്ബകാലം കഠിനം തപതി, ഉദാഹു കിഞ്ചികാലം മന്ദം തപതീ’’തി? ‘‘സബ്ബകാലം, മഹാരാജ, സൂരിയോ കഠിനം തപതി, ന കിഞ്ചികാലം മന്ദം തപതീ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സൂരിയോ സബ്ബകാലം കഠിനം തപതി, കിസ്സ പന അപ്പേകദാ സൂരിയോ കഠിനം തപതി, അപ്പേകദാ മന്ദം തപതീ’’തി? ‘‘ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ രോഗാ, യേസം അഞ്ഞതരേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതി. കതമേ ചത്താരോ? അബ്ഭം, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ രോഗോ, തേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതി. മഹികാ, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ രോഗോ, തേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതി. മേഘോ, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ രോഗോ, തേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതി. രാഹു, മഹാരാജ, സൂരിയസ്സ രോഗോ, തേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ സൂരിയസ്സ രോഗാ, യേസം അഞ്ഞതരേന രോഗേന പടിപീളിതോ സൂരിയോ മന്ദം തപതീ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, സൂരിയസ്സപി താവ തേജോസമ്പന്നസ്സ രോഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞേസം സത്താനം, നത്ഥി, ഭന്തേ, ഏസാ വിഭത്തി അഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

സൂരിയതപനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. കഠിനതപനപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിസ്സ ഹേമന്തേ സൂരിയോ കഠിനം തപതി, നോ തഥാ ഗിമ്ഹേ’’തി? ‘‘ഗിമ്ഹേ, മഹാരാജ, അനുപഹതം ഹോതി രജോജല്ലം, വാതക്ഖുഭിതാ രേണൂ ഗഗനാനുഗതാ ഹോന്തി, ആകാസേപി അബ്ഭാ സുബഹലാ ഹോന്തി, മഹാവാതോ ച അധിമത്തം വായതി, തേ സബ്ബേ നാനാകുലാ സമായുതാ സൂരിയരംസിയോ പിദഹന്തി, തേന ഗിമ്ഹേ സൂരിയോ മന്ദം തപതി.

‘‘ഹേമന്തേ പന, മഹാരാജ, ഹേട്ഠാ പഥവീ നിബ്ബുതാ ഹോതി, ഉപരി മഹാമേഘോ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി, ഉപസന്തം ഹോതി രജോജല്ലം, രേണു ച സന്തസന്തം ഗഗനേ ചരതി, വിഗതവലാഹകോ ച ഹോതി ആകാസോ, വാതോ ച മന്ദമന്ദം വായതി, ഏതേസം ഉപരതിയാ വിസുദ്ധാ [വിസദാ (സീ. പീ.)] ഹോന്തി സൂരിയരംസിയോ, ഉപഘാതവിമുത്തസ്സ സൂരിയസ്സ താപോ അതി വിയ തപതി. ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന സൂരിയോ ഹേമന്തേ കഠിനം തപതി, നോ തഥാ ഗിമ്ഹേ’’തി. ‘‘സബ്ബീതിമുത്തോ, ഭന്തേ, സൂരിയോ കഠിനം തപതി, മേഘാദിസഹഗതോ കഠിനം ന തപതീ’’തി.

കഠിനതപനപഞ്ഹോ ദസമോ.

നിപ്പപഞ്ചവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ പഞ്ഹാ.