൬. അരഹന്തവേദനാവേദിയനപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’ന്തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹതോ ചിത്തം യം കായം നിസ്സായ പവത്തതി, തത്ഥ അരഹാ അനിസ്സരോ അസ്സാമീ അവസവത്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യുത്തമേതം, യം സോ സകചിത്തസ്സ പവത്തമാനേ കായേ അനിസ്സരോ ഹോതി അസ്സാമീ അവസവത്തീ; സകുണോപി താവ, ഭന്തേ, യസ്മിം കുലാവകേ പടിവസതി, തത്ഥ സോ ഇസ്സരോ ഹോതി സാമീ വസവത്തീ’’തി.

‘‘ദസയിമേ, മഹാരാജ, കായാനുഗതാ ധമ്മാ ഭവേ ഭവേ കായം അനുധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി. കതമേ ദസ? സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ മിദ്ധം ജരാ ബ്യാധി മരണം. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ കായാനുഗതാ ധമ്മാ ഭവേ ഭവേ കായം അനുധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി, തത്ഥ അരഹാ അനിസ്സരോ അസ്സാമീ അവസവത്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന അരഹതോ കായേ ആണാ നപ്പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി പഥവിനിസ്സിതാ സത്താ, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ ചരന്തി വിഹരന്തി വുത്തിം കപ്പേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം പഥവിയാ ആണാ പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹതോ ചിത്തം കായം നിസ്സായ പവത്തതി, ന ച അരഹതോ കായേ ആണാ പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതീ’’തി? ‘‘അഭാവിതത്താ, മഹാരാജ, ചിത്തസ്സ പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതി. യഥാ, മഹാരാജ, ഗോണോ ഛാതോ പരിതസിതോ അബലദുബ്ബലപരിത്തകതിണേസു വാ ലതായ വാ ഉപനിബദ്ധോ അസ്സ, യദാ സോ ഗോണോ പരികുപിതോ ഹോതി, തദാ സഹ ഉപനിബന്ധനേന പക്കമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അഭാവിതചിത്തസ്സ വേദനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തം പരികോപേതി, ചിത്തം പരികുപിതം കായം ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തകം കരോതി. അഥ ഖോ സോ അഭാവിതചിത്തോ തസതി രവതി ഭേരവരാവമഭിരവതി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതീ’’തി.

‘‘കിം പന തം കാരണം, യേന കാരണേന അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’’ന്തി? ‘‘അരഹതോ, മഹാരാജ, ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി സുഭാവിതം ദന്തം സുദന്തം അസ്സവം വചനകരം, സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ‘അനിച്ച’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി, സമാധിഥമ്ഭേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി, തസ്സ തം ചിത്തം സമാധിഥമ്ഭേ ഉപനിബന്ധനം ന വേധതി ന ചലതി, ഠിതം ഹോതി അവിക്ഖിത്തം, തസ്സ വേദനാവികാരവിപ്ഫാരേന കായോ ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തതി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തം നാമ ലോകേ അച്ഛരിയം യം കായേ ചലമാനേ ചിത്തം ന ചലതി, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാരുക്ഖേ ഖന്ധസാഖാപലാസസമ്പന്നേ അനിലബലസമാഹതേ സാഖാ ചലതി, അപി നു തസ്സ ഖന്ധോപി ചലതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹാ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ‘അനിച്ച’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി, സമാധിഥമ്ഭേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി, തസ്സ തം ചിത്തം സമാധിഥമ്ഭേ ഉപനിബന്ധനം ന വേധതി ന ചലതി, ഠിതം ഹോതി അവിക്ഖിത്തം, തസ്സ വേദനാവികാരവിപ്ഫാരേന കായോ ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തതി, ചിത്തം പന തസ്സ ന വേധതി ന ചലതി ഖന്ധോ വിയ മഹാരുക്ഖസ്സാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, ന മേ ഏവരൂപോ സബ്ബകാലികോ ധമ്മപദീപോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി.

അരഹന്തവേദനാവേദിയനപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.