൧. ബുദ്ധവഗ്ഗോ

൧. ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം അനുപ്പജ്ജമാനപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’തി. ദേസേന്താ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി തഥാഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ ദേസേന്തി, കഥയമാനാ ച ചത്താരി അരിയസച്ചാനി കഥേന്തി, സിക്ഖാപേന്താ ച തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖാപേന്തി, അനുസാസമാനാ ച അപ്പമാദപ്പടിപത്തിയം അനുസാസന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസമ്പി തഥാഗതാനം ഏകാ ദേസനാ ഏകാ കഥാ ഏകാ സിക്ഖാ ഏകാ അനുസിട്ഠി, കേന കാരണേന ദ്വേ തഥാഗതാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി? ഏകേനപി താവ ബുദ്ധുപ്പാദേന അയം ലോകോ ഓഭാസജാതോ, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം പഭായ അയം ലോകോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഓഭാസജാതോ ഭവേയ്യ, ഓവദമാനാ ച ദ്വേ തഥാഗതാ സുഖം ഓവദേയ്യും, അനുസാസമാനാ ച സുഖം അനുസാസേയ്യും, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹി, യഥാഹം നിസ്സംസയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി.

‘‘അയം, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ ഏകപുരിസസന്ധാരണീ [ഏകപുരിസസന്താരണീ (സീ. പീ.)] ഭവേയ്യ, ഏകസ്മിം പുരിസേ അഭിരൂള്ഹേ സാ നാവാ സമുപാദികാ [സമുദകാ (ക.)] ഭവേയ്യ. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ താദിസോ ആയുനാ വണ്ണേന വയേന പമാണേന കിസഥൂലേന സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗേന, സോ തം നാവം അഭിരൂഹേയ്യ, അപി നു സാ, മഹാരാജ, നാവാ ദ്വിന്നമ്പി ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ, ഓസീദേയ്യ ഉദകേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ യാവദത്ഥം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ ഛാദേന്തം യാവ കണ്ഠമഭിപൂരയിത്വാ, സോ ധാതോ പീണിതോ പരിപുണ്ണോ നിരന്തരോ തന്ദികതോ അനോനമിതദണ്ഡജാതോ പുനദേവ തത്തകം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ സുഖിതോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സകിം ഭുത്തോവ മരേയ്യാ’’തി [ഭുത്തോ വമേയ്യാതി (ക.)]. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ കമ്പേയ്യ നമേയ്യ ഓനമേയ്യ വിനമേയ്യ വികിരേയ്യ വിധമേയ്യ വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീ’’തി? ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ രതനപരിപൂരിതാ ഭവേയ്യും യാവ മുഖസമാ, ഏകസ്മാ സകടതോ രതനം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം സകടേ ആകിരേയ്യും, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സകടം ദ്വിന്നമ്പി സകടാനം രതനം ധാരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നാഭിപി തസ്സ ഫലേയ്യ, അരാപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യും, നേമിപി തസ്സ ഓപതേയ്യ, അക്ഖോപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിരതനഭാരേന സകടം ഭിജ്ജതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, ഇമം കാരണം ബുദ്ധബലപരിദീപനായ ഓസാരിതം. അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ അഭിരൂപം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും, യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വിന്നം ബലവാമച്ചാനം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘തുമ്ഹാകം അമച്ചോ, അമ്ഹാകം അമച്ചോ’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഹോന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. ഇദം താവ, മഹാരാജ, ഏകം കാരണം, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ‘അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ, ‘ജേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ, ‘സേട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി, ‘വിസിട്ഠോ ബുദ്ധോ’തി, ‘ഉത്തമോ ബുദ്ധോ’തി, ‘പവരോ ബുദ്ധോ’തി, ‘അസമോ ബുദ്ധോ’തി, ‘അസമസമോ ബുദ്ധോ’തി, ‘അപ്പടിമോ ബുദ്ധോ’തി, ‘അപ്പടിഭാഗോ ബുദ്ധോ’തി, ‘അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ഇദമ്പി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

‘‘അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സഭാവപകതി ഏസായം, ഏകോ യേവ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ കാരണാ? മഹന്തതായ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഗുണാനം. അഞ്ഞമ്പി, മഹാരാജ, യം ലോകേ മഹന്തം, തം ഏകം യേവ ഹോതി. പഥവീ, മഹാരാജ, മഹന്തീ, സാ ഏകാ യേവ. സാഗരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. സിനേരു ഗിരിരാജാ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. ആകാസോ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. സക്കോ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. മാരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. മഹാബ്രഹ്മാ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ. തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹന്തോ, സോ ഏകോ യേവ ലോകസ്മിം. യത്ഥ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി, തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകോ യേവ ലോകസ്മിം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സുകഥിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഓപമ്മേഹി കാരണേഹി. അനിപുണോപേതം സുത്വാ അത്തമനോ ഭവേയ്യ, കിം പന മാദിസോ മഹാപഞ്ഞോ. സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം അനുപ്പജ്ജമാനപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ഗോതമിവത്ഥദാനപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ മാതുച്ഛായ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ വസ്സികസാടികായ ദീയമാനായ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സങ്ഘരതനതോ ന ഭാരികോ ന ഗരുകോ ന ദക്ഖിണേയ്യോ, യം തഥാഗതോ സകായ മാതുച്ഛായ സയം പിഞ്ജിതം [പിച്ഛിതം (സീ. പീ.)] സയം ലുഞ്ചിതം സയം പോഥിതം സയം കന്തിതം സയം വായിതം വസ്സികസാടികം അത്തനോ ദീയമാനം സങ്ഘസ്സ ദാപേസി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സങ്ഘരതനതോ ഉത്തരോ ഭവേയ്യ അധികോ വാ വിസിട്ഠോ വാ, ‘മയി ദിന്നേ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’തി ന തഥാഗതോ മാതുച്ഛായ സയം പിഞ്ജിതം സയം ലുഞ്ചിതം സയം പോഥിതം വസ്സികസാടികം സങ്ഘേ ദാപേയ്യ, യസ്മാ ച ഖോ ഭന്തേ നാഗസേന തഥാഗതോ അത്താനം ന പത്ഥയതി [ന പത്ഥീയതി (സീ. പീ.)] ന ഉപനിസ്സയതി, തസ്മാ തഥാഗതോ മാതുച്ഛായ തം വസ്സികസാടികം സങ്ഘസ്സ ദാപേസീ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ മാതുച്ഛായ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ വസ്സികസാടികായ ദീയമാനായ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി. തം പന ന അത്തനോ പതിമാനനസ്സ അവിപാകതായ ന അദക്ഖിണേയ്യതായ, അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, ഹിതത്ഥായ അനുകമ്പായ അനാഗതമദ്ധാനം സങ്ഘോ മമച്ചയേന ചിത്തീകതോ ഭവിസ്സതീതി വിജ്ജമാനേ യേവ ഗുണേ പരികിത്തയന്തോ ഏവമാഹ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പിതാ ധരമാനോ യേവ അമച്ചഭടബലദോവാരികഅനീകട്ഠപാരിസജ്ജജനമജ്ഝേ രഞ്ഞോ സന്തികേ പുത്തസ്സ വിജ്ജമാനം യേവ ഗുണം പകിത്തേതി [പരികിത്തേതി (ക.)] ‘ഇധ ഠപിതോ അനാഗതമദ്ധാനം ജനമജ്ഝേ പൂജിതോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഹിതത്ഥായ അനുകമ്പായ അനാഗതമദ്ധാനം സങ്ഘോ മമച്ചയേന ചിത്തീകതോ ഭവിസ്സതീതി വിജ്ജമാനേ യേവ ഗുണേ പകിത്തയന്തോ ഏവമാഹ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പുജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി.

‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ. യഥാ, മഹാരാജ, മാതാപിതരോ പുത്താനം ഉച്ഛാദേന്തി പരിമദ്ദന്തി നഹാപേന്തി സമ്ബാഹേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, താവതകേന ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനനഹാപനസമ്ബാഹനമത്തകേന ‘പുത്തോ മാതാപിതൂഹി അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അകാമകരണീയാ ഭന്തേ പുത്താ മാതാപിതൂനം, തസ്മാ മാതാപിതരോ പുത്താനം ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനനഹാപനസമ്ബാഹനം കരോന്തീ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാതി. അപി ച തഥാഗതോ അകാമകരണീയം കരോന്തോ മാതുച്ഛായ തം വസ്സികസാടികം സങ്ഘസ്സ ദാപേസി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ ഉപായനം ആഹരേയ്യ, തം രാജാ ഉപായനം അഞ്ഞതരസ്സ ഭടസ്സ വാ ബലസ്സ വാ സേനാപതിസ്സ വാ പുരോഹിതസ്സ വാ ദദേയ്യ. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ താവതകേന ഉപായനപടിലാഭമത്തകേന രഞ്ഞാ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, രാജഭത്തികോ, ഭന്തേ, സോ പുരിസോ രാജൂപജീവീ, തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ രാജാ ഉപായനം ദേതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ, അഥ ഖോ തഥാഗതഭത്തികോ തഥാഗതൂപജീവീ. തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ തഥാഗതോ സങ്ഘസ്സ വസ്സികസാടികം ദാപേസി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ഏവം അഹോസി ‘സഭാവപടിപൂജനീയോ സങ്ഘോ, മമ സന്തകേന സങ്ഘം പടിപൂജേസ്സാമീ’തി സങ്ഘസ്സ വസ്സികസാടികം ദാപേസി, ന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അത്തനോ യേവ പടിപൂജനം വണ്ണേതി, അഥ ഖോ യേ ലോകേ പടിപൂജനാരഹാ, തേസമ്പി തഥാഗതോ പടിപൂജനം വണ്ണേതി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന മജ്ഝിമനികായവരലഞ്ഛകേ ധമ്മദായാദധമ്മപരിയായേ അപ്പിച്ഛപ്പടിപത്തിം പകിത്തയമാനേന ‘അസു യേവ മേ പുരിമോ ഭിക്ഖു പുജ്ജതരോ ച പാസംസതരോ ചാ’തി. ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, ഭവേസു കോചി സത്തോ തഥാഗതതോ ദക്ഖിണേയ്യോ വാ ഉത്തരോ വാ അധികോ വാ വിസിട്ഠോ വാ, തഥാഗതോവ ഉത്തരോ അധികോ വിസിട്ഠോ.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, സംയുത്തനികായവരേ മാണവഗാമികേന ദേവപുത്തേന ഭഗവതോ പുരതോ ഠത്വാ ദേവമനുസ്സമജ്ഝേ –

‘‘‘വിപുലോ രാജഗഹീയാനം [രാജഗഹികാനം (ക.) സം. നി. ൧.൧൧൧ പസ്സിതബ്ബം], ഗിരി സേട്ഠോ പവുച്ചതി;

സേതോ ഹിമവതം സേട്ഠോ, ആദിച്ചോ അഘഗാമിനം.

‘‘‘സമുദ്ദോ ഉദധിനം സേട്ഠോ, നക്ഖത്താനഞ്ച ചന്ദിമാ;

സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ പവുച്ചതീ’തി.

‘‘താ ഖോ പനേതാ, മഹാരാജ, മാണവഗാമികേന ദേവപുത്തേന ഗാഥാ സുഗീതാ ന ദുഗ്ഗീതാ, സുഭാസിതാ ന ദുബ്ഭാസിതാ, അനുമതാ ച ഭഗവതാ, നനു, മഹാരാജ, ഥേരേനപി സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ഭണിതം –

‘‘‘ഏകോ മനോപസാദോ; സരണഗമനമഞ്ജലിപണാമോ വാ;

ഉസ്സഹതേ താരയിതും, മാരബലനിസൂദനേ ബുദ്ധേ’തി.

‘‘ഭഗവതാ ച ഭണിതം ദേവാതിദേവേന ‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ദേവമനുസ്സാന’’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഗോതമിവത്ഥദാനപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ഗിഹിപബ്ബജിതസമ്മാപടിപത്തിപഞ്ഹോ

[൩] ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ സമ്മാപടിപത്തിം വണ്ണേമി, ഗിഹീ വാ ഭിക്ഖവേ പബ്ബജിതോ വാ സമ്മാപടിപന്നോ സമ്മാപടിപത്താധികരണഹേതു ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഗിഹീ ഓദാതവസനോ കാമഭോഗീ പുത്തദാരസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തോ കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരേന്തോ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തോ മണികുണ്ഡല [മണികനക (സീ. പീ.)] വിചിത്തമോളിബദ്ധോ സമ്മാപടിപന്നോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം, പബ്ബജിതോപി ഭണ്ഡുകാസാവവത്ഥവസനോ പരപിണ്ഡമജ്ഝുപഗതോ ചതൂസു സീലക്ഖന്ധേസു സമ്മാപരിപൂരകാരീ ദിയഡ്ഢേസു സിക്ഖാപദസതേസു സമാദായ വത്തന്തോ തേരസസു ധുതഗുണേസു അനവസേസം വത്തന്തോ സമ്മാപടിപന്നോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം. തത്ഥ, ഭന്തേ, കോ വിസേസോ ഗിഹിനോ വാ പബ്ബജിതസ്സ വാ? അഫലം ഹോതി തപോകമ്മം, നിരത്ഥകാ പബ്ബജ്ജാ. വഞ്ഝാ സിക്ഖാപദഗോപനാ, മോഘം ധുതഗുണസമാദാനം, കിം തത്ഥ ദുക്ഖമനുചിണ്ണേന, നനു നാമ സുഖേനേവ സുഖം അധിഗന്തബ്ബ’’ന്തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ഗിഹിനോ വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ വാ സമ്മാപടിപത്തിം വണ്ണേമി, ഗിഹീ വാ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതോ വാ സമ്മാപടിപന്നോ സമ്മാപടിപത്താധികരണഹേതു ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസല’’ന്തി. ഏവമേതം, മഹാരാജ, സമ്മാപടിപന്നോവ സേട്ഠോ, പബ്ബജിതോപി, മഹാരാജ, ‘പബ്ബജിതോമ്ഹീ’തി ന സമ്മാ പടിപജ്ജേയ്യ, അഥ ഖോ സോ ആരകാവ സാമഞ്ഞാ, ആരകാവ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ, പഗേവ ഗിഹീ ഓദാതവസനോ. ഗിഹീപി, മഹാരാജ, സമ്മാപടിപന്നോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം, പബ്ബജിതോപി, മഹാരാജ, സമ്മാപടിപന്നോ ആരാധകോ ഹോതി ഞായം ധമ്മം കുസലം.

‘‘അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, പബ്ബജിതോവ സാമഞ്ഞസ്സ ഇസ്സരോ അധിപതി; പബ്ബജ്ജാ, മഹാരാജ, ബഹുഗുണാ അനേകഗുണാ അപ്പമാണഗുണാ, ന സക്കാ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം പരിമാണം കാതും.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കാമദദസ്സ മണിരതനസ്സ ന സക്കാ ധനേന അഗ്ഘോ പരിമാണം കാതും ‘ഏത്തകം മണിരതനസ്സ മൂല’ന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പബ്ബജ്ജാ ബഹുഗുണാ അനേകഗുണാ അപ്പമാണഗുണാ, ന സക്കാ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം പരിമാണം കാതും.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദേ ഊമിയോ ന സക്കാ പരിമാണം കാതും ‘ഏത്തകാ മഹാസമുദ്ദേ ഊമിയോ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പബ്ബജ്ജാ ബഹുഗുണാ അനേകഗുണാ അപ്പമാണഗുണാ, ന സക്കാ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം പരിമാണം കാതും.

‘‘പബ്ബജിതസ്സ, മഹാരാജ, യം കിഞ്ചി കരണീയം, സബ്ബം തം ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതി നോ ചിരരത്തായ. കിം കാരണാ? പബ്ബജിതോ, മഹാരാജ, അപ്പിച്ഛോ ഹോതി സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ നിരാലയോ അനികേതോ പരിപുണ്ണസീലോ സല്ലേഖിതാചാരോ ധുതപ്പടിപത്തികുസലോ ഹോതി, തം കാരണാ പബ്ബജിതസ്സ യം കിഞ്ചി കരണീയം, സബ്ബം തം ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതി നോ ചിരരത്തായ. യഥാ, മഹാരാജ, നിഗ്ഗണ്ഠിസമസുധോതഉജുവിമലനാരാചോ സുസജ്ജിതോ സമ്മാ വഹതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പബ്ബജിതസ്സ യം കിഞ്ചി കരണീയം, സബ്ബം തം ഖിപ്പമേവ സമിജ്ഝതി നോ ചിരരത്തായാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഗിഹിപബ്ബജിതസമ്മാപടിപത്തിപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. പടിപദാദോസപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യദാ ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികം അകാസി, നേതാദിസോ അഞ്ഞത്ര ആരമ്ഭോ അഹോസി നിക്കമോ കിലേസയുദ്ധം മച്ചുസേനം വിധമനം ആഹാരപരിഗ്ഗഹോ ദുക്കരകാരികാ, ഏവരൂപേ പരക്കമേ കിഞ്ചി അസ്സാദം അലഭിത്വാ തമേവ ചിത്തം പരിഹാപേത്വാ ഏവമവോച ‘ന ഖോ പനാഹം ഇമായ കടുകായ ദുക്കരകാരികായ അധിഗച്ഛാമി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസം, സിയാ നു ഖോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ ബോധായാ’തി, തതോ നിബ്ബിന്ദിത്വാ അഞ്ഞേന മഗേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, പുന തായ പടിപദായ സാവകേ അനുസാസതി സമാദപേതി.

‘‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്ഖമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ’തി [സം. നി. ൧.൧൮൫].

‘‘കേന ന ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേന തഥാഗതോ യായ പടിപദായ അത്തനാ നിബ്ബിന്നോ വിരത്തരൂപോ, തത്ഥ സാവകേ അനുസാസതി സമാദപേതീ’’തി?

‘‘തദാപി, മഹാരാജ, ഏതരഹിപി സാ യേവ പടിപദാ, തം യേവ പടിപദം പടിപജ്ജിത്വാ ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ. അപി ച, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ അതിവീരിയം കരോന്തോ നിരവസേസതോ ആഹാരം ഉപരുന്ധി. തസ്സ ആഹാരൂപരോധേന ചിത്തദുബ്ബല്യം ഉപ്പജ്ജി. സോ തേന ദുബ്ബല്യേന നാസക്ഖി സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിതും, സോ മത്തമത്തം കബളീകാരാഹാരം സേവന്തോ തായേവ പടിപദായ നചിരസ്സേവ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി. സോ യേവ, മഹാരാജ, പടിപദാ സബ്ബേസം തഥാഗതാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപ്പടിലാഭായ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സബ്ബേസം സത്താനം ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭോ, ആഹാരൂപനിസ്സിതാ സബ്ബേ സത്താ സുഖം അനുഭവന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സാ യേവ പടിപദാ സബ്ബേസം തഥാഗതാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപ്പടിലാഭായ, നേസോ, മഹാരാജ, ദോസോ ആരമ്ഭസ്സ, ന നിക്കമസ്സ, ന കിലേസയുദ്ധസ്സ, യേന തഥാഗതോ തസ്മിം സമയേ ന പാപുണി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, അഥ ഖോ ആഹാരൂപരോധസ്സേവേസോ ദോസോ, സദാ പടിയത്താ യേവേസാ പടിപദാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അദ്ധാനം അതിവേഗേന ഗച്ഛേയ്യ, തേന സോ പക്ഖഹതോ വാ ഭവേയ്യ പീഠസപ്പീ വാ അസഞ്ചരോ പഥവിതലേ. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, മഹാപഥവിയാ ദോസോ അത്ഥി, യേന സോ പുരിസോ പക്ഖഹതോ അഹോസീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ; സദാ പടിയത്താ, ഭന്തേ, മഹാപഥവീ, കുതോ തസ്സാ ദോസോ? വായാമസ്സേവേസോ ദോസോ, യേന സോ പുരിസോ പക്ഖഹതോ അഹോസീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേസോ ദോസോ ആരമ്ഭസ്സ, ന നിക്കമസ്സ, ന കിലേസയുദ്ധസ്സ, യേന തഥാഗതോ തസ്മിം സമയേ ന പാപുണി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, അഥ ഖോ ആഹാരൂപരോധസ്സേവേസോ ദോസോ സദാ പടിയത്താ യേവേസാ പടിപദാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ കിലിട്ഠം സാടകം നിവാസേയ്യ, ന സോ തം ധോവാപേയ്യ, നേസോ ദോസോ ഉദകസ്സ, സദാ പടിയത്തം ഉദകം. പുരിസസ്സേവേസോ ദോസോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേസോ ദോസോ ആരമ്ഭസ്സ, ന നിക്കമസ്സ, ന കിലേസയുദ്ധസ്സ, യേന തഥാഗതോ തസ്മിം സമയേ ന പാപുണി സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, അഥ ഖോ ആഹാരൂപരോധസ്സേവേസോ ദോസോ, സദാ പടിയത്താ യേവേസാ പടിപദാ, തസ്മാ തഥാഗതോ തായേവ പടിപദായ സാവകേ അനുസാസതി സമാദപേതി, ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, സദാ പടിയത്താ അനവജ്ജാ സാ പടിപദാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

പടിപദാദോസപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ഹീനായാവത്തനപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, മഹന്തം ഇദം തഥാഗതസാസനം സാരം വരം സേട്ഠം പവരം അനുപമം പരിസുദ്ധം വിമലം പണ്ഡരം അനവജ്ജം, ന യുത്തം ഗിഹിം താവതകം പബ്ബജേതും, ഗിഹീ യേവ [ഗിഹിം യേവ (സീ. പീ.)] ഏകസ്മിം ഫലേ വിനേത്വാ യദാ അപുനരാവത്തീ ഹോതി തദാ സോ പബ്ബാജേതബ്ബോ. കിം കാരണാ? ഇമേ ദുജ്ജനാ താവ തത്ഥ സാസനേ വിസുദ്ധേ പബ്ബജിത്വാ പടിനിവത്തിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, തേസം പച്ചാഗമനേന അയം മഹാജനോ ഏവം വിചിന്തേതി ‘തുച്ഛകം വത ഭോ ഏതം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാസനം ഭവിസ്സതി, യം ഇമേ പടിനിവത്തന്തീ’തി, ഇദമേത്ഥ കാരണ’’ന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, തളാകോ ഭവേയ്യ സമ്പുണ്ണസുചിവിമലസീതലസലിലോ, അഥ യോ കോചി കിലിട്ഠോ മലകദ്ദമഗതോ തം തളാകം ഗന്ത്വാ അനഹായിത്വാ കിലിട്ഠോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തത്ഥ, മഹാരാജ, കതമം ജനോ ഗരഹേയ്യ കിലിട്ഠം വാ തളാകം വാ’’തി? ‘‘കിലിട്ഠം, ഭന്തേ, ജനോ ഗരഹേയ്യ ‘അയം തളാകം ഗന്ത്വാ അനഹായിത്വാ കിലിട്ഠോവ പടിനിവത്തോ, കിം ഇമം അനഹായിതുകാമം തളാകോ സയം നഹാപേസ്സതി, കോ ദോസോ തളാകസ്സാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ വിമുത്തിവരസലിലസമ്പുണ്ണം സദ്ധമ്മവരതളാകം മാപേസി ‘യേ കേചി കിലേസമലകിലിട്ഠാ സചേതനാ ബുധാ, തേ ഇധ നഹായിത്വാ സബ്ബകിലേസേ പവാഹയിസ്സന്തീ’തി. യദി കോചി തം സദ്ധമ്മവരതളാകം ഗന്ത്വാ അനഹായിത്വാ സകിലേസോവ പടിനിവത്തിത്വാ ഹീനായാവത്തതി തം യേവ ജനോ ഗരഹിസ്സതി ‘അയം ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠം അലഭിത്വാ ഹീനായാവത്തോ, കിം ഇമം അപ്പടിപജ്ജന്തം ജിനസാസനം സയം ബോധേസ്സതി, കോ ദോസോ ജിനസാസനസ്സാ’തി?

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ പരമബ്യാധിതോ രോഗുപ്പത്തികുസലം അമോഘധുവസിദ്ധകമ്മം ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ദിസ്വാ അതികിച്ഛാപേത്വാ സബ്യാധികോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തത്ഥ കതമം ജനോ ഗരഹേയ്യ ആതുരം വാ ഭിസക്കം വാ’’തി? ‘‘ആതുരം, ഭന്തേ, ജനോ ഗരഹേയ്യ ‘അയം രോഗുപ്പത്തികുസലം അമോഘധുവസിദ്ധകമ്മം ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ദിസ്വാ അതികിച്ഛാപേത്വാ സബ്യാധികോവ പടിനിവത്തോ, കിം ഇമം അതികിച്ഛാപേന്തം ഭിസക്കോ സയം തികിച്ഛിസ്സതി, കോ ദോസോ ഭിസക്കസ്സാ’’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അന്തോസാസനസമുഗ്ഗേ കേവലം സകലകിലേസബ്യാധിവൂപസമനസമത്ഥം അമതോസധം പക്ഖിപി, ‘യേ കേചി കിലേസബ്യാധിപീളിതാ സചേതനാ ബുധാ, തേ ഇമം അമതോസധം പിവിത്വാ സബ്ബകിലേസബ്യാധിം വൂപസമേസ്സന്തീ’തി. യദി കോചി യം അമതോസധം അപിവിത്വാ സകിലേസോവ പടിനിവത്തിത്വാ ഹീനായാവത്തതി, തം യേവ ജനോ ഗരഹിസ്സതി ‘അയം ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠം അലഭിത്വാ ഹീനായാവത്തോ, കിം ഇമം അപ്പടിപജ്ജന്തം ജിനസാസനം സയം ബോധേസ്സതി, കോ ദോസോ ജിനസാസനസ്സാ’തി?

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഛാതോ പുരിസോ മഹതിമഹാപുഞ്ഞഭത്തപരിവേസനം ഗന്ത്വാ തം ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാ ഛാതോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തത്ഥ കതമം ജനോ ഗരഹേയ്യ ഛാതം വാ പുഞ്ഞഭത്തം വാ’’തി? ‘‘ഛാതം, ഭന്തേ, ജനോ ഗരഹേയ്യ ‘അയം ഖുദാപീളിതോ പുഞ്ഞഭത്തം പടിലഭിത്വാ അഭുഞ്ജിത്വാ ഛാതോവ പടിനിവത്തോ, കിം ഇമസ്സ അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭോജനം സയം മുഖം പവിസിസ്സതി, കോ ദോസോ ഭോജനസ്സാ’’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അന്തോസാസനസമുഗ്ഗേ പരമപവരം സന്തം സിവം പണീതം അമതം പരമമധുരം കായഗതാസതിഭോജനം ഠപേസി ‘യേ കേചി കിലേസഛാതജ്ഝത്താ തണ്ഹാപരേതമാനസാ സചേതനാ ബുധാ, തേ ഇമം ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ കാമരൂപാരൂപഭവേസു സബ്ബം തണ്ഹമപനേസ്സന്തീ’തി. യദി കോചി തം ഭോജനം അഭുഞ്ജിത്വാ തണ്ഹാസിതോവ പടിനിവത്തിത്വാ ഹീനായാവത്തതി, തഞ്ഞേവ ജനോ ഗരഹിസ്സതി ‘അയം ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠം അലഭിത്വാ ഹീനായാവത്തോ, കിം ഇമം അപ്പടിപജ്ജന്തം ജിനസാസനം സയം ബോധേസ്സസി, കോ ദോസോ ജിനസാസനസ്സാ’തി.

‘‘യദി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഗിഹിം യേവ ഏകസ്മിം ഫലേ വിനീതം പബ്ബാജേയ്യ, ന നാമായം പബ്ബജ്ജാ കിലേസപ്പഹാനായ വിസുദ്ധിയാ വാ, നത്ഥി പബ്ബജ്ജായ കരണീയം. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അനേകസതേന കമ്മേന തളാകം ഖണാപേത്വാ പരിസായ ഏവമനുസ്സാവേയ്യ ‘മാ മേ, ഭോന്തോ, കേചി സംകിലിട്ഠാ ഇമം തളാകം ഓതരഥ, പവാഹിതരജോജല്ലാ പരിസുദ്ധാ വിമലമട്ഠാ ഇമം തളാകം ഓതരഥാ’തി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം പവാഹിതരജോജല്ലാനം പരിസുദ്ധാനം വിമലമട്ഠാനം തേന തളാകേന കരണീയം ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യസ്സത്ഥായ തേ തം തളാകം ഉപഗച്ഛേയ്യും, തം അഞ്ഞത്രേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം തേന തളാകേനാ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി തഥാഗതോ ഗിഹിം യേവ ഏകസ്മിം ഫലേ വിനീതം പബ്ബാജേയ്യ, തത്ഥേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം പബ്ബജ്ജായ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സഭാവഇസിഭത്തികോ സുതമന്തപദധരോ അതക്കികോ രോഗുപ്പത്തികുസലോ അമോഘധുവസിദ്ധകമ്മോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സബ്ബരോഗൂപസമഭേസജ്ജം സന്നിപാതേത്വാ പരിസായ ഏവമനുസ്സാവേയ്യ ‘മാ ഖോ, ഭോന്തോ, കേചി സബ്യാധികാ മമ സന്തികേ ഉപഗച്ഛഥ, അബ്യാധികാ അരോഗാ മമ സന്തികേ ഉപഗച്ഛഥാ’തി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം അബ്യാധികാനം അരോഗാനം പരിപുണ്ണാനം ഉദഗ്ഗാനം തേന ഭിസക്കേന കരണീയം ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യസ്സത്ഥായ തേ തം ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ഉപഗച്ഛേയ്യും, തം അഞ്ഞത്രേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം തേന ഭിസക്കേനാ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി തഥാഗതോ ഗിഹിം യേവ ഏകസ്മിം ഫലേ വിനീതം പബ്ബാജേയ്യ, തത്ഥേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം പബ്ബജ്ജായ?

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ അനേകഥാലിപാകസതം ഭോജനം പടിയാദാപേത്വാ പരിസായ ഏവമനുസ്സാവേയ്യ ‘മാ മേ, ഭോന്തോ, കേചി ഛാതാ ഇമം പരിവേസനം ഉപഗച്ഛഥ, സുഭുത്താ തിത്താ സുഹിതാ ധാതാ പീണിതാ പരിപുണ്ണാ ഇമം പരിവേസനം ഉപഗച്ഛഥാ’’തി. അപി നു ഖോ മഹാരാജ, തേസം ഭുത്താവീനം തിത്താനം സുഹിതാനം ധാതാനം പീണിതാനം പരിപുണ്ണാനം തേന ഭോജനേന കരണീയം ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, യസ്സത്ഥായ തേ തം പരിവേസനം ഉപഗച്ഛേയ്യും, തം അഞ്ഞത്രേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം തായ പരിവേസനായാ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി തഥാഗതോ ഗിഹിം യേവ ഏകസ്മിം ഫലേ വിനീതം പബ്ബാജേയ്യ, തത്ഥേവ തേസം കതം കരണീയം, കിം തേസം പബ്ബജ്ജായ?

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, യേ ഹീനായാവത്തന്തി, തേ ജിനസാസനസ്സ പഞ്ച അതുലിയേ ഗുണേ ദസ്സേന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഭൂമിമഹന്തഭാവം ദസ്സേന്തി, പരിസുദ്ധവിമലഭാവം ദസ്സേന്തി, പാപേഹി അസംവാസിയഭാവം ദസ്സേന്തി, ദുപ്പടിവേധഭാവം ദസ്സേന്തി, ബഹുസംവരരക്ഖിയഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘കഥം ഭൂമിമഹന്തഭാവം ദസ്സേന്തി? യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അധനോ ഹീനജച്ചോ നിബ്ബിസേസോ ബുദ്ധിപരിഹീനോ മഹാരജ്ജം പടിലഭിത്വാ ന ചിരസ്സേവ പരിപതതി പരിധംസതി പരിഹായതി യസതോ, ന സക്കോതി ഇസ്സരിയം സന്ധാരേതും. കിം കാരണം? മഹന്തത്താ ഇസ്സരിയസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി നിബ്ബിസേസാ അകതപുഞ്ഞാ ബുദ്ധിപരിഹീനാ ജിനസാസനേ പബ്ബജന്തി, തേ തം പബ്ബജ്ജം പവരുത്തമം സന്ധാരേതും അവിസഹന്താ ന ചിരസ്സേവ ജിനസാസനാ പരിപതിത്വാ പരിധംസിത്വാ പരിഹായിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, ന സക്കോന്തി ജിനസാസനം സന്ധാരേതും. കിം കാരണം? മഹന്തത്താ ജിനസാസനഭൂമിയാ. ഏവം ഭൂമിമഹന്തഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘കഥം പരിസുദ്ധവിമലഭാവം ദസ്സേന്തി? യഥാ, മഹാരാജ, വാരി പോക്ഖരപത്തേ വികിരതി വിധമതി വിധംസേതി, ന ഠാനമുപഗച്ഛതി നൂപലിമ്പതി. കിം കാരണം? പരിസുദ്ധവിമലത്താ പദുമസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി സഠാ കൂടാ വങ്കാ കുടിലാ വിസമദിട്ഠിനോ ജിനസാസനേ പബ്ബജന്തി, തേ പരിസുദ്ധവിമലനിക്കണ്ടകപണ്ഡരവരപ്പവരസാസനതോ ന ചിരസ്സേവ വികിരിത്വാ വിധമിത്വാ വിധംസേത്വാ അസണ്ഠഹിത്വാ അനുപലിമ്പിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി. കിം കാരണം? പരിസുദ്ധവിമലത്താ ജിനസാസനസ്സ. ഏവം പരിസുദ്ധവിമലഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘കഥം പാപേഹി അസംവാസിയഭാവം ദസ്സേന്തി? യഥാ, മഹാരാജ, മഹാസമുദ്ദോ ന മതേന കുണപേന സംവസതി, യം ഹോതി മഹാസമുദ്ദേ മതം കുണപം, തം ഖിപ്പമേവ തീരം ഉപനേതി ഥലം വാ ഉസ്സാരേതി. കിം കാരണം? മഹാഭൂതാനം ഭവനത്താ മഹാസമുദ്ദസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി പാപകാ അസംവുതാ അഹിരികാ അകിരിയാ ഓസന്നവീരിയാ കുസീതാ കിലിട്ഠാ ദുജ്ജനാ മനുസ്സാ ജിനസാസനേ പബ്ബജന്തി, തേ ന ചിരസ്സേവ ജിനസാസനതോ അരഹന്തവിമലഖീണാസവമഹാഭൂതഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ അസംവസിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി. കിം കാരണം? പാപേഹി അസംവാസിയത്താ ജിനസാസനസ്സ. ഏവം പാപേഹി അസംവാസിയഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘കഥം ദുപ്പടിവേധഭാവം ദസ്സേന്തി? യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി അഛേകാ അസിക്ഖിതാ അസിപ്പിനോ മതിവിപ്പഹീനാ ഇസ്സാസാ [ഇസ്സത്ഥാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] വാലഗ്ഗവേധം അവിസഹന്താ വിഗളന്തി പക്കമന്തി. കിം കാരണം? സണ്ഹസുഖുമദുപ്പടിവേധത്താ വാലഗ്ഗസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി ദുപ്പഞ്ഞാ ജളാ ഏളമൂഗാ മൂള്ഹാ ദന്ധഗതികാ ജനാ ജിനസാസനേ പബ്ബജന്തി, തേ തം പരമസണ്ഹസുഖുമചതുസച്ചപ്പടിവേധം പടിവിജ്ഝിതും അവിസഹന്താ ജിനസാസനാ വിഗളിത്വാ പക്കമിത്വാ ന ചിരസ്സേവ ഹീനായാവത്തന്തി. കിം കാരണം? പരമസണ്ഹസുഖുമദുപ്പടിവേധതായ സച്ചാനം. ഏവം ദുപ്പടിവേധഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘കഥം ബഹുസംവരരക്ഖിയഭാവം ദസ്സേന്തി? യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ മഹതിമഹായുദ്ധഭൂമിമുപഗതോ പരസേനായ ദിസാവിദിസാഹി സമന്താ പരിവാരിതോ സത്തിഹത്ഥം ജനമുപേന്തം ദിസ്വാ ഭീതോ ഓസക്കതി പടിനിവത്തതി പലായതി. കിം കാരണം? ബഹുവിധയുദ്ധമുഖരക്ഖണഭയാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ കേചി പാപകാ അസംവുതാ അഹിരികാ അകിരിയാ അക്ഖന്തീ ചപലാ ചലിതാ ഇത്തരാ ബാലജനാ ജിനസാസനേ പബ്ബജന്തി, തേ ബഹുവിധം സിക്ഖാപദം പരിരക്ഖിതും അവിസഹന്താ ഓസക്കിത്വാ പടിനിവത്തിത്വാ പലായിത്വാ ന ചിരസ്സേവ ഹീനായാവത്തന്തി. കിം കാരണം? ബഹുവിധസംവരരക്ഖിയഭാവത്താ ജിനസാസനസ്സ. ഏവം ബഹുവിധസംവരരക്ഖിയഭാവം ദസ്സേന്തി.

‘‘ഥലജുത്തമേപി, മഹാരാജ, വസ്സികാഗുമ്ബേ കിമിവിദ്ധാനി പുപ്ഫാനി ഹോന്തി, താനി അങ്കുരാനി സങ്കുടിതാനി അന്തരാ യേവ പരിപതന്തി, ന ച തേസു പരിപതിതേസു വസ്സികാഗുമ്ബോ ഹീളിതോ നാമ ഹോതി. യാനി തത്ഥ ഠിതാനി പുപ്ഫാനി, താനി സമ്മാ ഗന്ധേന ദിസാവിദിസം അഭിബ്യാപേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, തേ ജിനസാസനേ കിമിവിദ്ധാനി വസ്സികാപുപ്ഫാനി വിയ വണ്ണഗന്ധരഹിതാ നിബ്ബണ്ണാകാരസീലാ അഭബ്ബാ വേപുല്ലായ, ന ച തേസം ഹീനായാവത്തനേന ജിനസാസനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യേ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ, തേ സദേവകം ലോകം സീലവരഗന്ധേന അഭിബ്യാപേന്തി.

‘‘സാലീനമ്പി, മഹാരാജ, നിരാതങ്കാനം ലോഹിതകാനം അന്തരേ കരുമ്ഭകം നാമ സാലിജാതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ അന്തരാ യേവ വിനസ്സതി, ന ച തസ്സാ വിനട്ഠത്താ ലോഹിതകസാലീ ഹീളിതാ നാമ ഹോന്തി. യേ തത്ഥ ഠിതാ സാലീ, തേ രാജൂപഭോഗാ ഹോന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, തേ ലോഹിതകസാലീനമന്തരേ കരുമ്ഭകാ വിയ ജിനസാസനേ ന വഡ്ഢിത്വാ വേപുല്ലതം ന പാപുണിത്വാ [വഡ്ഢിത്വാ വേപുല്ലതം അപാപുണിത്വാ (സീ. ക.)] അന്തരാ യേവ ഹീനായാവത്തന്തി, ന ച തേസം ഹീനായാവത്തനേന ജിനസാസനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യേ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ തേ അരഹത്തസ്സ അനുച്ഛവികാ ഹോന്തി.

‘‘കാമദദസ്സാപി, മഹാരാജ, മണിരതനസ്സ ഏകദേസം [ഏകദേസേ (ക.)] കക്കസം ഉപ്പജ്ജതി, ന ച തത്ഥ കക്കസുപ്പന്നത്താ മണിരതനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യം തത്ഥ പരിസുദ്ധം മണിരതനസ്സ, തം ജനസ്സ ഹാസകരം ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, കക്കസാ തേ ജിനസാസനേ പപടികാ, ന ച തേസം ഹീനായാവത്തനേന ജിനസാസനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യേ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ, തേ ദേവമനുസ്സാനം ഹാസജനകാ ഹോന്തി.

‘‘ജാതിസമ്പന്നസ്സപി, മഹാരാജ, ലോഹിതചന്ദനസ്സ ഏകദേസം പൂതികം ഹോതി അപ്പഗന്ധം. ന തേന ലോഹിതചന്ദനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യം തത്ഥ അപൂതികം സുഗന്ധം, തം സമന്താ വിധൂപേതി അഭിബ്യാപേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഹീനായാവത്തന്തി, തേ ലോഹിതചന്ദനസാരന്തരേ പൂതികദേസമിവ ഛഡ്ഡനീയാ ജിനസാസനേ, ന ച തേസം ഹീനായാവത്തനേന ജിനസാസനം ഹീളിതം നാമ ഹോതി. യേ തത്ഥ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ, തേ സദേവകം ലോകം സീലവരചന്ദനഗന്ധേന അനുലിമ്പയന്തീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, തേന തേന അനുച്ഛവികേന തേന തേന സദിസേന കാരണേന നിരവജ്ജമനുപാപിതം ജിനസാസനം സേട്ഠഭാവേന പരിദീപിതം, ഹീനായാവത്തമാനാപി തേ ജിനസാസനസ്സ സേട്ഠഭാവം യേവ പരിദീപേന്തീ’’തി.

ഹീനായാവത്തനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. അരഹന്തവേദനാവേദിയനപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’ന്തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹതോ ചിത്തം യം കായം നിസ്സായ പവത്തതി, തത്ഥ അരഹാ അനിസ്സരോ അസ്സാമീ അവസവത്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ന ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യുത്തമേതം, യം സോ സകചിത്തസ്സ പവത്തമാനേ കായേ അനിസ്സരോ ഹോതി അസ്സാമീ അവസവത്തീ; സകുണോപി താവ, ഭന്തേ, യസ്മിം കുലാവകേ പടിവസതി, തത്ഥ സോ ഇസ്സരോ ഹോതി സാമീ വസവത്തീ’’തി.

‘‘ദസയിമേ, മഹാരാജ, കായാനുഗതാ ധമ്മാ ഭവേ ഭവേ കായം അനുധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി. കതമേ ദസ? സീതം ഉണ്ഹം ജിഘച്ഛാ പിപാസാ ഉച്ചാരോ പസ്സാവോ മിദ്ധം ജരാ ബ്യാധി മരണം. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ കായാനുഗതാ ധമ്മാ ഭവേ ഭവേ കായം അനുധാവന്തി അനുപരിവത്തന്തി, തത്ഥ അരഹാ അനിസ്സരോ അസ്സാമീ അവസവത്തീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന അരഹതോ കായേ ആണാ നപ്പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹീ’’തി? ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി പഥവിനിസ്സിതാ സത്താ, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ ചരന്തി വിഹരന്തി വുത്തിം കപ്പേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം പഥവിയാ ആണാ പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹതോ ചിത്തം കായം നിസ്സായ പവത്തതി, ന ച അരഹതോ കായേ ആണാ പവത്തതി ഇസ്സരിയം വാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതീ’’തി? ‘‘അഭാവിതത്താ, മഹാരാജ, ചിത്തസ്സ പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതി. യഥാ, മഹാരാജ, ഗോണോ ഛാതോ പരിതസിതോ അബലദുബ്ബലപരിത്തകതിണേസു വാ ലതായ വാ ഉപനിബദ്ധോ അസ്സ, യദാ സോ ഗോണോ പരികുപിതോ ഹോതി, തദാ സഹ ഉപനിബന്ധനേന പക്കമതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അഭാവിതചിത്തസ്സ വേദനാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തം പരികോപേതി, ചിത്തം പരികുപിതം കായം ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തകം കരോതി. അഥ ഖോ സോ അഭാവിതചിത്തോ തസതി രവതി ഭേരവരാവമഭിരവതി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന പുഥുജ്ജനോ കായികമ്പി ചേതസികമ്പി വേദനം വേദയതീ’’തി.

‘‘കിം പന തം കാരണം, യേന കാരണേന അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’’ന്തി? ‘‘അരഹതോ, മഹാരാജ, ചിത്തം ഭാവിതം ഹോതി സുഭാവിതം ദന്തം സുദന്തം അസ്സവം വചനകരം, സോ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ‘അനിച്ച’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി, സമാധിഥമ്ഭേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി, തസ്സ തം ചിത്തം സമാധിഥമ്ഭേ ഉപനിബന്ധനം ന വേധതി ന ചലതി, ഠിതം ഹോതി അവിക്ഖിത്തം, തസ്സ വേദനാവികാരവിപ്ഫാരേന കായോ ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തതി, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അരഹാ ഏകം വേദനം വേദയതി കായികം, ന ചേതസിക’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തം നാമ ലോകേ അച്ഛരിയം യം കായേ ചലമാനേ ചിത്തം ന ചലതി, തത്ഥ മേ കാരണം ബ്രൂഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാരുക്ഖേ ഖന്ധസാഖാപലാസസമ്പന്നേ അനിലബലസമാഹതേ സാഖാ ചലതി, അപി നു തസ്സ ഖന്ധോപി ചലതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അരഹാ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ ‘അനിച്ച’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി, സമാധിഥമ്ഭേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി, തസ്സ തം ചിത്തം സമാധിഥമ്ഭേ ഉപനിബന്ധനം ന വേധതി ന ചലതി, ഠിതം ഹോതി അവിക്ഖിത്തം, തസ്സ വേദനാവികാരവിപ്ഫാരേന കായോ ആഭുജതി നിബ്ഭുജതി സമ്പരിവത്തതി, ചിത്തം പന തസ്സ ന വേധതി ന ചലതി ഖന്ധോ വിയ മഹാരുക്ഖസ്സാ’’തി. ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, ന മേ ഏവരൂപോ സബ്ബകാലികോ ധമ്മപദീപോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി.

അരഹന്തവേദനാവേദിയനപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. അഭിസമയന്തരായകരപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധ യോ കോചി ഗിഹീ പാരാജികം അജ്ഝാപന്നോ ഭവേയ്യ, സോ അപരേന സമയേന പബ്ബാജേയ്യ, അത്തനാപി സോ ന ജാനേയ്യ ‘ഗിഹിപാരാജികം അജ്ഝാപന്നോസ്മീ’തി, നപി തസ്സ അഞ്ഞോ കോചി ആചിക്ഖേയ്യ ‘ഗിഹിപാരാജികം അജ്ഝാപന്നോസീ’തി. സോ ച തഥത്തായ പടിപജ്ജേയ്യ, അപി നു തസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കേന, ഭന്തേ, കാരണേനാ’’തി? ‘‘യോ തസ്സ ഹേതു ധമ്മാഭിസമയായ, സോ തസ്സ സമുച്ഛിന്നോ, തസ്മാ ധമ്മാഭിസമയോ ന ഭവതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘ജാനന്തസ്സ കുക്കുച്ചം ഹോതി, കുക്കുച്ചേ സതി ആവരണം ഹോതി, ആവടേ ചിത്തേ ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതീ’തി. ഇമസ്സ പന അജാനന്തസ്സ അകുക്കുച്ചജാതസ്സ സന്തചിത്തസ്സ വിഹരതോ കേന കാരണേന ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി, വിസമേന വിസമേനേസോ പഞ്ഹോ ഗച്ഛതി, ചിന്തേത്വാ വിസജ്ജേഥാ’’തി.

‘‘രുഹതി, മഹാരാജ, സുകട്ഠേ സുകലലേ മണ്ഡഖേത്തേ സാരദം സുഖസയിതം ബീജ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അപി നു, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവ ബീജം ഘനസേലസിലാതലേ രുഹേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവ ബീജം കലലേ രുഹതി, കിസ്സ ഘനസേലേ ന രുഹതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, തസ്സ ബീജസ്സ രുഹനായ ഘനസേലേ ഹേതു, അഹേതുനാ ബീജം ന രുഹതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേന ഹേതുനാ തസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ ഭവേയ്യ, സോ തസ്സ ഹേതു സമുച്ഛിന്നോ, അഹേതുനാ ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ദണ്ഡലേഡ്ഡുലഗുളമുഗ്ഗരാ പഥവിയാ ഠാനമുപഗച്ഛന്തി, അപി നു, മഹാരാജ, തേ യേവ ദണ്ഡലേഡ്ഡുലഗുളമുഗ്ഗരാ ഗഗനേ ഠാനമുപഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പനേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന തേ യേവ ദണ്ഡലേഡ്ഡുലഗുളമുഗ്ഗരാ പഥവിയാ ഠാനമുപഗച്ഛന്തി, കേന കാരണേന ഗഗനേ ന തിട്ഠന്തീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, തേസം ദണ്ഡലേഡ്ഡുലഗുളമുഗ്ഗരാനം പതിട്ഠാനായ ആകാസേ ഹേതു, അഹേതുനാ ന തിട്ഠന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ തേന ദോസേന അഭിസമയഹേതു സമുച്ഛിന്നോ, ഹേതുസമുഗ്ഘാതേ അഹേതുനാ അഭിസമയോ ന ഹോതീതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഥലേ അഗ്ഗി ജലതി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, സോ യേവ അഗ്ഗി ഉദകേ ജലതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പനേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന സോ യേവ അഗ്ഗി ഥലേ ജലതി, കേന കാരണേന ഉദകേ ന ജലതീ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, അഗ്ഗിസ്സ ജലനായ ഉദകേ ഹേതു, അഹേതുനാ ന ജലതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ തേന ദോസേന അഭിസമയഹേതു സമുച്ഛിന്നോ, ഹേതുസമുഗ്ഘാതേ അഹേതുനാ ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, പുനപേതം അത്ഥം ചിന്തേഹി, ന മേ തത്ഥ ചിത്തസഞ്ഞത്തി ഭവതി, അജാനന്തസ്സ അസതി കുക്കുച്ചേ ആവരണം ഹോതീതി, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. ‘‘അപി നു, മഹാരാജ, വിസം ഹലാഹലം അജാനന്തേന ഖായിതം ജീവിതം ഹരതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അജാനന്തേനപി കതം പാപം അഭിസമയന്തരായകരം ഹോതി.

‘‘അപി നു, മഹാരാജ, അഗ്ഗി അജാനിത്വാ അക്കമന്തം ഡഹതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അജാനന്തേനപി കതം പാപം അഭിസമയന്തരായകരം ഹോതി.

‘‘അപി നു, മഹാരാജ, അജാനന്തം ആസീവിസോ ഡംസിത്വാ ജീവിതം ഹരതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അജാനന്തേനപി കതം പാപം അഭിസമയന്തരായകരം ഹോതി.

‘‘നനു, മഹാരാജ, കാലിങ്ഗരാജാ സമണകോലഞ്ഞോ സത്തരതനപരികിണ്ണോ ഹത്ഥിരതനമഭിരുയ്ഹ കുലദസ്സനായ ഗച്ഛന്തോ അജാനന്തോപി നാസക്ഖി ബോധിമണ്ഡസ്സ ഉപരിതോ ഗന്തും, ഇദമേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന അജാനന്തേനപി കതം പാപം അഭിസമയന്തരായകരം ഹോതീ’’തി? ‘‘ജിനഭാസിതം, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം ന സക്കാ പടിക്കോസിതും, ഏസോവേതസ്സ അത്ഥോ തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അഭിസമയന്തരായകരപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. ദുസ്സീലപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഗിഹിദുസ്സീലസ്സ ച സമണദുസ്സീലസ്സ ച കോ വിസേസോ, കിം നാനാകരണം, ഉഭോപേതേ സമസമഗതികാ, ഉഭിന്നമ്പി സമസമോ വിപാകോ ഹോതി, ഉദാഹു കിഞ്ചി നാനാകാരണം അത്ഥീ’’തി?

‘‘ദസ യിമേ, മഹാരാജ, ഗുണാ സമണദുസ്സീലസ്സ ഗിഹിദുസ്സീലതോ വിസേസേന അതിരേകാ, ദസഹി ച കാരണേഹി ഉത്തരിം ദക്ഖിണം വിസോധേതി.

‘‘കതമേ ദസ ഗുണാ സമണദുസ്സീലസ്സ ഗിഹിദുസ്സീലതോ വിസേസേന അതിരേകാ? ഇധ, മഹാരാജ, സമണദുസ്സീലോ ബുദ്ധേ സഗാരവോ ഹോതി, ധമ്മേ സഗാരവോ ഹോതി, സങ്ഘേ സഗാരവോ ഹോതി, സബ്രഹ്മചാരീസു സഗാരവോ ഹോതി, ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായ വായമതി, സവനബഹുലോ ഹോതി, ഭിന്നസീലോപി, മഹാരാജ, ദുസ്സീലോ പരിസഗതോ ആകപ്പം ഉപട്ഠപേതി, ഗരഹഭയാ കായികം വാചസികം രക്ഖതി, പധാനാഭിമുഖഞ്ചസ്സ ഹോതി ചിത്തം, ഭിക്ഖുസാമഞ്ഞം ഉപഗതോ ഹോതി. കരോന്തോപി, മഹാരാജ, സമണദുസ്സീലോ പാപം പടിച്ഛന്നം ആചരതി. യഥാ, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ സപതികാ നിലീയിത്വാ രഹസ്സേനേവ പാപമാചരതി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കരോന്തോപി സമണദുസ്സീലോ പാപം പടിച്ഛന്നം ആചരതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ ഗുണാ സമണദുസ്സീലസ്സ ഗിഹിദുസ്സീലതോ വിസേസേന അതിരേകാ.

‘‘കതമേഹി ദസഹി കാരണേഹി ഉത്തരിം ദക്ഖിണം വിസോധേതി? അനവജ്ജകവചധാരണതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ഇസിസാമഞ്ഞഭണ്ഡുലിങ്ഗധാരണതോപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, സങ്ഘസമയമനുപ്പവിട്ഠതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസരണഗതതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, പധാനാസയനികേതവാസിതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ജിനസാസനധര [ജിനസാസനധന (സീ. പീ.)] പരിയേസനതോപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, പവരധമ്മദേസനതോപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ധമ്മദീപഗതിപരായണതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ‘അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ’തി ഏകന്തഉജുദിട്ഠിതായപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി, ഉപോസഥസമാദാനതോപി ദക്ഖിണം വിസോധേതി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, ദസഹി കാരണേഹി ഉത്തരിം ദക്ഖിണം വിസോധേതി.

‘‘സുവിപന്നോപി ഹി, മഹാരാജ, സമണദുസ്സീലോ ദായകാനം ദക്ഖിണം വിസോധേതി. യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം സുബഹലമ്പി കലലകദ്ദമരജോജല്ലം അപനേതി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സുവിപന്നോപി സമണദുസ്സീലോ ദായകാനം ദക്ഖിണം വിസോധേതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഉണ്ഹോദകം സുകുധിതമ്പി [സുകഠിതമ്പി (സീ. പീ), സുഖുഠിതമ്പി (സ്യാ.)] ജ്ജലന്തം മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സുവിപന്നോപി സമണദുസ്സീലോ ദായകാനം ദക്ഖിണം വിസോധേതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഭോജനം വിരസമ്പി ഖുദാദുബ്ബല്യം അപനേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സുവിപന്നോപി സമണദുസ്സീലോ ദായകാനം ദക്ഖിണം വിസോധേതി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, തഥാഗതേന ദേവാതിദേവേന മജ്ഝിമനികായവരലഞ്ഛകേ ദക്ഖിണവിഭങ്ഗേ വേയ്യാകരണേ –

‘‘‘യോ സീലവാ ദുസ്സീലേസു ദദാതി ദാനം, ധമ്മേന ലദ്ധം സുപസന്നചിത്തോ;

അഭിസദ്ദഹം കമ്മഫലം ഉളാരം, സാ ദക്ഖിണാ ദായകതോ വിസുജ്ഝതീ’’’തി [മ. നി. ൩.൩൮൨].

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, താവതകം മയം പഞ്ഹം അപുച്ഛിമ്ഹ, തം ത്വം ഓപമ്മേഹി കാരണേഹി വിഭാവേന്തോ അമതമധുരം സവനൂപഗം അകാസി. യഥാ നാമ, ഭന്തേ, സൂദോ വാ സൂദന്തേവാസീ വാ താവതകം മംസം ലഭിത്വാ നാനാവിധേഹി സമ്ഭാരേഹി സമ്പാദേത്വാ രാജൂപഭോഗം കരോതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, താവതകം മയം പഞ്ഹം അപുച്ഛിമ്ഹ, തം ത്വം ഓപമ്മേഹി കാരണേഹി വിഭാവേത്വാ അമതമധുരം സവനൂപഗം അകാസീ’’തി.

ദുസ്സീലപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഉദകസത്തജീവപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമം ഉദകം അഗ്ഗിമ്ഹി തപ്പമാനം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധം, കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഉദകം ജീവതി, കിം കീളമാനം സദ്ദായതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേന പടിപീളിതം സദ്ദായതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, ഉദകം ജീവതി, നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അപി ച, മഹാരാജ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധ’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധേകച്ചേ തിത്ഥിയാ ഉദകം ജീവതീതി സീതോദകം പടിക്ഖിപിത്വാ ഉദകം താപേത്വാ വേകതികവേകതികം പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ തുമ്ഹേ ഗരഹന്തി പരിഭവന്തി ‘ഏകിന്ദ്രിയം സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജീവം വിഹേഠേന്തീ’തി, തം തേസം ഗരഹം പരിഭവം വിനോദേഹി അപനേഹി നിച്ഛാരേഹീ’’തി. ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, ഉദകം ജീവതി, നത്ഥി, മഹാരാജ, ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അപി ച, മഹാരാജ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധം.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം സോബ്ഭസരസരിതദഹതളാകകന്ദരപദരഉദപാനനിന്നപോക്ഖരണിഗതം വാതാതപവേഗസ്സ മഹന്തതായ പരിയാദിയതി പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, അപി നു തത്ഥ ഉദകം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധ’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ഉദകം ജീവേയ്യ, തത്ഥാപി ഉദകം സദ്ദായേയ്യ, ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന ജാനാഹി ‘നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധ’ന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി ‘നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതീ’തി. യദാ പന, മഹാരാജ, ഉദകം തണ്ഡുലേഹി സമ്മിസ്സിതം ഭാജനഗതം ഹോതി പിഹിതം ഉദ്ധനേ അഠപിതം, അപി നു തത്ഥ ഉദകം സദ്ദായതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അചലം ഹോതി സന്തസന്ത’’ന്തി. ‘‘തം യേവ പന, മഹാരാജ, ഉദകം ഭാജനഗതം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേത്വാ ഉദ്ധനേ ഠപിതം ഹോതി, അപി നു തത്ഥ ഉദകം അചലം ഹോതി സന്തസന്ത’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ചലതി ഖുബ്ഭതി ലുളതി ആവിലതി ഊമിജാതം ഹോതി, ഉദ്ധമധോ ദിസാവിദിസം ഗച്ഛതി, ഉത്തരതി പതരതി ഫേണമാലീ ഹോതീതി. കിസ്സ പന തം, മഹാരാജ, പാകതികം ഉദകം ന ചലതി സന്തസന്തം ഹോതി, കിസ്സ പന അഗ്ഗിഗതം ചലതി ഖുബ്ഭതി ലുളതി ആവിലതി ഊമിജാതം ഹോതി, ഉദ്ധമധോ ദിസാവിദിസം ഗച്ഛതി, ഉത്തരതി പതരതി ഫേണമാലീ ഹോതീ’’തി? ‘‘പാകതികം, ഭന്തേ, ഉദകം ന ചലതി, അഗ്ഗികതം പന ഉദകം അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി സദ്ദായതി ബഹുവിധ’’ന്തി. ‘‘ഇമിനാപി മഹാരാജ, കാരണേന ജാനാഹി ‘നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതീ’തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരം കാരണം സുണോഹി, നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതി. ഹോതി തം, മഹാരാജ, ഉദകം ഘരേ ഘരേ ഉദകവാരകഗതം പിഹിത’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അപി നു തം, മഹാരാജ, ഉദകം ചലതി ഖുബ്ഭതി ലുളതി ആവിലതി ഊമിജാതം ഹോതി, ഉദ്ധമധോ ദിസാവിദിസം ഗച്ഛതി, ഉത്തരതി പതരതി ഫേണമാലീ ഹോതീ’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അചലം തം ഹോതി പാകതികം ഉദകവാരകഗതം ഉദക’’ന്തി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, ‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ചലതി ഖുബ്ഭതി ലുളതി ആവിലതി ഊമിജാതം ഹോതി, ഉദ്ധമധോ ദിസാവിദിസം ഗച്ഛതി, ഉത്തരതി പതരതി ഫേണമാലീ ഹോതി, ഉസ്സക്കിത്വാ ഓസ്സക്കിത്വാ [ഓസ്സക്കിത്വാ’’തി പദം സീ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] വേലായ പഹരതി സദ്ദായതി ബഹുവിധ’’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുതപുബ്ബം ഏതം മയാ ദിട്ഠപുബ്ബഞ്ച ‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ഹത്ഥസതമ്പി ദ്വേപി ഹത്ഥസതാനി ഗഗനേ ഉസ്സക്കതീ’’’തി. ‘‘കിസ്സ, മഹാരാജ, ഉദകവാരകഗതം ഉദകം ന ചലതി ന സദ്ദായതി, കിസ്സ പന മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ചലതി സദ്ദായതീ’’തി? ‘‘വാതവേഗസ്സ മഹന്തതായ, ഭന്തേ, മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ചലതി സദ്ദായതി, ഉദകവാരകഗതം ഉദകം അഘട്ടിതം കേഹിചി ന ചലതി ന സദ്ദായതീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വാതവേഗസ്സ മഹന്തതായ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം ചലതി സദ്ദായതി ഏവമേവ അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതീ’’തി.

‘‘നനു, മഹാരാജ, ഭേരിപോക്ഖരം സുക്ഖം സുക്ഖേന ഗോചമ്മേന ഓനന്ധന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’. ‘‘അപി നു, മഹാരാജ, ഭേരിയാ ജീവോ വാ സത്തോ വാ അത്ഥീ’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന, മഹാരാജ, ഭേരീ സദ്ദായതീ’’തി? ‘‘ഇത്ഥിയാ വാ, ഭന്തേ, പുരിസസ്സ വാ തജ്ജേന വായാമേനാ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസ്സ വാ തജ്ജേന വായാമേന ഭേരീ സദ്ദായതി, ഏവമേവ അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതി. ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന ജാനാഹി ‘നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ, അഗ്ഗിസന്താപവേഗസ്സ മഹന്തതായ ഉദകം സദ്ദായതീ’തി.

‘‘മയ്ഹമ്പി താവ, മഹാരാജ, തവ പുച്ഛിതബ്ബം അത്ഥി, ഏവമേസോ പഞ്ഹോ സുവിനിച്ഛിതോ ഹോതി, കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേഹിപി ഭാജനേഹി ഉദകം തപ്പമാനം സദ്ദായതി, ഉദാഹു ഏകച്ചേഹി യേവ ഭാജനേഹി തപ്പമാനം സദ്ദായതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സബ്ബേഹിപി ഭാജനേഹി ഉദകം തപ്പമാനം സദ്ദായതി, ഏകച്ചേഹി യേവ ഭാജനേഹി ഉദകം തപ്പമാനം സദ്ദായതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ജഹിതോസി സകസമയം, പച്ചാഗതോസി മമ വിസയം, നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാ. യദി, മഹാരാജ, സബ്ബേഹിപി ഭാജനേഹി ഉദകം തപ്പമാനം സദ്ദായേയ്യ, യുത്തമിദം ‘ഉദകം ജീവതീ’തി വത്തും. ന ഹി, മഹാരാജ, ഉദകം ദ്വയം ഹോതി, യം സദ്ദായതി, തം ജീവതി, യം ന സദ്ദായതി, തം ന ജീവതീതി. യദി, മഹാരാജ, ഉദകം ജീവേയ്യ, മഹന്താനം ഹത്ഥിനാഗാനം ഉസ്സന്നകായാനം പഭിന്നാനം സോണ്ഡായ ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കുച്ഛിം പവേസയന്താനം, തമ്പി ഉദകം തേസം ദന്തന്തരേ ചിപ്പിയമാനം സദ്ദായേയ്യ. ഹത്ഥസതികാപി മഹാനാവാ ഗരുകാ ഭാരികാ അനേകസതസഹസ്സഭാരപരിപൂരാ മഹാസമുദ്ദേ വിചരന്തി, താഹിപി ചിപ്പിയമാനം ഉദകം സദ്ദായേയ്യ. മഹതിമഹന്താപി മച്ഛാ അനേകസതയോജനികകായാ തിമീ തിമിങ്ഗലാ തിമിരപിങ്ഗലാ അബ്ഭന്തരേ നിമുഗ്ഗാ മഹാസമുദ്ദേ നിവാസട്ഠാനതായ പടിവസന്താ മഹാഉദകധാരാ ആചമന്തി ധമന്തി ച, തേസമ്പി തം ദന്തന്തരേപി ഉദരന്തരേപി ചിപ്പിയമാനം ഉദകം സദ്ദായേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, മഹാരാജ, ഏവരൂപേഹി ഏവരൂപേഹി മഹന്തേഹി പടിപീളനേഹി പടിപീളിതം ഉദകം ന സദ്ദായതി തസ്മാപി നത്ഥി ഉദകേ ജീവോ വാ സത്തോ വാതി, ഏവമേതം, മഹാരാജ, ധാരേഹീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ദോസാഗതോ പഞ്ഹോ അനുച്ഛവികായ വിഭത്തിയാ വിഭത്തോ, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, മഹഗ്ഘം മണിരതനം ഛേകം ആചരിയം കുസലം സിക്ഖിതം മണികാരം പാപുണിത്വാ കിത്തിം ലഭേയ്യ ഥോമനം പസംസം, മുത്താരതനം വാ മുത്തികം ദുസ്സരതനം വാ ദുസ്സികം, ലോഹിതചന്ദനം വാ ഗന്ധികം പാപുണിത്വാ കിത്തിം ലഭേയ്യ ഥോമനം പസംസം. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ദോസാഗതോ [ദേസാഗതോ (സീ. പീ.)] പഞ്ഹോ അനുച്ഛവികായ വിഭത്തിയാ വിഭത്തോ, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഉദകസത്തജീവപഞ്ഹോ നവമോ.

ബുദ്ധവഗ്ഗോ പഠമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ നവ പഞ്ഹാ.