൨. ഗോതമിവത്ഥദാനപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ മാതുച്ഛായ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ വസ്സികസാടികായ ദീയമാനായ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സങ്ഘരതനതോ ന ഭാരികോ ന ഗരുകോ ന ദക്ഖിണേയ്യോ, യം തഥാഗതോ സകായ മാതുച്ഛായ സയം പിഞ്ജിതം [പിച്ഛിതം (സീ. പീ.)] സയം ലുഞ്ചിതം സയം പോഥിതം സയം കന്തിതം സയം വായിതം വസ്സികസാടികം അത്തനോ ദീയമാനം സങ്ഘസ്സ ദാപേസി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സങ്ഘരതനതോ ഉത്തരോ ഭവേയ്യ അധികോ വാ വിസിട്ഠോ വാ, ‘മയി ദിന്നേ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’തി ന തഥാഗതോ മാതുച്ഛായ സയം പിഞ്ജിതം സയം ലുഞ്ചിതം സയം പോഥിതം വസ്സികസാടികം സങ്ഘേ ദാപേയ്യ, യസ്മാ ച ഖോ ഭന്തേ നാഗസേന തഥാഗതോ അത്താനം ന പത്ഥയതി [ന പത്ഥീയതി (സീ. പീ.)] ന ഉപനിസ്സയതി, തസ്മാ തഥാഗതോ മാതുച്ഛായ തം വസ്സികസാടികം സങ്ഘസ്സ ദാപേസീ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ മാതുച്ഛായ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ വസ്സികസാടികായ ദീയമാനായ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി. തം പന ന അത്തനോ പതിമാനനസ്സ അവിപാകതായ ന അദക്ഖിണേയ്യതായ, അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, ഹിതത്ഥായ അനുകമ്പായ അനാഗതമദ്ധാനം സങ്ഘോ മമച്ചയേന ചിത്തീകതോ ഭവിസ്സതീതി വിജ്ജമാനേ യേവ ഗുണേ പരികിത്തയന്തോ ഏവമാഹ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പിതാ ധരമാനോ യേവ അമച്ചഭടബലദോവാരികഅനീകട്ഠപാരിസജ്ജജനമജ്ഝേ രഞ്ഞോ സന്തികേ പുത്തസ്സ വിജ്ജമാനം യേവ ഗുണം പകിത്തേതി [പരികിത്തേതി (ക.)] ‘ഇധ ഠപിതോ അനാഗതമദ്ധാനം ജനമജ്ഝേ പൂജിതോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഹിതത്ഥായ അനുകമ്പായ അനാഗതമദ്ധാനം സങ്ഘോ മമച്ചയേന ചിത്തീകതോ ഭവിസ്സതീതി വിജ്ജമാനേ യേവ ഗുണേ പകിത്തയന്തോ ഏവമാഹ ‘സങ്ഘേ ഗോതമി ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പുജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’തി.

‘‘ന ഖോ, മഹാരാജ, താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ. യഥാ, മഹാരാജ, മാതാപിതരോ പുത്താനം ഉച്ഛാദേന്തി പരിമദ്ദന്തി നഹാപേന്തി സമ്ബാഹേന്തി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, താവതകേന ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനനഹാപനസമ്ബാഹനമത്തകേന ‘പുത്തോ മാതാപിതൂഹി അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അകാമകരണീയാ ഭന്തേ പുത്താ മാതാപിതൂനം, തസ്മാ മാതാപിതരോ പുത്താനം ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനനഹാപനസമ്ബാഹനം കരോന്തീ’’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാതി. അപി ച തഥാഗതോ അകാമകരണീയം കരോന്തോ മാതുച്ഛായ തം വസ്സികസാടികം സങ്ഘസ്സ ദാപേസി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ ഉപായനം ആഹരേയ്യ, തം രാജാ ഉപായനം അഞ്ഞതരസ്സ ഭടസ്സ വാ ബലസ്സ വാ സേനാപതിസ്സ വാ പുരോഹിതസ്സ വാ ദദേയ്യ. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ താവതകേന ഉപായനപടിലാഭമത്തകേന രഞ്ഞാ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, രാജഭത്തികോ, ഭന്തേ, സോ പുരിസോ രാജൂപജീവീ, തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ രാജാ ഉപായനം ദേതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ന താവതകേന വസ്സികസാടികാനുപ്പദാനമത്തകേന സങ്ഘോ തഥാഗതതോ അധികോ നാമ ഹോതി വിസിട്ഠോ വാ, അഥ ഖോ തഥാഗതഭത്തികോ തഥാഗതൂപജീവീ. തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ തഥാഗതോ സങ്ഘസ്സ വസ്സികസാടികം ദാപേസി.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ഏവം അഹോസി ‘സഭാവപടിപൂജനീയോ സങ്ഘോ, മമ സന്തകേന സങ്ഘം പടിപൂജേസ്സാമീ’തി സങ്ഘസ്സ വസ്സികസാടികം ദാപേസി, ന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അത്തനോ യേവ പടിപൂജനം വണ്ണേതി, അഥ ഖോ യേ ലോകേ പടിപൂജനാരഹാ, തേസമ്പി തഥാഗതോ പടിപൂജനം വണ്ണേതി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന മജ്ഝിമനികായവരലഞ്ഛകേ ധമ്മദായാദധമ്മപരിയായേ അപ്പിച്ഛപ്പടിപത്തിം പകിത്തയമാനേന ‘അസു യേവ മേ പുരിമോ ഭിക്ഖു പുജ്ജതരോ ച പാസംസതരോ ചാ’തി. ‘‘നത്ഥി, മഹാരാജ, ഭവേസു കോചി സത്തോ തഥാഗതതോ ദക്ഖിണേയ്യോ വാ ഉത്തരോ വാ അധികോ വാ വിസിട്ഠോ വാ, തഥാഗതോവ ഉത്തരോ അധികോ വിസിട്ഠോ.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, സംയുത്തനികായവരേ മാണവഗാമികേന ദേവപുത്തേന ഭഗവതോ പുരതോ ഠത്വാ ദേവമനുസ്സമജ്ഝേ –

‘‘‘വിപുലോ രാജഗഹീയാനം [രാജഗഹികാനം (ക.) സം. നി. ൧.൧൧൧ പസ്സിതബ്ബം], ഗിരി സേട്ഠോ പവുച്ചതി;

സേതോ ഹിമവതം സേട്ഠോ, ആദിച്ചോ അഘഗാമിനം.

‘‘‘സമുദ്ദോ ഉദധിനം സേട്ഠോ, നക്ഖത്താനഞ്ച ചന്ദിമാ;

സദേവകസ്സ ലോകസ്സ, ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ പവുച്ചതീ’തി.

‘‘താ ഖോ പനേതാ, മഹാരാജ, മാണവഗാമികേന ദേവപുത്തേന ഗാഥാ സുഗീതാ ന ദുഗ്ഗീതാ, സുഭാസിതാ ന ദുബ്ഭാസിതാ, അനുമതാ ച ഭഗവതാ, നനു, മഹാരാജ, ഥേരേനപി സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ ഭണിതം –

‘‘‘ഏകോ മനോപസാദോ; സരണഗമനമഞ്ജലിപണാമോ വാ;

ഉസ്സഹതേ താരയിതും, മാരബലനിസൂദനേ ബുദ്ധേ’തി.

‘‘ഭഗവതാ ച ഭണിതം ദേവാതിദേവേന ‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ദേവമനുസ്സാന’’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഗോതമിവത്ഥദാനപഞ്ഹോ ദുതിയോ.