൭. കുസലാകുസലസമവിസമപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന ‘കുസലകാരിസ്സപി അകുസലകാരിസ്സപി വിപാകോ സമസമോ, ഉദാഹു കോചി വിസേസോ അത്ഥീ’തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, കുസലസ്സ ച അകുസലസ്സ ച വിസേസോ, കുസലം, മഹാരാജ, സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം, അകുസലം ദുക്ഖവിപാകം നിരയസംവത്തനിക’’ന്തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘ദേവദത്തോ ഏകന്തകണ്ഹോ, ഏകന്തകണ്ഹേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, ബോധിസത്തോ ഏകന്തസുക്കോ, ഏകന്തസുക്കേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ’തി. പുന ച ദേവദത്തോ ഭവേ ഭവേ യസേന ച പക്ഖേന ച ബോധിസത്തേന സമസമോ ഹോതി, കദാചി അധികതരോ വാ. യദാ ദേവദത്തോ നഗരേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തസ്സ രഞ്ഞോ പുരോഹിതപുത്തോ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ ഛവകചണ്ഡാലോ അഹോസി വിജ്ജാധരോ, വിജ്ജം പരിജപ്പിത്വാ അകാലേ അമ്ബഫലാനി നിബ്ബത്തേസി, ഏത്ഥ താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ യസേന ച നിഹീനോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ രാജാ അഹോസി മഹാ മഹീപതി സബ്ബകാമസമങ്ഗീ, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സൂപഭോഗോ അഹോസി ഹത്ഥിനാഗോ സബ്ബലക്ഖണസമ്പന്നോ, തസ്സ ചാരുഗതിവിലാസം അസഹമാനോ രാജാ വധമിച്ഛന്തോ ഹത്ഥാചരിയം ഏവമവോച ‘അസിക്ഖിതോ തേ, ആചരിയ, ഹത്ഥിനാഗോ, തസ്സ ആകാസഗമനം നാമ കാരണം കരോഹീ’തി, തത്ഥപി താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ ലാമകോ തിരച്ഛാനഗതോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി പവനേ നട്ഠായികോ, തദാ ബോധിസത്തോ മഹാപഥവീ നാമ മക്കടോ അഹോസി, ഏത്ഥപി താവ ദിസ്സതി വിസേസോ മനുസ്സസ്സ ച തിരച്ഛാനഗതസ്സ ച, തത്ഥപി താവ ബോധിസത്തോ ദേവദത്തതോ ജാതിയാ നിഹീനോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി സോണുത്തരോ നാമ നേസാദോ ബലവാ ബലവതരോ നാഗബലോ, തദാ ബോധിസത്തോ ഛദ്ദന്തോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി. തദാ സോ ലുദ്ദകോ തം ഹത്ഥിനാഗം ഘാതേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി വനചരകോ അനികേതവാസീ, തദാ ബോധിസത്തോ സകുണോ അഹോസി തിത്തിരോ മന്തജ്ഝായീ, തദാപി സോ വനചരകോ തം സകുണം ഘാതേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ കലാബു നാമ കാസിരാജാ [കാസികരാജാ (ക.)] അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ താപസോ അഹോസി ഖന്തിവാദീ. തദാ സോ രാജാ തസ്സ താപസസ്സ കുദ്ധോ ഹത്ഥപാദേ വംസകളീരേ വിയ ഛേദാപേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ ച യസേന ച.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി വനചരോ, തദാ ബോധിസത്തോ നന്ദിയോ നാമ വാനരിന്ദോ അഹോസി, തദാപി സോ വനചരോ തം വാനരിന്ദം ഘാതേസി സദ്ധിം മാതരാ കനിട്ഠഭാതികേന ച, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി അചേലകോ കാരമ്ഭിയോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോ പണ്ഡരകോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി പവനേ ജടിലകോ, തദാ ബോധിസത്തോ തച്ഛകോ നാമ മഹാസൂകരോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ചേതീസു സൂരപരിചരോ നാമ രാജാ അഹോസി ഉപരി പുരിസമത്തേ ഗഗനേ വേഹാസങ്ഗമോ, തദാ ബോധിസത്തോ കപിലോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ ജാതിയാ ച യസേന ച.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി സാമോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോ രുരു നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ജാതിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മനുസ്സോ അഹോസി ലുദ്ദകോ പവനചരോ, തദാ ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിനാഗോ അഹോസി, സോ ലുദ്ദകോ തസ്സ ഹത്ഥിനാഗസ്സ സത്തക്ഖത്തും ദന്തേ ഛിന്ദിത്വാ ഹരി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ യോനിയാ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സിങ്ഗാലോ അഹോസി ഖത്തിയധമ്മോ, സോ യാവതാ ജമ്ബുദീപേ പദേസരാജാനോ തേ സബ്ബേ അനുയുത്തേ അകാസി, തദാ ബോധിസത്തോ വിധുരോ നാമ പണ്ഡിതോ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ യസേന അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ഹത്ഥിനാഗോ ഹുത്വാ ലടുകികായ സകുണികായ പുത്തകേ ഘാതേസി, തദാ ബോധിസത്തോപി ഹത്ഥിനാഗോ അഹോസി യൂഥപതി, തത്ഥ താവ ഉഭോപി തേ സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ യക്ഖോ അഹോസി അധമ്മോ നാമ, തദാ ബോധിസത്തോപി യക്ഖോ അഹോസി ധമ്മോ നാമ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ നാവികോ അഹോസി പഞ്ചന്നം കുലസതാനം ഇസ്സരോ, തദാ ബോധിസത്തോപി നാവികോ അഹോസി പഞ്ചന്നം കുലസതാനം ഇസ്സരോ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സത്ഥവാഹോ അഹോസി പഞ്ചന്നം സകടസതാനം ഇസ്സരോ, തദാ ബോധിസത്തോപി സത്ഥവാഹോ അഹോസി പഞ്ചന്നം സകടസതാനം ഇസ്സരോ, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സാഖോ നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോപി നിഗ്രോധോ നാമ മിഗരാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ സാഖോ നാമ സേനാപതി അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോപി നിഗ്രോധോ നാമ രാജാ അഹോസി, തത്ഥപി താവ ഉഭോപി സമസമാ അഹേസും.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ഖണ്ഡഹാലോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ ചന്ദോ നാമ രാജകുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ ഖണ്ഡഹാലോ യേവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ മഹാപദുമോ നാമ കുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ രാജാ സകപുത്തം ചോരപപാതേ ഖിപാപേസി, യതോ കുതോചി പിതാവ പുത്താനം അധികതരോ ഹോതി വിസിട്ഠോതി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ അധികതരോ.

‘‘പുന ചപരം യദാ ദേവദത്തോ മഹാപതാപോ നാമ രാജാ അഹോസി, തദാ ബോധിസത്തോ തസ്സ പുത്തോ ധമ്മപാലോ നാമ കുമാരോ അഹോസി, തദാ സോ രാജാ സകപുത്തസ്സ ഹത്ഥപാദേ സീസഞ്ച ഛേദാപേസി, തത്ഥപി താവ ദേവദത്തോ യേവ ഉത്തരോ അധികതരോ.

അജ്ജേതരഹി ഉഭോപി സക്യകുലേ ജായിംസു. ബോധിസത്തോ ബുദ്ധോ അഹോസി സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ, ദേവദത്തോ തസ്സ ദേവാതിദേവസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഇദ്ധിം നിബ്ബത്തേത്വാ ബുദ്ധാലയം അകാസി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യം മയാ ഭണിതം, തം സബ്ബം തഥം ഉദാഹു വിതഥ’’ന്തി?

‘‘യം ത്വം, മഹാരാജ, ബഹുവിധം കാരണം ഓസാരേസി, സബ്ബം തം തഥേവ, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, കണ്ഹോപി സുക്കോപി സമസമഗതികാ ഹോന്തി, തേന ഹി കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമസമവിപാകം ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമസമവിപാകം ഹോതി, ന ഹി, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ സബ്ബജനേഹി പടിവിരുദ്ധോ, ബോധിസത്തേനേവ പടിവിരുദ്ധോ. യോ തസ്സ ബോധിസത്തേന പടിവിരുദ്ധോ, സോ തസ്മിം തസ്മിം യേവ ഭവേ പച്ചതി ഫലം ദേതി. ദേവദത്തോപി, മഹാരാജ, ഇസ്സരിയേ ഠിതോ ജനപദേസു ആരക്ഖം ദേതി, സേതും സഭം പുഞ്ഞസാലം കാരേതി, സമണബ്രാഹ്മണാനം കപണദ്ധികവണിബ്ബകാനം നാഥാനാഥാനം യഥാപണിഹിതം ദാനം ദേതി. തസ്സ സോ വിപാകേന ഭവേ ഭവേ സമ്പത്തിയോ പടിലഭതി. കസ്സേതം, മഹാരാജ, സക്കാ വത്തും വിനാ ദാനേന ദമേന സംയമേന ഉപോസഥകമ്മേന സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സതീതി?

‘‘യം പന ത്വം, മഹാരാജ, ഏവം വദേസി ‘ദേവദത്തോ ച ബോധിസത്തോ ച ഏകതോ അനുപരിവത്തന്തീ’തി, സോ ന ജാതിസതസ്സ അച്ചയേന സമാഗമോ അഹോസി, ന ജാതിസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന, ന ജാതിസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന, കദാചി കരഹചി ബഹൂനം അഹോരത്താനം അച്ചയേന സമാഗമോ അഹോസി. യം പനേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കാണകച്ഛപോപമം ഉപദസ്സിതം മനുസ്സത്തപ്പടിലാഭായ, തഥൂപമം, മഹാരാജ, ഇമേസം സമാഗമം ധാരേഹി.

‘‘ന, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ ദേവദത്തേനേവ സദ്ധിം സമാഗമോ അഹോസി, ഥേരോപി, മഹാരാജ, സാരിപുത്തോ അനേകേസു ജാതിസതസഹസ്സേസു ബോധിസത്തസ്സ പിതാ അഹോസി, മഹാപിതാ അഹോസി, ചൂളപിതാ അഹോസി, ഭാതാ അഹോസി, പുത്തോ അഹോസി, ഭാഗിനേയ്യോ അഹോസി, മിത്തോ അഹോസി.

‘‘ബോധിസത്തോപി, മഹാരാജ, അനേകേസു ജാതിസതസഹസ്സേസു ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ പിതാ അഹോസി, മഹാപിതാ അഹോസി, ചൂളപിതാ അഹോസി, ഭാതാ അഹോസി, പുത്തോ അഹോസി, ഭാഗിനേയ്യോ അഹോസി, മിത്തോ അഹോസി, സബ്ബേപി, മഹാരാജ, സത്തനികായപരിയാപന്നാ സംസാരസോതമനുഗതാ സംസാരസോതേന വുയ്ഹന്താ അപ്പിയേഹിപി പിയേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, ഉദകം സോതേന വുയ്ഹമാനം സുചിഅസുചികല്യാണപാപകേന സമാഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേപി സത്തനികായപരിയാപന്നാ സംസാരസോതമനുഗതാ സംസാരസോതേന വുയ്ഹന്താ അപ്പിയേഹിപി പിയേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി. ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, യക്ഖോ സമാനോ അത്തനാ അധമ്മോ പരേ അധമ്മേ നിയോജേത്വാ സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി മഹാനിരയേ പച്ചി, ബോധിസത്തോപി, മഹാരാജ, യക്ഖോ സമാനോ അത്തനാ ധമ്മോ പരേ ധമ്മേ നിയോജേത്വാ സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി സഗ്ഗേ മോദി സബ്ബകാമസമങ്ഗീ, അപി ച, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ ഇമസ്മിം ഭവേ ബുദ്ധം അനാസാദനീയമാസാദയിത്വാ സമഗ്ഗഞ്ച സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ പഥവിം പാവിസി, തഥാഗതോ ബുജ്ഝിത്വാ സബ്ബധമ്മേ പരിനിബ്ബുതോ ഉപധിസങ്ഖയേ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

കുസലാകുസലസമവിസമപഞ്ഹോ സത്തമോ.