മേണ്ഡകപഞ്ഹാരമ്ഭകഥാ

അട്ഠമന്തപരിവജ്ജനീയട്ഠാനാനി

ഭസ്സപ്പവാദോ [ഭസ്സപ്പവേദീ (സീ. പീ.)] വേതണ്ഡീ, അതിബുദ്ധി വിചക്ഖണോ;

മിലിന്ദോ ഞാണഭേദായ, നാഗസേനമുപാഗമി.

വസന്തോ തസ്സ ഛായായ, പരിപുച്ഛം പുനപ്പുനം;

പഭിന്നബുദ്ധി ഹുത്വാന, സോപി ആസി തിപേടകോ.

നവങ്ഗം അനുമജ്ജന്തോ, രത്തിഭാഗേ രഹോഗതോ;

അദ്ദക്ഖി മേണ്ഡകേ പഞ്ഹേ, ദുന്നിവേഠേ സനിഗ്ഗഹേ.

‘‘പരിയായഭാസിതം അത്ഥി, അത്ഥി സന്ധായഭാസിതം;

സഭാവഭാസിതം അത്ഥി, ധമ്മരാജസ്സ സാസനേ.

‘‘തേസമത്ഥം അവിഞ്ഞായ, മേണ്ഡകേ ജിനഭാസിതേ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, വിഗ്ഗഹോ തത്ഥ ഹേസ്സതി.

‘‘ഹന്ദ കഥിം പസാദേത്വാ, ഛേജ്ജാപേസ്സാമി മേണ്ഡകേ;

തസ്സ നിദ്ദിട്ഠമഗ്ഗേന, നിദ്ദിസിസ്സന്ത്യനാഗതേ’’തി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ പഭാതായ രത്തിയാ ഉദ്ധസ്തേ [ഉട്ഠിതേ (സ്യാ.), ഉഗ്ഗതേ (സീ. പീ.)] അരുണേ സീസം ന്ഹത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അനുസ്സരിത്വാ അട്ഠ വത്തപദാനി സമാദിയി ‘‘ഇതോ മേ അനാഗതാനി സത്ത ദിവസാനി അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയിത്വാ തപോ ചരിതബ്ബോ ഭവിസ്സതി, സോഹം ചിണ്ണതപോ സമാനോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ മേണ്ഡകേ പഞ്ഹേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ പകതിദുസ്സയുഗം അപനേത്വാ ആഭരണാനി ച ഓമുഞ്ചിത്വാ കാസാവം നിവാസേത്വാ മുണ്ഡകപടിസീസകം സീസേ പടിമുഞ്ചിത്വാ മുനിഭാവമുപഗന്ത്വാ അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയി ‘‘ഇമം സത്താഹം മയാ ന രാജത്ഥോ അനുസാസിതബ്ബോ, ന രാഗൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ന ദോസൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ന മോഹൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ദാസകമ്മകരപോരിസേ ജനേപി നിവാതവുത്തിനാ ഭവിതബ്ബം, കായികം വാചസികം അനുരക്ഖിതബ്ബം, ഛപി ആയതനാനി നിരവസേസതോ അനുരക്ഖിതബ്ബാനി, മേത്താഭാവനായ മാനസം പക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി. ഇമേ അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയിത്വാ തേസ്വേവ അട്ഠസു ഗുണേസു മാനസം പതിട്ഠപേത്വാ ബഹി അനിക്ഖമിത്വാ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ പഭാതായ രത്തിയാ പഗേവ പാതരാസം കത്വാ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു മിതഭാണീ സുസണ്ഠിതേന ഇരിയാപഥേന അവിക്ഖിത്തേന ചിത്തേന ഹട്ഠേന ഉദഗ്ഗേന വിപ്പസന്നേന ഥേരം നാഗസേനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ഇദമവോച –

‘‘അത്ഥി മേ, ഭന്തേ നാഗസേന, കോചി അത്ഥോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മന്തയിതബ്ബോ, ന തത്ഥ അഞ്ഞോ കോചി തതിയോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, സുഞ്ഞേ ഓകാസേ പവിവിത്തേ അരഞ്ഞേ അട്ഠങ്ഗുപാഗതേ സമണസാരുപ്പേ. തത്ഥ സോ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ മേ ഗുയ്ഹം ന കാതബ്ബം ന രഹസ്സകം, അരഹാമഹം രഹസ്സകം സുണിതും സുമന്തനേ ഉപഗതേ, ഉപമായപി സോ അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, യഥാ കിം വിയ, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, മഹാപഥവീ നിക്ഖേപം അരഹതി നിക്ഖേപേ ഉപഗതേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹാമഹം രഹസ്സകം സുണിതും സുമന്തനേ ഉപഗതേ’’തി. ഗരുനാ സഹ പവിവിത്തപവനം പവിസിത്വാ ഇദമവോച – ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധ പുരിസേന മന്തയിതുകാമേന അട്ഠ ഠാനാനി പരിവജ്ജയിതബ്ബാനി ഭവന്തി, ന തേസു ഠാനേസു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ അത്ഥം മന്തേതി, മന്തിതോപി അത്ഥോ പരിപതതി ന സമ്ഭവതി. കതമാനി അട്ഠ ഠാനാനി? വിസമട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, സഭയം പരിവജ്ജനീയം, അതിവാതട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, പടിച്ഛന്നട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, ദേവട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, പന്ഥോ പരിവജ്ജനീയോ, സങ്ഗാമോ [സങ്കമോ (സീ. പീ.)] പരിവജ്ജനീയോ, ഉദകതിത്ഥം പരിവജ്ജനീയം. ഇമാനി അട്ഠ ഠാനാനി പരിവജ്ജനീയാനീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘കോ ദോസോ വിസമട്ഠാനേ, സഭയേ, അതിവാതേ, പടിച്ഛന്നേ, ദേവട്ഠാനേ, പന്ഥേ, സങ്ഗാമേ, ഉദകതിത്ഥേ’’തി? ‘‘വിസമേ, ഭന്തേ നാഗസേന, മന്തിതോ അത്ഥോ വികിരതി വിധമതി പഗ്ഘരതി ന സമ്ഭവതി, സഭയേ മനോ സന്തസ്സതി, സന്തസ്സിതോ ന സമ്മാ അത്ഥം സമനുപസ്സതി, അതിവാതേ സദ്ദോ അവിഭൂതോ ഹോതി, പടിച്ഛന്നേ ഉപസ്സുതിം തിട്ഠന്തി, ദേവട്ഠാനേ മന്തിതോ അത്ഥോ ഗരുകം പരിണമതി, പന്ഥേ മന്തിതോ അത്ഥോ തുച്ഛോ ഭവതി, സങ്ഗാമേ ചഞ്ചലോ ഭവതി, ഉദകതിത്ഥേ പാകടോ ഭവതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘വിസമം സഭയം അതിവാതോ, പടിച്ഛന്നം ദേവനിസ്സിതം;

പന്ഥോ ച സങ്ഗാമോ തിത്ഥം, അട്ഠേതേ പരിവജ്ജിയാ’’’തി.

അട്ഠ മന്തനസ്സ പരിവജ്ജനീയട്ഠാനാനി.

അട്ഠമന്തവിനാസകപുഗ്ഗലാ

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠിമേ പുഗ്ഗലാ മന്തിയമാനാ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേന്തി. കതമേ അട്ഠ? രാഗചരിതോ ദോസചരിതോ മോഹചരിതോ മാനചരിതോ ലുദ്ധോ അലസോ ഏകചിന്തീ ബാലോതി. ഇമേ അട്ഠ പുഗ്ഗലാ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേന്തീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘തേസം കോ ദോസോ’’തി? ‘‘രാഗചരിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാഗവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ദോസചരിതോ ദോസവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, മോഹചരിതോ മോഹവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, മാനചരിതോ മാനവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ലുദ്ധോ ലോഭവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, അലസോ അലസതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ഏകചിന്തീ ഏകചിന്തിതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ബാലോ ബാലതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച, മാനീ ലുദ്ധോ തഥാലസോ;

ഏകചിന്തീ ച ബാലോ ച, ഏതേ അത്ഥവിനാസകാ’’’തി.

അട്ഠ മന്തവിനാസകപുഗ്ഗലാ.

നവഗുയ്ഹമന്തവിധംസകം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, നവിമേ പുഗ്ഗലാ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരന്തി ന ധാരേന്തി. കതമേ നവ? രാഗചരിതോ ദോസചരിതോ മോഹചരിതോ ഭീരുകോ ആമിസഗരുകോ ഇത്ഥീ സോണ്ഡോ പണ്ഡകോ ദാരകോ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘തേസം കോ ദോസോ’’തി? ‘‘രാഗചരിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാഗവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ദോസചരിതോ, ഭന്തേ, ദോസവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, മൂള്ഹോ മോഹവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ഭീരുകോ ഭയവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ആമിസഗരുകോ ആമിസഹേതു മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ഇത്ഥീ പഞ്ഞായ ഇത്തരതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, സോണ്ഡികോ സുരാലോലതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, പണ്ഡകോ അനേകംസികതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ദാരകോ ചപലതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച, ഭീരു ആമിസഗരുകോ [ആമിസചക്ഖുകോ (സീ. പീ.)];

ഇത്ഥീ സോണ്ഡോ പണ്ഡകോ ച, നവമോ ഭവതി ദാരകോ.

‘‘നവേതേ പുഗ്ഗലാ ലോകേ, ഇത്തരാ ചലിതാ ചലാ;

ഏതേഹി മന്തിതം ഗുയ്ഹം, ഖിപ്പം ഭവതി പാകട’’’ന്തി.

നവ ഗുയ്ഹമന്തവിധംസകാ പുഗ്ഗലാ.

അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭകാരണം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? വയപരിണാമേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, യസപരിണാമേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, പരിപുച്ഛായ ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, തിത്ഥസംവാസേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, യോനിസോ മനസികാരേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, സാകച്ഛായ ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, സ്നേഹൂപസേവനേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, പതിരൂപദേസവാസേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘വയേന യസപുച്ഛാഹി, തിത്ഥവാസേന യോനിസോ;

സാകച്ഛാ സ്നേഹസംസേവാ, പതിരൂപവസേന ച.

‘‘ഏതാനി അട്ഠ ഠാനാനി, ബുദ്ധിവിസദകാരണാ;

യേസം ഏതാനി സമ്ഭോന്തി, തേസം ബുദ്ധി പഭിജ്ജതീ’’’തി.

അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭകാരണാനി.

ആചരിയഗുണം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അയം ഭൂമിഭാഗോ അട്ഠ മന്തദോസവിവജ്ജിതോ, അഹഞ്ച ലോകേ പരമോ മന്തിസഹായോ [മന്തസഹായോ (സീ.)], ഗുയ്ഹമനുരക്ഖീ ചാഹം യാവാഹം ജീവിസ്സാമി താവ ഗുയ്ഹമനുരക്ഖിസ്സാമി, അട്ഠഹി ച മേ കാരണേഹി ബുദ്ധി പരിണാമം ഗതാ, ദുല്ലഭോ ഏതരഹി മാദിസോ അന്തേവാസീ, സമ്മാ പടിപന്നേ അന്തേവാസികേ യേ ആചരിയാനം പഞ്ചവീസതി ആചരിയഗുണാ, തേഹി ഗുണേഹി ആചരിയേന സമ്മാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. കതമേ പഞ്ചവീസതി ഗുണാ?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ നാഗസേന, ആചരിയേന അന്തേവാസിമ്ഹി സതതം സമിതം ആരക്ഖാ ഉപട്ഠപേതബ്ബാ, അസേവനസേവനാ ജാനിതബ്ബാ, പമത്താപ്പമത്താ ജാനിതബ്ബാ, സേയ്യവകാസോ ജാനിതബ്ബോ, ഗേലഞ്ഞം ജാനിതബ്ബം, ഭോജനസ്സ [ഭോജനീയം (സ്യാ.)] ലദ്ധാലദ്ധം ജാനിതബ്ബം, വിസേസോ ജാനിതബ്ബോ, പത്തഗതം സംവിഭജിതബ്ബം, അസ്സാസിതബ്ബോ ‘മാ ഭായി, അത്ഥോ തേ അഭിക്കമതീ’തി, ‘ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന പടിചരതീ’തി [പടിചരാഹീതി (ക.)] പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, ഗാമേ പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, വിഹാരേ പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, ന തേന ഹാസോ ദവോ കാതബ്ബോ [ന തേന സഹ സല്ലാപോ കാതബ്ബോ (സീ. പീ.)], തേന സഹ ആലാപോ കാതബ്ബോ, ഛിദ്ദം ദിസ്വാ അധിവാസേതബ്ബം, സക്കച്ചകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, അഖണ്ഡകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, അരഹസ്സകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, നിരവസേസകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, ‘ജനേമിമം [ജാനേമിമം (സ്യാ.)] സിപ്പേസൂ’തി ജനകചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ‘കഥം അയം ന പരിഹായേയ്യാ’തി വഡ്ഢിചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ‘ബലവം ഇമം കരോമി സിക്ഖാബലേനാ’തി ചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ആപദാസു ന വിജഹിതബ്ബം, കരണീയേ നപ്പമജ്ജിതബ്ബം, ഖലിതേ ധമ്മേന പഗ്ഗഹേതബ്ബോതി. ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചവീസതി ആചരിയസ്സ ആചരിയഗുണാ, തേഹി ഗുണേഹി മയി സമ്മാ പടിപജ്ജസ്സു, സംസയോ മേ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോ, അത്ഥി മേണ്ഡകപഞ്ഹാ ജിനഭാസിതാ, അനാഗതേ അദ്ധാനേ തത്ഥ വിഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, അനാഗതേ ച അദ്ധാനേ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സന്തി തുമ്ഹാദിസാ ബുദ്ധിമന്തോ, തേസു മേ പഞ്ഹേസു ചക്ഖും ദേഹി പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തി.

ഉപാസകഗുണം

ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദസ ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണേ പരിദീപേസി. ‘‘ദസ ഇമേ, മഹാരാജ, ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണാ. കതമേ ദസ, ഇധ, മഹാരാജ, ഉപാസകോ സങ്ഘേന സമാനസുഖദുക്ഖോ ഹോതി, ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹോതി, യഥാബലം സംവിഭാഗരതോ ഹോതി, ജിനസാസനപരിഹാനിം ദിസ്വാ അഭിവഡ്ഢിയാ വായമതി. സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, അപഗതകോതൂഹലമങ്ഗലികോ ജീവിതഹേതുപി ന അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസതി, കായികവാചസികഞ്ചസ്സ രക്ഖിതം ഹോതി, സമഗ്ഗാരാമോ ഹോതി സമഗ്ഗരതോ, അനുസൂയകോ ഹോതി, ന ച കുഹനവസേന സാസനേ ചരതി, ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണാ, തേ സബ്ബേ ഗുണാ തയി സംവിജ്ജന്തി, തം തേ യുത്തം പത്തം അനുച്ഛവികം പതിരൂപം യം ത്വം ജിനസാസനപരിഹാനിം ദിസ്വാ അഭിവഡ്ഢിം ഇച്ഛസി, കരോമി തേ ഓകാസം, പുച്ഛ മം ത്വം യഥാസുഖ’’ന്തി.

മേണ്ഡകപഞ്ഹാരമ്ഭകഥാ നിട്ഠിതാ.