൭. അരൂപധമ്മവവത്തനവഗ്ഗോ

൧. സതിഉപ്പജ്ജനപഞ്ഹോ

൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതിഹാകാരേഹി സതി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘സത്തരസഹാകാരേഹി, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘കതമേഹി സത്തരസഹാകാരേഹീ’’തി? ‘‘അഭിജാനതോപി, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജതി, കടുമികായപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ഓളാരികവിഞ്ഞാണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ഹിതവിഞ്ഞാണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, അഹിതവിഞ്ഞാണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, സഭാഗനിമിത്തതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, വിസഭാഗനിമിത്തതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, കഥാഭിഞ്ഞാണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ലക്ഖണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, സാരണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, മുദ്ദാതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ഗണനാതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ധാരണതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ഭാവനതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, പോത്ഥകനിബന്ധനതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, ഉപനിക്ഖേപതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി, അനുഭൂതതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതീതി.

‘‘കഥം അഭിജാനതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യഥാ, മഹാരാജ, ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ ഖുജ്ജുത്തരാ ച ഉപാസികാ, യേ വാ പന അഞ്ഞേപി കേചി ജാതിസ്സരാ ജാതിം സരന്തി, ഏവം അഭിജാനതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം കടുമികായ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യോ പകതിയാ മുട്ഠസ്സതികോ, പരേ ച തം സരാപനത്ഥം നിബന്ധന്തി, ഏവം കടുമികായ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ഓളാരികവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യദാ രജ്ജേ വാ അഭിസിത്തോ ഹോതി, സോതാപത്തിഫലം വാ പത്തോ ഹോതി, ഏവം ഓളാരികവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ഹിതവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യമ്ഹി സുഖാപിതോ, ‘അമുകസ്മിം ഏവം സുഖാപിതോ’തി സരതി, ഏവം ഹിതവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം അഹിതവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യമ്ഹി ദുക്ഖാപിതോ, ‘അമുകസ്മിം ഏവം ദുക്ഖാപിതോ’തി സരതി, ഏവം അഹിതവിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം സഭാഗനിമിത്തതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? സദിസം പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ മാതരം വാ പിതരം വാ ഭാതരം വാ ഭഗിനിം വാ സരതി, ഓട്ഠം വാ ഗോണം വാ ഗദ്രഭം വാ ദിസ്വാ അഞ്ഞം താദിസം ഓട്ഠം വാ ഗോണം വാ ഗദ്രഭം വാ സരതി, ഏവം സഭാഗനിമിത്തതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം വിസഭാഗനിമത്തതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? അസുകസ്സ നാമ വണ്ണോ ഏദിസോ, സദ്ദോ ഏദിസോ, ഗന്ധോ ഏദിസോ, രസോ ഏദിസോ, ഫോട്ഠബ്ബോ ഏദിസോതി സരതി, ഏവമ്പി വിസഭാഗനിമിത്തതോപി സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം കഥാഭിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യോ പകതിയാ മുട്ഠസ്സതികോ ഹോതി, തം പരേ സരാപേന്തി, തേന സോ സരതി, ഏവം കഥാഭിഞ്ഞാണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ലക്ഖണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യോ പകതിയാ ബലീബദ്ദാനം അങ്ഗേന ജാനാതി, ലക്ഖണേന ജാനാതി, ഏവം ലക്ഖണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം സാരണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? യോ പകതിയാ മുട്ഠസ്സതികോ ഹോതി, യോ തം ‘സരാഹി ഭോ, സരാഹി ഭോ’തി പുനപ്പുനം സരാപേതി, ഏവം സാരണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം മുദ്ദാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ലിപിയാ സിക്ഖിതത്താ ജാനാതി ‘ഇമസ്സ അക്ഖരസ്സ അനന്തരം ഇമം അക്ഖരം കാതബ്ബ’ന്തി ഏവം മുദ്ദാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ഗണനാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ഗണനായ സിക്ഖിതത്താ ഗണകാ ബഹുമ്പി ഗണേന്തി, ഏവം ഗണനാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ധാരണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ധാരണായ സിക്ഖിതത്താ ധാരണകാ ബഹുമ്പി ധാരേന്തി, ഏവം ധാരണതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ഭാവനാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ഇധ ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥീദം, ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, ഏവം ഭാവനാതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം പോത്ഥകനിബന്ധനതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? രാജാനോ അനുസാസനിയം അസ്സരന്താ [അനുസ്സരന്താ (സബ്ബത്ഥ)] ഏതം പോത്ഥകം ആഹരഥാതി, തേന പോത്ഥകേന അനുസ്സരന്തി, ഏവം പോത്ഥകനിബന്ധനതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം ഉപനിക്ഖേപതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ദിസ്വാ സരതി, ഏവം ഉപനിക്ഖേപതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘കഥം അനുഭൂതതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി? ദിട്ഠത്താ രൂപം സരതി, സുതത്താ സദ്ദം സരതി, ഘായിതത്താ ഗന്ധം സരതി, സായിതത്താ രസം സരതി, ഫുട്ഠത്താ ഫോട്ഠബ്ബം സരതി, വിഞ്ഞാതത്താ ധമ്മം സരതി, ഏവം അനുഭൂതതോ സതി ഉപ്പജ്ജതി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, സത്തരസഹാകാരേഹി സതി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സതിഉപ്പജ്ജനപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ബുദ്ധഗുണസതിപടിലാഭപഞ്ഹോ

൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഏതം ഭണഥ ‘യോ വസ്സസതം അകുസലം കരേയ്യ, മരണകാലേ ച ഏകം ബുദ്ധഗുണം സതിം പടിലഭേയ്യ, സോ ദേവേസു ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’തി ഏതം ന സദ്ദഹാമി, ഏവഞ്ച പന വദേഥ ‘ഏതേന പാണാതിപാതേന നിരയേ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’തി ഏതമ്പി ന സദ്ദഹാമീ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഖുദ്ദകോപി പാസാണോ വിനാ നാവായ ഉദകേ ഉപ്പിലവേയ്യാ’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, വാഹസതമ്പി പാസാണാനം നാവായ ആരോപിതം ഉദകേ ഉപ്പിലവേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ, ഏവം കുസലാനി കമ്മാനി ദട്ഠബ്ബാനീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബുദ്ധഗുണസതിപടിലാഭപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ദുക്ഖപ്പഹാനവായമപഞ്ഹോ

൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കിം തുമ്ഹേ അതീതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, അനാഗതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘യദി തുമ്ഹേ ന അതീതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, ന അനാഗതസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, ന പച്ചുപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ പഹാനായ വായമഥ, അഥ കിമത്ഥായ വായമഥാ’’തി. ഥേരോ ആഹ ‘കിന്തി, മഹാരാജ, ഇദഞ്ച ദുക്ഖം നിരുജ്ഝേയ്യ, അഞ്ഞഞ്ച ദുക്ഖം നുപ്പജ്ജേയ്യാ’തി ഏതദത്ഥായ വായമാമാ’’തി.

‘‘അത്ഥി പന തേ, ഭന്തേ നാഗസേന, അനാഗതം ദുക്ഖ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി [കഥാ. ൮൨൮, ൮൨൯ പസ്സിതബ്ബം], മഹാരാജാ’’തി ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ദുക്ഖാനം പഹാനായ വായമഥാ’’തി? ‘‘അത്ഥി പന തേ, മഹാരാജ, കേചി പടിരാജാനോ പച്ചത്ഥികാ പച്ചാമിത്താ പച്ചുപട്ഠിതാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിംനു ഖോ, മഹാരാജ, തദാ തുമ്ഹേ പരിഖം ഖണാപേയ്യാഥ, പാകാരം ചിനാപേയ്യാഥ ഗോപുരം കാരാപേയ്യാഥ, അട്ടാലകം കാരാപേയ്യാഥ, ധഞ്ഞം അതിഹരാപേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിം തുമ്ഹേ, മഹാരാജ, തദാ ഹത്ഥിസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, അസ്സസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, രഥസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, ധനുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥ, ഥരുസ്മിം സിക്ഖേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം സിക്ഖിതം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി? ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, ഭയാനം പടിബാഹനത്ഥായാ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി അനാഗതം ഭയ’’ന്തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ച ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ഭയാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീതി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം പിപാസിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഉദപാനം ഖണാപേയ്യാസി, പോക്ഖരണിം ഖണാപേയ്യാസി, തളാകം ഖണാപേയ്യാസി ‘പാനീയം പിവിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി? ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, പിപാസാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, അനാഗതാ പിപാസാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം പിപാസാനം പടിബാഹനത്ഥായ തം പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദാ ത്വം ബുഭുക്ഖിതോ ഭവേയ്യാസി, തദാ ത്വം ഖേത്തം കസാപേയ്യാസി, സാലിം വപാപേയ്യാസി ‘ഭത്തം ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പടികച്ചേവ തം പടിയത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘കിസ്സത്ഥായാ’’തി. ‘‘അനാഗതാനം, ഭന്തേ, ബുഭുക്ഖാനം പടിബാഹനത്ഥായാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന, മഹാരാജ, അനാഗതാ ബുഭുക്ഖാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ, മഹാരാജ, അതിപണ്ഡിതാ, യേ തുമ്ഹേ അസന്താനം അനാഗതാനം ബുഭുക്ഖാനം പടിബാഹനത്ഥായ പടിയാദേഥാ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ദുക്ഖപ്പഹാനവായമപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. ബ്രഹ്മലോകപഞ്ഹോ

൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കീവദൂരോ ഇതോ ബ്രഹ്മലോകോ’’തി? ‘‘ദൂരോ ഖോ, മഹാരാജ, ഇതോ ബ്രഹ്മലോകോ കൂടാഗാരമത്താ സിലാ തമ്ഹാ പതിതാ അഹോരത്തേന അട്ഠചത്താലീസയോജനസഹസ്സാനി ഭസ്സമാനാ ചതൂഹി മാസേഹി പഥവിയം പതിട്ഠഹേയ്യാ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഏവം ഭണഥ ‘സേയ്യഥാപി ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു ചേതോവസിപ്പത്തോ ജമ്ബുദീപേ അന്തരഹിതോ ബ്രഹ്മലോകേ പാതുഭവേയ്യാ’തി ഏതം വചനം ന സദ്ദഹാമി, ഏവം അതിസീഘം താവ ബഹൂനി യോജനസതാനി ഗച്ഛിസ്സതീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘കുഹിം പന, മഹാരാജ, തവ ജാതഭൂമീ’’തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, അലസന്ദോ നാമ ദീപോ, തത്ഥാഹം ജാതോ’’തി. ‘‘കീവ ദൂരോ, മഹാരാജ, ഇതോ അലസന്ദോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ദ്വിമത്താനി, ഭന്തേ, യോജനസതാനീ’’തി. ‘‘അഭിജാനാസി നു ത്വം, മഹാരാജ, തത്ഥ കിഞ്ചിദേവ കരണീയം കരിത്വാ സരിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സരാമീ’’തി. ‘‘ലഹും ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, ഗതോസി ദ്വിമത്താനി യോജനസതാനീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബ്രഹ്മലോകപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ദ്വിന്നം ലോകുപ്പന്നാനം സമകഭാവപഞ്ഹോ

൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ഇധ കാലങ്കതോ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, യോ ച ഇധ കാലങ്കതോ കസ്മീരേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, കോ ചിരതരം കോ സീഘതര’’ന്തി? ‘‘സമകം, മഹാരാജാ’’തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘കുഹിം പന, മഹാരാജ, തവ ജാതനഗര’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, കലസിഗാമോ നാമ, തത്ഥാഹം ജാതോ’’തി. ‘‘കീവ ദൂരോ, മഹാരാജ, ഇതോ കലസിഗാമോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ദ്വിമത്താനി, ഭന്തേ, യോജനസതാനീ’’തി. ‘‘കീവ ദൂരം, മഹാരാജ, ഇതോ കസ്മീരം ഹോതീ’’തി? ‘‘ദ്വാദസ, ഭന്തേ, യോജനാനീ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ത്വം മഹാരാജ, കലസിഗാമം ചിന്തേഹീ’’തി. ‘‘ചിന്തിതോ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ, ത്വം മഹാരാജ, കസ്മീരം ചിന്തേഹീ’’തി. ‘‘ചിന്തിതം ഭന്തേ’’തി. ‘‘കതമം നു ഖോ, മഹാരാജ, ചിരേന ചിന്തിതം, കതമം സീഘതര’’ന്തി? ‘‘സമകം ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ ഇധ കാലങ്കതോ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, യോ ച ഇധ കാലങ്കതോ കസ്മീരേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സമകം യേവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘ഭിയ്യോ ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ദ്വേ സകുണാ ആകാസേന ഗച്ഛേയ്യും, തേസു ഏകോ ഉച്ചേ രുക്ഖേ നിസീദേയ്യ, ഏകോ നീചേ രുക്ഖേ നിസീദേയ്യ, തേസം സമകം പതിട്ഠിതാനം കതമസ്സ ഛായാ പഠമതരം പഥവിയം പതിട്ഠഹേയ്യ, കതമസ്സ ഛായാ ചിരേന പഥവിയം പതിട്ഠഹേയ്യാ’’തി? ‘‘സമകം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ ഇധ കാലങ്കതോ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, യോ ച ഇധ കാലങ്കതോ കസ്മീരേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സമകം യേവ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ദ്വിന്നം ലോകുപ്പന്നാനം സമകഭാവപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. ബോജ്ഝങ്ഗപഞ്ഹോ

൬. രാജാ ആഹ ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി? ‘‘സത്ത ഖോ, മഹാരാജ, ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. ‘‘കതിഹി പന, ഭന്തേ, ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ബുജ്ഝതീ’’തി? ‘‘ഏകേന ഖോ, മഹാരാജ, ബോജ്ഝങ്ഗേന ബുജ്ഝതി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേനാ’’തി. ‘‘അഥ കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി ‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ’’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, അസി കോസിയാ പക്ഖിത്തോ അഗ്ഗഹിതോ ഹത്ഥേന ഉസ്സഹതി ഛേജ്ജം ഛിന്ദിതു’’ന്തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേന വിനാ ഛഹി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ന ബുജ്ഝതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ബോജ്ഝങ്ഗപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. പാപപുഞ്ഞാനം അപ്പാനപ്പഭാവപഞ്ഹോ

൭. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കതരം നു ഖോ ബഹുതരം പുഞ്ഞം വാ അപുഞ്ഞം വാ’’തി? ‘‘പുഞ്ഞം ഖോ, മഹാരാജ, ബഹുതരം, അപുഞ്ഞം ഥോക’’ന്തി. ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി? ‘‘അപുഞ്ഞം ഖോ, മഹാരാജ, കരോന്തോ വിപ്പടിസാരീ ഹോതി ‘പാപകമ്മം മയാ കത’ന്തി, തേന പാപം ന വഡ്ഢതി. പുഞ്ഞം ഖോ, മഹാരാജ, കരോന്തോ അവിപ്പടിസാരീ ഹോതി, അവിപ്പടിസാരിനോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി, തേന കാരണേന പുഞ്ഞം വഡ്ഢതി. പുരിസോ ഖോ, മഹാരാജ, ഛിന്നഹത്ഥപാദോ ഭഗവതോ ഏകം ഉപ്പലഹത്ഥം ദത്വാ ഏകനവുതികപ്പാനി വിനിപാതം ന ഗച്ഛിസ്സതി. ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന ഭണാമി ‘പുഞ്ഞം ബഹുതരം, അപുഞ്ഞം ഥോക’’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

പാപപുഞ്ഞാനം അപ്പാനപ്പഭാവപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. ജാനന്താജാനന്തപാപകരണപഞ്ഹോ

൮. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യോ ജാനന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, യോ അജാനന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, കസ്സ ബഹുതരം അപുഞ്ഞ’’ന്തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, അജാനന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, തസ്സ ബഹുതരം അപുഞ്ഞ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, യോ അമ്ഹാകം രാജപുത്തോ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ അജാനന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, തം മയം ദിഗുണം ദണ്ഡേമാ’’തി? ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, തത്തം അയോഗുളം ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം ഏകോ ജാനന്തോ ഗണ്ഹേയ്യ, ഏകോ അജാനന്തോ ഗണ്ഹേയ്യ, കതമോ [കസ്സ (ക.)] ബലവതരം ഡയ്ഹേയ്യാ’’തി. ‘‘യോ ഖോ, ഭന്തേ, അജാനന്തോ ഗണ്ഹേയ്യ, സോ [തസ്സ (പീ. ക.)] ബലവതരം ഡയ്ഹേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ അജാനന്തോ പാപകമ്മം കരോതി, തസ്സ ബഹുതരം അപുഞ്ഞ’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ജാനന്താജാനന്തപാപകരണപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഉത്തരകുരുകാദിഗമനപഞ്ഹോ

൯. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അത്ഥി കോചി, യോ ഇമിനാ സരീരേന ഉത്തരകുരും വാ ഗച്ഛേയ്യ, ബ്രഹ്മലോകം വാ, അഞ്ഞം വാ പന ദീപ’’ന്തി? ‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, യോ ഇമിനാ ചാതുമ്മഹാഭൂതികേന കായേന ഉത്തരകുരും വാ ഗച്ഛേയ്യ, ബ്രഹ്മലോകം വാ, അഞ്ഞം വാ പന ദീപ’’ന്തി.

‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമിനാ ചാതുമ്മഹാഭൂതികേന കായേന ഉത്തരകുരും വാ ഗച്ഛേയ്യ, ബ്രഹ്മലോകം വാ, അഞ്ഞം വാ പന ദീപ’’ന്തി? ‘‘അഭിജാനാസി നു, ത്വം മഹാരാജ, ഇമിസ്സാ പഥവിയാ വിദത്ഥിം വാ രതനം വാ ലങ്ഘിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അഭിജാനാമി ‘അഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠപി രതനിയോ ലങ്ഘേമീ’’’തി. ‘‘കഥം, ത്വം മഹാരാജ, അട്ഠപി രതനിയോ ലങ്ഘേസീ’’തി? ‘‘അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ചിത്തം ഉപ്പാദേമി ‘ഏത്ഥ നിപതിസ്സാമീ’തി സഹ ചിത്തുപ്പാദേന കായോ മേ ലഹുകോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു ചേതോവസിപ്പത്തോ കായം ചിത്തേ സമാരോപേത്വാ ചിത്തവസേന വേഹാസം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ഉത്തരകുരുകാദിഗമനപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ദീഘട്ഠിപഞ്ഹോ

൧൦. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഏവം ഭണഥ ‘അട്ഠികാനി ദീഘാനി യോജനസതികാനിപീ’തി, രുക്ഖോപി താവ നത്ഥി യോജനസതികോ, കുതോ പന അട്ഠികാനി ദീഘാനി യോജനസതികാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി?

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, സുതം തേ ‘മഹാസമുദ്ദേ പഞ്ചയോജനസതികാപി മച്ഛാ അത്ഥീ’’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുത’’ന്തി. ‘‘നനു മഹാരാജ, പഞ്ചയോജനസതികസ്സ മച്ഛസ്സ അട്ഠികാനി ദീഘാനി ഭവിസ്സന്തി യോജനസതികാനിപീ’’തി?

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

ദീഘട്ഠിപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. അസ്സാസപസ്സാസനിരോധപഞ്ഹോ

൧൧. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഏവം ഭണഥ ‘സക്കാ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരോധേതു’’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സക്കാ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരോധേതു’’ന്തി. ‘‘കഥം, ഭന്തേ നാഗസേന, സക്കാ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരോധേതു’’ന്തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, സുതപുബ്ബോ തേ കോചി കാകച്ഛമാനോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുതപുബ്ബോ’’തി. ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, സോ സദ്ദോ കായേ നമിതേ വിരമേയ്യാ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, വിരമേയ്യാ’’തി. ‘‘സോ ഹി നാമ, മഹാരാജ, സദ്ദോ അഭാവിതകായസ്സ അഭാവിതസീലസ്സ അഭാവിതചിത്തസ്സ അഭാവിതപഞ്ഞസ്സ കായേ നമിതേ വിരമിസ്സതി, കിം പന ഭാവിതകായസ്സ ഭാവിതസീലസ്സ ഭാവിതചിത്തസ്സ ഭാവിതപഞ്ഞസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ ന നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

അസ്സാസപസ്സാസനിരോധപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

൧൨. സമുദ്ദപഞ്ഹോ

൧൨. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘സമുദ്ദോ സമുദ്ദോ’തി വുച്ചതി, കേന കാരണേന ഉദകം ‘സമുദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘യത്തകം, മഹാരാജ, ഉദകം, തത്തകം ലോണം. യത്തകം ലോണം, തത്തകം ഉദകം. തസ്മാ ‘സമുദ്ദോ’തി വുച്ചതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സമുദ്ദപഞ്ഹോ ദ്വാദസമോ.

൧൩. സമുദ്ദഏകരസപഞ്ഹോ

൧൩. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, കേന കാരണേന സമുദ്ദോ ഏകരസോ ലോണരസോ’’തി? ‘‘ചിരസണ്ഠിതത്താ ഖോ, മഹാരാജ, ഉദകസ്സ സമുദ്ദോ ഏകരസോ ലോണരസോ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സമുദ്ദഏകരസപഞ്ഹോ തേരസമോ.

൧൪. സുഖുമപഞ്ഹോ

൧൪. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, സക്കാ സബ്ബം സുഖുമം ഛിന്ദിതു’’ന്തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, സക്കാ സബ്ബം സുഖുമം ഛിന്ദിതു’’ന്തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, സബ്ബം സുഖുമ’’ന്തി? ‘‘ധമ്മോ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബസുഖുമോ, ന ഖോ, മഹാരാജ, ധമ്മാ സബ്ബേ സുഖുമാ, ‘സുഖുമ’ന്തി വാ ‘ഥൂല’ന്തി വാ ധമ്മാനമേതമധിവചനം. യം കിഞ്ചി ഛിന്ദിതബ്ബം, സബ്ബം തം പഞ്ഞായ ഛിന്ദതി, നത്ഥി ദുതിയം പഞ്ഞായ ഛേദന’’ന്തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

സുഖുമപഞ്ഹോ ചുദ്ദസമോ.

൧൫. വിഞ്ഞാണനാനത്ഥപഞ്ഹോ

൧൫. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘വിഞ്ഞാണ’ന്തി വാ ‘പഞ്ഞാ’തി വാ ‘ഭൂതസ്മിം ജീവോ’തി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച, ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി? ‘‘വിജാനനലക്ഖണം, മഹാരാജ, വിഞ്ഞാണം, പജാനനലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, ഭൂതസ്മിം ജീവോ നുപലബ്ഭതീ’’തി. ‘‘യദി ജീവോ നുപലബ്ഭതി, അഥ കോ ചരഹി ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, സോതേന സദ്ദം സുണാതി, ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതി, ജിവ്ഹായ രസം സായതി, കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി, മനസാ ധമ്മം വിജാനാതീ’’തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘യദി ജീവോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, സോ ജീവോ ചക്ഖുദ്വാരേസു ഉപ്പാടിതേസു മഹന്തേന ആകാസേന ബഹിമുഖോ സുട്ഠുതരം രൂപം പസ്സേയ്യ, സോതേസു ഉപ്പാടിതേസു, ഘാനേ ഉപ്പാടിതേ, ജിവ്ഹായ ഉപ്പാടിതായ, കായേ ഉപ്പാടിതേ മഹന്തേന ആകാസേന സുട്ഠുതരം സദ്ദം സുണേയ്യ, ഗന്ധം ഘായേയ്യ, രസം സായേയ്യ, ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭൂതസ്മിം ജീവോ നുപലബ്ഭതീ’’തി.

‘‘കല്ലോസി, ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി.

വിഞ്ഞാണനാനത്ഥപഞ്ഹോ പന്നരസമോ.

൧൬. അരൂപധമ്മവവത്ഥാനദുക്കരപഞ്ഹോ

൧൬. രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദുക്കരം നു ഖോ ഭഗവതാ കത’’ന്തി? ഥേരോ ആഹ ‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കത’’ന്തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ദുക്കരം കത’’ന്തി. ‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി.

‘‘ഓപമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചിദേവ പുരിസോ നാവായ മഹാസമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ഹത്ഥപുടേന ഉദകം ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹായ സായിത്വാ ജാനേയ്യ നു ഖോ, മഹാരാജ, സോ പുരിസോ ‘‘ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായ ഉദകം, ഇദം അചിരവതിയാ ഉദകം, ഇദം സരഭുയാ ഉദകം, ഇദം മഹിയാ ഉദക’’’ന്തി? ‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ, ജാനിതു’’ന്തി. ‘‘ഇതോ ദുക്കരതരം ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി. ‘‘സുട്ഠു, ഭന്തേ’’തി രാജാ അബ്ഭാനുമോദീതി.

അരൂപധമ്മവവത്ഥാനദുക്കരപഞ്ഹോ സോളസമോ.

അരൂപധമ്മവവത്ഥാനവഗ്ഗോ സത്തമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ സോളസ പഞ്ഹാ.

മിലിന്ദപഞ്ഹപുച്ഛാവിസജ്ജനാ

ഥേരോ ആഹ ‘‘ജാനാസി ഖോ, മഹാരാജ, സമ്പതി കാ വേലാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമി ‘സമ്പതി പഠമോ യാമോ അതിക്കന്തോ, മജ്ഝിമോ യാമോ പവത്തതി, ഉക്കാ പദീപീയന്തി, ചത്താരി പടാകാനി ആണത്താനി ഗമിസ്സന്തി ഭണ്ഡതോ രാജദേയ്യാനീ’’’തി.

യോനകാ ഏവമാഹംസു ‘‘കല്ലോസി, മഹാരാജ, പണ്ഡിതോ ഥേരോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭണേ, പണ്ഡിതോ ഥേരോ, ഏദിസോ ആചരിയോ ഭവേയ്യ മാദിസോ ച അന്തേവാസീ, നചിരസ്സേവ പണ്ഡിതോ ധമ്മം ആജാനേയ്യാ’’തി. തസ്സ പഞ്ഹവേയ്യാകരണേന തുട്ഠോ രാജാ ഥേരം നാഗസേനം സതസഹസ്സഗ്ഘനകേന കമ്ബലേന അച്ഛാദേത്വാ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അജ്ജതഗ്ഗേ തേ അട്ഠസതം ഭത്തം പഞ്ഞപേമി, യം കിഞ്ചി അന്തേപുരേ കപ്പിയം, തേന ച പവാരേമീ’’തി ആഹ. അലം മഹാരാജ ജീവാമീ’’തി. ‘‘ജാനാമി, ഭന്തേ നാഗസേന, ജീവസി, അപി ച അത്താനഞ്ച രക്ഖ, മമഞ്ച രക്ഖാഹീ’’തി. ‘‘കഥം അത്താനം രക്ഖസി, ‘നാഗസേനോ മിലിന്ദം രാജാനം പസാദേതി, ന ച കിഞ്ചി അലഭീ’തി പരാപവാദോ [പരപ്പവാദോ (ക.)] ആഗച്ഛേയ്യാതി, ഏവം അത്താനം രക്ഖ. കഥം മമം രക്ഖസി, ‘മിലിന്ദോ രാജാ പസന്നോ പസന്നാകാരം ന കരോതീ’തി പരാപവാദോ ആഗച്ഛേയ്യാതി, ഏവം മമം രക്ഖാഹീ’’തി. ‘‘തഥാ ഹോതു, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, സീഹോ മിഗരാജാ സുവണ്ണപഞ്ജരേ പക്ഖിത്തോപി ബഹിമുഖോ യേവ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, കിഞ്ചാപി അഗാരം അജ്ഝാവസാമി ബഹിമുഖോ യേവ പന അച്ഛാമി. സചേ അഹം, ഭന്തേ, അഗാരസ്മാ അനാഗാരിയം പബ്ബജേയ്യം, ന ചിരം ജീവേയ്യം, ബഹൂ മേ പച്ചത്ഥികാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ പഞ്ഹം വിസജ്ജേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സങ്ഘാരാമം അഗമാസി. അചിരപക്കന്തേ ച ആയസ്മന്തേ നാഗസേനേ മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി ‘‘കിം മയാ പുച്ഛിതം, കിം ഭദന്തേന നാഗസേനേന വിസജ്ജിത’’ന്തി? അഥ ഖോ മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി ‘‘സബ്ബം മയാ സുപുച്ഛിതം, സബ്ബം ഭദന്തേന നാഗസേനേന സുവിസജ്ജിത’’ന്തി. ആയസ്മതോപി നാഗസേനസ്സ സങ്ഘാരാമഗതസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘കിം മിലിന്ദേന രഞ്ഞാ പുച്ഛിതം, കിം മയാ വിസജ്ജിത’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ നാഗസേനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘സബ്ബം മിലിന്ദേന രഞ്ഞാ സുപുച്ഛിതം, സബ്ബം മയാ സുവിസജ്ജിത’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസേനോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ ആയസ്മന്തം നാഗസേനം ഏതദവോച –

‘‘മാ ഖോ ഭദന്തസ്സ ഏവം അഹോസി ‘നാഗസേനോ മയാ പഞ്ഹം പുച്ഛിതോ’തി തേനേവ സോമനസ്സേന തം രത്താവസേസം വീതിനാമേസീതി ന തേ ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തം രത്താവസേസം ഏതദഹോസി ‘കിം മയാ പുച്ഛിതം, കിം ഭദന്തേന വിസജ്ജിത’ന്തി, ‘സബ്ബം മയാ സുപുച്ഛിതം, സബ്ബം ഭദന്തേന സുവിസജ്ജിത’’’ന്തി.

ഥേരോപി ഏവമാഹ – ‘‘മാ ഖോ മഹാരാജസ്സ ഏവം അഹോസി ‘മിലിന്ദസ്സ രഞ്ഞോ മയാ പഞ്ഹോ വിസജ്ജിതോ’തി തേനേവ സോമനസ്സേന തം രത്താവസേസം വീതിനാമേസീതി ന തേ ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തസ്സ മയ്ഹം, മഹാരാജ, തം രത്താവസേസം ഏതദഹോസി ‘കിം മിലിന്ദേന രഞ്ഞാ പുച്ഛിതം, കിം മയാ വിസജ്ജിത’ന്തി, ‘സബ്ബം മിലിന്ദേന രഞ്ഞാ സുപുച്ഛിതം, സബ്ബം മയാ സുവിസജ്ജിത’’’ന്തി ഇതിഹ തേ മഹാനാഗാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഭാസിതം സമനുമോദിംസൂതി.

മിലിന്ദപഞ്ഹപുച്ഛാവിസജ്ജനാ നിട്ഠിതാ.

മേണ്ഡകപഞ്ഹാരമ്ഭകഥാ

അട്ഠമന്തപരിവജ്ജനീയട്ഠാനാനി

ഭസ്സപ്പവാദോ [ഭസ്സപ്പവേദീ (സീ. പീ.)] വേതണ്ഡീ, അതിബുദ്ധി വിചക്ഖണോ;

മിലിന്ദോ ഞാണഭേദായ, നാഗസേനമുപാഗമി.

വസന്തോ തസ്സ ഛായായ, പരിപുച്ഛം പുനപ്പുനം;

പഭിന്നബുദ്ധി ഹുത്വാന, സോപി ആസി തിപേടകോ.

നവങ്ഗം അനുമജ്ജന്തോ, രത്തിഭാഗേ രഹോഗതോ;

അദ്ദക്ഖി മേണ്ഡകേ പഞ്ഹേ, ദുന്നിവേഠേ സനിഗ്ഗഹേ.

‘‘പരിയായഭാസിതം അത്ഥി, അത്ഥി സന്ധായഭാസിതം;

സഭാവഭാസിതം അത്ഥി, ധമ്മരാജസ്സ സാസനേ.

‘‘തേസമത്ഥം അവിഞ്ഞായ, മേണ്ഡകേ ജിനഭാസിതേ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, വിഗ്ഗഹോ തത്ഥ ഹേസ്സതി.

‘‘ഹന്ദ കഥിം പസാദേത്വാ, ഛേജ്ജാപേസ്സാമി മേണ്ഡകേ;

തസ്സ നിദ്ദിട്ഠമഗ്ഗേന, നിദ്ദിസിസ്സന്ത്യനാഗതേ’’തി.

അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ പഭാതായ രത്തിയാ ഉദ്ധസ്തേ [ഉട്ഠിതേ (സ്യാ.), ഉഗ്ഗതേ (സീ. പീ.)] അരുണേ സീസം ന്ഹത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അനുസ്സരിത്വാ അട്ഠ വത്തപദാനി സമാദിയി ‘‘ഇതോ മേ അനാഗതാനി സത്ത ദിവസാനി അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയിത്വാ തപോ ചരിതബ്ബോ ഭവിസ്സതി, സോഹം ചിണ്ണതപോ സമാനോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ മേണ്ഡകേ പഞ്ഹേ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ പകതിദുസ്സയുഗം അപനേത്വാ ആഭരണാനി ച ഓമുഞ്ചിത്വാ കാസാവം നിവാസേത്വാ മുണ്ഡകപടിസീസകം സീസേ പടിമുഞ്ചിത്വാ മുനിഭാവമുപഗന്ത്വാ അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയി ‘‘ഇമം സത്താഹം മയാ ന രാജത്ഥോ അനുസാസിതബ്ബോ, ന രാഗൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ന ദോസൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ന മോഹൂപസഞ്ഹിതം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ദാസകമ്മകരപോരിസേ ജനേപി നിവാതവുത്തിനാ ഭവിതബ്ബം, കായികം വാചസികം അനുരക്ഖിതബ്ബം, ഛപി ആയതനാനി നിരവസേസതോ അനുരക്ഖിതബ്ബാനി, മേത്താഭാവനായ മാനസം പക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി. ഇമേ അട്ഠ ഗുണേ സമാദിയിത്വാ തേസ്വേവ അട്ഠസു ഗുണേസു മാനസം പതിട്ഠപേത്വാ ബഹി അനിക്ഖമിത്വാ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ ദിവസേ പഭാതായ രത്തിയാ പഗേവ പാതരാസം കത്വാ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു മിതഭാണീ സുസണ്ഠിതേന ഇരിയാപഥേന അവിക്ഖിത്തേന ചിത്തേന ഹട്ഠേന ഉദഗ്ഗേന വിപ്പസന്നേന ഥേരം നാഗസേനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഥേരസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ഇദമവോച –

‘‘അത്ഥി മേ, ഭന്തേ നാഗസേന, കോചി അത്ഥോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം മന്തയിതബ്ബോ, ന തത്ഥ അഞ്ഞോ കോചി തതിയോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, സുഞ്ഞേ ഓകാസേ പവിവിത്തേ അരഞ്ഞേ അട്ഠങ്ഗുപാഗതേ സമണസാരുപ്പേ. തത്ഥ സോ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ മേ ഗുയ്ഹം ന കാതബ്ബം ന രഹസ്സകം, അരഹാമഹം രഹസ്സകം സുണിതും സുമന്തനേ ഉപഗതേ, ഉപമായപി സോ അത്ഥോ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, യഥാ കിം വിയ, യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, മഹാപഥവീ നിക്ഖേപം അരഹതി നിക്ഖേപേ ഉപഗതേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹാമഹം രഹസ്സകം സുണിതും സുമന്തനേ ഉപഗതേ’’തി. ഗരുനാ സഹ പവിവിത്തപവനം പവിസിത്വാ ഇദമവോച – ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇധ പുരിസേന മന്തയിതുകാമേന അട്ഠ ഠാനാനി പരിവജ്ജയിതബ്ബാനി ഭവന്തി, ന തേസു ഠാനേസു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ അത്ഥം മന്തേതി, മന്തിതോപി അത്ഥോ പരിപതതി ന സമ്ഭവതി. കതമാനി അട്ഠ ഠാനാനി? വിസമട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, സഭയം പരിവജ്ജനീയം, അതിവാതട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, പടിച്ഛന്നട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, ദേവട്ഠാനം പരിവജ്ജനീയം, പന്ഥോ പരിവജ്ജനീയോ, സങ്ഗാമോ [സങ്കമോ (സീ. പീ.)] പരിവജ്ജനീയോ, ഉദകതിത്ഥം പരിവജ്ജനീയം. ഇമാനി അട്ഠ ഠാനാനി പരിവജ്ജനീയാനീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘കോ ദോസോ വിസമട്ഠാനേ, സഭയേ, അതിവാതേ, പടിച്ഛന്നേ, ദേവട്ഠാനേ, പന്ഥേ, സങ്ഗാമേ, ഉദകതിത്ഥേ’’തി? ‘‘വിസമേ, ഭന്തേ നാഗസേന, മന്തിതോ അത്ഥോ വികിരതി വിധമതി പഗ്ഘരതി ന സമ്ഭവതി, സഭയേ മനോ സന്തസ്സതി, സന്തസ്സിതോ ന സമ്മാ അത്ഥം സമനുപസ്സതി, അതിവാതേ സദ്ദോ അവിഭൂതോ ഹോതി, പടിച്ഛന്നേ ഉപസ്സുതിം തിട്ഠന്തി, ദേവട്ഠാനേ മന്തിതോ അത്ഥോ ഗരുകം പരിണമതി, പന്ഥേ മന്തിതോ അത്ഥോ തുച്ഛോ ഭവതി, സങ്ഗാമേ ചഞ്ചലോ ഭവതി, ഉദകതിത്ഥേ പാകടോ ഭവതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘വിസമം സഭയം അതിവാതോ, പടിച്ഛന്നം ദേവനിസ്സിതം;

പന്ഥോ ച സങ്ഗാമോ തിത്ഥം, അട്ഠേതേ പരിവജ്ജിയാ’’’തി.

അട്ഠ മന്തനസ്സ പരിവജ്ജനീയട്ഠാനാനി.

അട്ഠമന്തവിനാസകപുഗ്ഗലാ

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠിമേ പുഗ്ഗലാ മന്തിയമാനാ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേന്തി. കതമേ അട്ഠ? രാഗചരിതോ ദോസചരിതോ മോഹചരിതോ മാനചരിതോ ലുദ്ധോ അലസോ ഏകചിന്തീ ബാലോതി. ഇമേ അട്ഠ പുഗ്ഗലാ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേന്തീ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘തേസം കോ ദോസോ’’തി? ‘‘രാഗചരിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാഗവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ദോസചരിതോ ദോസവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, മോഹചരിതോ മോഹവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, മാനചരിതോ മാനവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ലുദ്ധോ ലോഭവസേന മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, അലസോ അലസതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ഏകചിന്തീ ഏകചിന്തിതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി, ബാലോ ബാലതായ മന്തിതം അത്ഥം ബ്യാപാദേതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച, മാനീ ലുദ്ധോ തഥാലസോ;

ഏകചിന്തീ ച ബാലോ ച, ഏതേ അത്ഥവിനാസകാ’’’തി.

അട്ഠ മന്തവിനാസകപുഗ്ഗലാ.

നവഗുയ്ഹമന്തവിധംസകം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, നവിമേ പുഗ്ഗലാ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരന്തി ന ധാരേന്തി. കതമേ നവ? രാഗചരിതോ ദോസചരിതോ മോഹചരിതോ ഭീരുകോ ആമിസഗരുകോ ഇത്ഥീ സോണ്ഡോ പണ്ഡകോ ദാരകോ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘തേസം കോ ദോസോ’’തി? ‘‘രാഗചരിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, രാഗവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ദോസചരിതോ, ഭന്തേ, ദോസവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, മൂള്ഹോ മോഹവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ഭീരുകോ ഭയവസേന മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ആമിസഗരുകോ ആമിസഹേതു മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ഇത്ഥീ പഞ്ഞായ ഇത്തരതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, സോണ്ഡികോ സുരാലോലതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, പണ്ഡകോ അനേകംസികതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി, ദാരകോ ചപലതായ മന്തിതം ഗുയ്ഹം വിവരതി ന ധാരേതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച, ഭീരു ആമിസഗരുകോ [ആമിസചക്ഖുകോ (സീ. പീ.)];

ഇത്ഥീ സോണ്ഡോ പണ്ഡകോ ച, നവമോ ഭവതി ദാരകോ.

‘‘നവേതേ പുഗ്ഗലാ ലോകേ, ഇത്തരാ ചലിതാ ചലാ;

ഏതേഹി മന്തിതം ഗുയ്ഹം, ഖിപ്പം ഭവതി പാകട’’’ന്തി.

നവ ഗുയ്ഹമന്തവിധംസകാ പുഗ്ഗലാ.

അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭകാരണം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? വയപരിണാമേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, യസപരിണാമേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, പരിപുച്ഛായ ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, തിത്ഥസംവാസേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, യോനിസോ മനസികാരേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, സാകച്ഛായ ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, സ്നേഹൂപസേവനേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി, പതിരൂപദേസവാസേന ബുദ്ധി പരിണമതി പരിപാകം ഗച്ഛതി. ഭവതീഹ –

‘‘‘വയേന യസപുച്ഛാഹി, തിത്ഥവാസേന യോനിസോ;

സാകച്ഛാ സ്നേഹസംസേവാ, പതിരൂപവസേന ച.

‘‘ഏതാനി അട്ഠ ഠാനാനി, ബുദ്ധിവിസദകാരണാ;

യേസം ഏതാനി സമ്ഭോന്തി, തേസം ബുദ്ധി പഭിജ്ജതീ’’’തി.

അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭകാരണാനി.

ആചരിയഗുണം

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, അയം ഭൂമിഭാഗോ അട്ഠ മന്തദോസവിവജ്ജിതോ, അഹഞ്ച ലോകേ പരമോ മന്തിസഹായോ [മന്തസഹായോ (സീ.)], ഗുയ്ഹമനുരക്ഖീ ചാഹം യാവാഹം ജീവിസ്സാമി താവ ഗുയ്ഹമനുരക്ഖിസ്സാമി, അട്ഠഹി ച മേ കാരണേഹി ബുദ്ധി പരിണാമം ഗതാ, ദുല്ലഭോ ഏതരഹി മാദിസോ അന്തേവാസീ, സമ്മാ പടിപന്നേ അന്തേവാസികേ യേ ആചരിയാനം പഞ്ചവീസതി ആചരിയഗുണാ, തേഹി ഗുണേഹി ആചരിയേന സമ്മാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. കതമേ പഞ്ചവീസതി ഗുണാ?

‘‘ഇധ, ഭന്തേ നാഗസേന, ആചരിയേന അന്തേവാസിമ്ഹി സതതം സമിതം ആരക്ഖാ ഉപട്ഠപേതബ്ബാ, അസേവനസേവനാ ജാനിതബ്ബാ, പമത്താപ്പമത്താ ജാനിതബ്ബാ, സേയ്യവകാസോ ജാനിതബ്ബോ, ഗേലഞ്ഞം ജാനിതബ്ബം, ഭോജനസ്സ [ഭോജനീയം (സ്യാ.)] ലദ്ധാലദ്ധം ജാനിതബ്ബം, വിസേസോ ജാനിതബ്ബോ, പത്തഗതം സംവിഭജിതബ്ബം, അസ്സാസിതബ്ബോ ‘മാ ഭായി, അത്ഥോ തേ അഭിക്കമതീ’തി, ‘ഇമിനാ പുഗ്ഗലേന പടിചരതീ’തി [പടിചരാഹീതി (ക.)] പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, ഗാമേ പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, വിഹാരേ പടിചാരോ ജാനിതബ്ബോ, ന തേന ഹാസോ ദവോ കാതബ്ബോ [ന തേന സഹ സല്ലാപോ കാതബ്ബോ (സീ. പീ.)], തേന സഹ ആലാപോ കാതബ്ബോ, ഛിദ്ദം ദിസ്വാ അധിവാസേതബ്ബം, സക്കച്ചകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, അഖണ്ഡകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, അരഹസ്സകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, നിരവസേസകാരിനാ ഭവിതബ്ബം, ‘ജനേമിമം [ജാനേമിമം (സ്യാ.)] സിപ്പേസൂ’തി ജനകചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ‘കഥം അയം ന പരിഹായേയ്യാ’തി വഡ്ഢിചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ‘ബലവം ഇമം കരോമി സിക്ഖാബലേനാ’തി ചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേതബ്ബം, ആപദാസു ന വിജഹിതബ്ബം, കരണീയേ നപ്പമജ്ജിതബ്ബം, ഖലിതേ ധമ്മേന പഗ്ഗഹേതബ്ബോതി. ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചവീസതി ആചരിയസ്സ ആചരിയഗുണാ, തേഹി ഗുണേഹി മയി സമ്മാ പടിപജ്ജസ്സു, സംസയോ മേ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോ, അത്ഥി മേണ്ഡകപഞ്ഹാ ജിനഭാസിതാ, അനാഗതേ അദ്ധാനേ തത്ഥ വിഗ്ഗഹോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, അനാഗതേ ച അദ്ധാനേ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സന്തി തുമ്ഹാദിസാ ബുദ്ധിമന്തോ, തേസു മേ പഞ്ഹേസു ചക്ഖും ദേഹി പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തി.

ഉപാസകഗുണം

ഥേരോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദസ ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണേ പരിദീപേസി. ‘‘ദസ ഇമേ, മഹാരാജ, ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണാ. കതമേ ദസ, ഇധ, മഹാരാജ, ഉപാസകോ സങ്ഘേന സമാനസുഖദുക്ഖോ ഹോതി, ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹോതി, യഥാബലം സംവിഭാഗരതോ ഹോതി, ജിനസാസനപരിഹാനിം ദിസ്വാ അഭിവഡ്ഢിയാ വായമതി. സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, അപഗതകോതൂഹലമങ്ഗലികോ ജീവിതഹേതുപി ന അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസതി, കായികവാചസികഞ്ചസ്സ രക്ഖിതം ഹോതി, സമഗ്ഗാരാമോ ഹോതി സമഗ്ഗരതോ, അനുസൂയകോ ഹോതി, ന ച കുഹനവസേന സാസനേ ചരതി, ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ ഹോതി, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ദസ ഉപാസകസ്സ ഉപാസകഗുണാ, തേ സബ്ബേ ഗുണാ തയി സംവിജ്ജന്തി, തം തേ യുത്തം പത്തം അനുച്ഛവികം പതിരൂപം യം ത്വം ജിനസാസനപരിഹാനിം ദിസ്വാ അഭിവഡ്ഢിം ഇച്ഛസി, കരോമി തേ ഓകാസം, പുച്ഛ മം ത്വം യഥാസുഖ’’ന്തി.

മേണ്ഡകപഞ്ഹാരമ്ഭകഥാ നിട്ഠിതാ.