൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. വിതക്കസുത്തം

൮൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലവിതക്കാ. കതമേ തയോ? അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ, പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അകുസലവിതക്കാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അനവഞ്ഞത്തിസംയുത്തോ, ലാഭസക്കാരഗാരവോ;

സഹനന്ദീ അമച്ചേഹി, ആരാ സംയോജനക്ഖയാ.

‘‘യോ ച പുത്തപസും ഹിത്വാ, വിവാഹേ സംഹരാനി [സങ്ഗഹാനി (ക. സീ. സ്യാ. പീ.)] ച;

ഭബ്ബോ സോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. സക്കാരസുത്തം

൮൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സക്കാരേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അസക്കാരേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ച തദുഭയേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘തം ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, നാഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സുത്വാ വദാമി; ( ) [(ദിട്ഠാ മയാ ഭിക്ഖവേ സത്താ സക്കാരേന അഭിഭൂതാ. …പേ… അസക്കാരേന അഭിഭൂതാ …പേ… സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ച തദുഭയേന അഭിഭൂതാ പരിയാദിന്നചിത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.) (സ്യാ.) പുരിമവഗ്ഗേ മിച്ഛാദിട്ഠികസമ്മാദിട്ഠികസുത്തേഹി പന സമേതി, അന്വയബ്യതിരേകവാക്യാനം പന അനന്തരിതത്താ പാസംസതരാ.)] അപി ച, ഭിക്ഖവേ, യദേവ മേ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തമേവാഹം വദാമി.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സക്കാരേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അസക്കാരേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സക്കാരേന ച അസക്കാരേന ച തദുഭയേന അഭിഭൂതാ, പരിയാദിന്നചിത്താ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യസ്സ സക്കരിയമാനസ്സ, അസക്കാരേന ചൂഭയം;

സമാധി ന വികമ്പതി, അപ്പമാദവിഹാരിനോ [അപ്പമാണവിഹാരിനോ (സീ. അട്ഠ.)].

‘‘തം ഝായിനം സാതതികം, സുഖുമം ദിട്ഠിവിപസ്സകം;

ഉപാദാനക്ഖയാരാമം, ആഹു സപ്പുരിസോ ഇതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. ദേവസദ്ദസുത്തം

൮൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവേസു ദേവസദ്ദാ നിച്ഛരന്തി സമയാ സമയം ഉപാദായ. കതമേ തയോ? യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായ ചേതേതി, തസ്മിം സമയേ [തസ്മിം ഭിക്ഖവേ സമയേ (പീ. ക.)] ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി – ‘ഏസോ അരിയസാവകോ മാരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമായ ചേതേതീ’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി സമയാ സമയം ഉപാദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ അരിയസാവകോ സത്തന്നം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി, തസ്മിം സമയേ ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി – ‘ഏസോ അരിയസാവകോ മാരേന സദ്ധിം സങ്ഗാമേതീ’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി സമയാ സമയം ഉപാദായ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ അരിയസാവകോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, തസ്മിം സമയേ ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി – ‘ഏസോ അരിയസാവകോ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതീ’തി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ദേവേസു ദേവസദ്ദോ നിച്ഛരതി സമയാ സമയം ഉപാദായ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ദേവേസു ദേവസദ്ദാ നിച്ഛരന്തി സമയാ സമയം ഉപാദായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ദിസ്വാ വിജിതസങ്ഗാമം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകം;

ദേവതാപി നമസ്സന്തി, മഹന്തം വീതസാരദം.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, യോ ത്വം ദുജ്ജയമജ്ഝഭൂ;

ജേത്വാന മച്ചുനോ സേനം, വിമോക്ഖേന അനാവരം.

‘‘ഇതി ഹേതം നമസ്സന്തി, ദേവതാ പത്തമാനസം;

തഞ്ഹി തസ്സ ന പസ്സന്തി, യേന മച്ചുവസം വജേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. പഞ്ചപുബ്ബനിമിത്തസുത്തം

൮൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യദാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവോ ദേവകായാ ചവനധമ്മോ ഹോതി, പഞ്ചസ്സ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുഭവന്തി – മാലാ മിലായന്തി, വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, കായേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതി, സകേ ദേവോ ദേവാസനേ നാഭിരമതീതി. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ‘ചവനധമ്മോ അയം ദേവപുത്തോ’തി ഇതി വിദിത്വാ തീഹി വാചാഹി അനുമോദേന്തി [അനുമോദന്തി (സീ. സ്യാ. പീ.)] – ‘ഇതോ, ഭോ, സുഗതിം ഗച്ഛ, സുഗതിം ഗന്ത്വാ സുലദ്ധലാഭം ലഭ, സുലദ്ധലാഭം ലഭിത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതോ ഭവാഹീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിന്നു ഖോ, ഭന്തേ, ദേവാനം സുഗതിഗമനസങ്ഖാതം; കിഞ്ച, ഭന്തേ, ദേവാനം സുലദ്ധലാഭസങ്ഖാതം; കിം പന, ഭന്തേ, ദേവാനം സുപ്പതിട്ഠിതസങ്ഖാത’’ന്തി?

‘‘മനുസ്സത്തം ഖോ, ഭിക്ഖു [ഭിക്ഖവേ (സ്യാ. പീ.)], ദേവാനം സുഗതിഗമനസങ്ഖാതം; യം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ സദ്ധം പടിലഭതി. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖു [ഭിക്ഖവേ (സ്യാ. പീ.)], ദേവാനം സുലദ്ധലാഭസങ്ഖാതം; സാ ഖോ പനസ്സ സദ്ധാ നിവിട്ഠാ ഹോതി മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ ദള്ഹാ അസംഹാരിയാ സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കേനചി വാ ലോകസ്മിം. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖു [ഭിക്ഖവേ (സ്യാ. പീ.)], ദേവാനം സുപ്പതിട്ഠിതസങ്ഖാത’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യദാ ദേവോ ദേവകായാ, ചവതി ആയുസങ്ഖയാ;

തയോ സദ്ദാ നിച്ഛരന്തി, ദേവാനം അനുമോദതം.

‘‘‘ഇതോ ഭോ സുഗതിം ഗച്ഛ, മനുസ്സാനം സഹബ്യതം;

മനുസ്സഭൂതോ സദ്ധമ്മേ, ലഭ സദ്ധം അനുത്തരം.

‘‘‘സാ തേ സദ്ധാ നിവിട്ഠസ്സ, മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാ;

യാവജീവം അസംഹീരാ, സദ്ധമ്മേ സുപ്പവേദിതേ.

‘‘‘കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിതം.

‘‘‘കായേന കുസലം കത്വാ, വാചായ കുസലം ബഹും;

മനസാ കുസലം കത്വാ, അപ്പമാണം നിരൂപധിം.

‘‘‘തതോ ഓപധികം പുഞ്ഞം, കത്വാ ദാനേന തം ബഹും;

അഞ്ഞേപി മച്ചേ സദ്ധമ്മേ, ബ്രഹ്മചരിയേ നിവേസയ’ [നിവേസയേ (സീ. സ്യാ.)].

‘‘ഇമായ അനുകമ്പായ, ദേവാ ദേവം യദാ വിദൂ;

ചവന്തം അനുമോദേന്തി, ഏഹി ദേവ പുനപ്പുന’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബഹുജനഹിതസുത്തം

൮൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ പുഗ്ഗലോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ സത്ഥു [സത്ഥുനോ (സ്യാ.)] സാവകോ അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ പുഗ്ഗലോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, തസ്സേവ സത്ഥു സാവകോ സേഖോ ഹോതി പാടിപദോ ബഹുസ്സുതോ സീലവതൂപപന്നോ. സോപി [സോ (?)] ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ പുഗ്ഗലോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സത്ഥാ ഹി ലോകേ പഠമോ മഹേസി, തസ്സന്വയോ സാവകോ ഭാവിതത്തോ;

അഥാപരോ പാടിപദോപി സേഖോ, ബഹുസ്സുതോ സീലവതൂപപന്നോ.

‘‘ഏതേ തയോ ദേവമനുസ്സസേട്ഠാ, പഭങ്കരാ ധമ്മമുദീരയന്താ;

അപാപുരന്തി [അപാപുരേന്തി (ക.)] അമതസ്സ ദ്വാരം, യോഗാ പമോചേന്തി [യാഗാ പമുച്ചന്തി (സീ.), യോഗാ മോചന്തി (സ്യാ.)] ഹുജ്ജനം തേ.

‘‘യേ സത്ഥവാഹേന അനുത്തരേന, സുദേസിതം മഗ്ഗമനുക്കമന്തി [മഗ്ഗമനുഗ്ഗമന്തി (സീ. ക.)];

ഇധേവ ദുക്ഖസ്സ കരോന്തി അന്തം, യേ അപ്പമത്താ സുഗതസ്സ സാസനേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അസുഭാനുപസ്സീസുത്തം

൮൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അസുഭാനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, കായസ്മിം വിഹരഥ; ആനാപാനസ്സതി ച വോ അജ്ഝത്തം പരിമുഖം സൂപട്ഠിതാ ഹോതു; സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സിനോ വിഹരഥ. അസുഭാനുപസ്സീനം, ഭിക്ഖവേ, കായസ്മിം വിഹരതം യോ സുഭായ ധാതുയാ രാഗാനുസയോ സോ പഹീയതി [പഹിയ്യതി (ക.)]. ആനാപാനസ്സതിയാ അജ്ഝത്തം പരിമുഖം സൂപട്ഠിതിതായ യേ ബാഹിരാ വിതക്കാസയാ വിഘാതപക്ഖികാ, തേ ന ഹോന്തി. സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീനം വിഹരതം യാ അവിജ്ജാ സാ പഹീയതി, യാ വിജ്ജാ സാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അസുഭാനുപസ്സീ കായസ്മിം, ആനാപാനേ പടിസ്സതോ;

സബ്ബസങ്ഖാരസമഥം, പസ്സം ആതാപി സബ്ബദാ.

‘‘സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, യതോ തത്ഥ വിമുച്ചതി;

അഭിഞ്ഞാവോസിതോ സന്തോ, സ വേ യോഗാതിഗോ മുനീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസുത്തം

൮൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അയമനുധമ്മോ ഹോതി വേയ്യാകരണായ – ധമ്മാനുധമ്മപടിപന്നോയന്തി ഭാസമാനോ ധമ്മഞ്ഞേവ ഭാസതി നോ അധമ്മം, വിതക്കയമാനോ വാ ധമ്മവിതക്കഞ്ഞേവ വിതക്കേതി നോ അധമ്മവിതക്കം, തദുഭയം വാ പന അഭിനിവേജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ധമ്മാരാമോ ധമ്മരതോ, ധമ്മം അനുവിചിന്തയം;

ധമ്മം അനുസ്സരം ഭിക്ഖു, സദ്ധമ്മാ ന പരിഹായതി.

‘‘ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം, നിസിന്നോ ഉദ വാ സയം;

അജ്ഝത്തം സമയം ചിത്തം, സന്തിമേവാധിഗച്ഛതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. അന്ധകരണസുത്തം

൮൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അകുസലവിതക്കാ അന്ധകരണാ അചക്ഖുകരണാ അഞ്ഞാണകരണാ പഞ്ഞാനിരോധികാ വിഘാതപക്ഖികാ അനിബ്ബാനസംവത്തനികാ. കതമേ തയോ? കാമവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അഞ്ഞാണകരണോ പഞ്ഞാനിരോധികോ വിഘാതപക്ഖികോ അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. ബ്യാപാദവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അഞ്ഞാണകരണോ പഞ്ഞാനിരോധികോ വിഘാതപക്ഖികോ അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. വിഹിംസാവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ അഞ്ഞാണകരണോ പഞ്ഞാനിരോധികോ വിഘാതപക്ഖികോ അനിബ്ബാനസംവത്തനികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അകുസലവിതക്കാ അന്ധകരണാ അചക്ഖുകരണാ അഞ്ഞാണകരണാ പഞ്ഞാനിരോധികാ വിഘാതപക്ഖികാ അനിബ്ബാനസംവത്തനികാ.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, കുസലവിതക്കാ അനന്ധകരണാ ചക്ഖുകരണാ ഞാണകരണാ പഞ്ഞാവുദ്ധികാ അവിഘാതപക്ഖികാ നിബ്ബാനസംവത്തനികാ. കതമേ തയോ? നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അനന്ധകരണോ ചക്ഖുകരണോ ഞാണകരണോ പഞ്ഞാവുദ്ധികോ അവിഘാതപക്ഖികോ നിബ്ബാനസംവത്തനികോ. അബ്യാപാദവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അനന്ധകരണോ ചക്ഖുകരണോ ഞാണകരണോ പഞ്ഞാവുദ്ധികോ അവിഘാതപക്ഖികോ നിബ്ബാനസംവത്തനികോ. അവിഹിംസാവിതക്കോ, ഭിക്ഖവേ, അനന്ധകരണോ ചക്ഖുകരണോ ഞാണകരണോ പഞ്ഞാവുദ്ധികോ അവിഘാതപക്ഖികോ നിബ്ബാനസംവത്തനികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ കുസലവിതക്കാ അനന്ധകരണാ ചക്ഖുകരണാ ഞാണകരണാ പഞ്ഞാവുദ്ധികാ അവിഘാതപക്ഖികാ നിബ്ബാനസംവത്തനികാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തയോ വിതക്കേ കുസലേ വിതക്കയേ, തയോ പന അകുസലേ നിരാകരേ;

സ വേ വിതക്കാനി വിചാരിതാനി, സമേതി വുട്ഠീവ രജം സമൂഹതം;

സ വേ വിതക്കൂപസമേന ചേതസാ, ഇധേവ സോ സന്തിപദം സമജ്ഝഗാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. അന്തരാമലസുത്തം

൮൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ. കതമേ തയോ? ലോഭോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ദോസോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. മോഹോ, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാമലോ അന്തരാഅമിത്തോ അന്തരാസപത്തോ അന്തരാവധകോ അന്തരാപച്ചത്ഥികോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അന്തരാമലാ അന്തരാഅമിത്താ അന്തരാസപത്താ അന്തരാവധകാ അന്തരാപച്ചത്ഥികാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം [അന്ധം തമം (സീ.)] തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

‘‘യോ ച ലോഭം പഹന്ത്വാന, ലോഭനേയ്യേ ന ലുബ്ഭതി;

ലോഭോ പഹീയതേ തമ്ഹാ, ഉദബിന്ദൂവ പോക്ഖരാ.

‘‘അനത്ഥജനനോ ദോസോ, ദോസോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘ദുട്ഠോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ദുട്ഠോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം ദോസോ സഹതേ നരം.

‘‘യോ ച ദോസം പഹന്ത്വാന, ദോസനേയ്യേ ന ദുസ്സതി;

ദോസോ പഹീയതേ തമ്ഹാ, താലപക്കംവ ബന്ധനാ.

‘‘അനത്ഥജനനോ മോഹോ, മോഹോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതി.

‘‘മൂള്ഹോ അത്ഥം ന ജാനാതി, മൂള്ഹോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം മോഹോ സഹതേ നരം.

‘‘യോ ച മോഹം പഹന്ത്വാന, മോഹനേയ്യേ ന മുയ്ഹതി;

മോഹം വിഹന്തി സോ സബ്ബം, ആദിച്ചോവുദയം തമ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. ദേവദത്തസുത്തം

൮൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. കതമേഹി തീഹി? പാപിച്ഛതായ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. പാപമിത്തതായ, ഭിക്ഖവേ, അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ. സതി ഖോ പന ഉത്തരികരണീയേ [ഉത്തരിം കരണീയേ (സ്യാ.)] ഓരമത്തകേന വിസേസാധിഗമേന [വിസേസാധിഗമേന ച (സ്യാ. പീ.)] അന്തരാ വോസാനം ആപാദി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി അസദ്ധമ്മേഹി അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ ദേവദത്തോ ആപായികോ നേരയികോ കപ്പട്ഠോ അതേകിച്ഛോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘മാ ജാതു കോചി ലോകസ്മിം, പാപിച്ഛോ ഉദപജ്ജഥ;

തദമിനാപി ജാനാഥ, പാപിച്ഛാനം യഥാ ഗതി.

‘‘പണ്ഡിതോതി സമഞ്ഞാതോ, ഭാവിതത്തോതി സമ്മതോ;

ജലംവ യസസാ അട്ഠാ, ദേവദത്തോതി വിസ്സുതോ [മേ സുതം (പാളിയം)].

‘‘സോ പമാണമനുചിണ്ണോ [പമാദമനുചിണ്ണോ (ക. സീ. സ്യാ. പീ.), സമാനമനുചിണ്ണോ (അട്ഠ.)], ആസജ്ജ നം തഥാഗതം;

അവീചിനിരയം പത്തോ, ചതുദ്വാരം ഭയാനകം.

‘‘അദുട്ഠസ്സ ഹി യോ ദുബ്ഭേ, പാപകമ്മം അകുബ്ബതോ;

തമേവ പാപം ഫുസതി [ഫുസ്സേതി (സ്യാ.)], ദുട്ഠചിത്തം അനാദരം.

‘‘സമുദ്ദം വിസകുമ്ഭേന, യോ മഞ്ഞേയ്യ പദൂസിതും;

ന സോ തേന പദൂസേയ്യ, ഭേസ്മാ ഹി ഉദധി മഹാ.

‘‘ഏവമേവ [ഏവമേതം (സ്യാ.)] തഥാഗതം, യോ വാദേന വിഹിംസതി;

സമ്മഗ്ഗതം [സമഗ്ഗതം (സീ. ക.)] സന്തചിത്തം, വാദോ തമ്ഹി ന രൂഹതി.

‘‘താദിസം മിത്തം കുബ്ബേഥ, തഞ്ച സേവേയ്യ പണ്ഡിതോ;

യസ്സ മഗ്ഗാനുഗോ ഭിക്ഖു, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

വിതക്കാസക്കാരസദ്ദ, ചവനലോകേ അസുഭം;

ധമ്മഅന്ധകാരമലം, ദേവദത്തേന തേ ദസാതി.