൩. തികനിപാതോ

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. മൂലസുത്തം

൫൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അകുസലമൂലാനി. കതമാനി തീണി? ലോഭോ അകുസലമൂലം, ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. ധാതുസുത്തം

൫൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുയോ. കതമാ തിസ്സോ? രൂപധാതു, അരൂപധാതു, നിരോധധാതു – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ ധാതുയോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘രൂപധാതും [രൂപധാതു (സബ്ബത്ഥ)] പരിഞ്ഞായ, അരൂപേസു അസണ്ഠിതാ;

നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തി, തേ ജനാ മച്ചുഹായിനോ.

‘‘കായേന അമതം ധാതും, ഫുസയിത്വാ [ഫുസ്സയിത്വാ (സ്യാ.), ഫസ്സയിത്വാ (പീ.)] നിരൂപധിം;

ഉപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗം, സച്ഛികത്വാ അനാസവോ;

ദേസേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അസോകം വിരജം പദ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. പഠമവേദനാസുത്തം

൫൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ –

ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ വേദനാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ, സതോ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

വേദനാ ച പജാനാതി, വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവം.

‘‘യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തി, മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനം;

വേദനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. ദുതിയവേദനാസുത്തം

൫൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ. കതമാ തിസ്സോ? സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. സുഖാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ; ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദട്ഠബ്ബാ; അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, ദുക്ഖാ വേദനാ സല്ലതോ ദിട്ഠാ ഹോതി, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ അനിച്ചതോ ദിട്ഠാ ഹോതി; അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭിക്ഖു അരിയോ സമ്മദ്ദസോ അച്ഛേച്ഛി [അച്ഛേജ്ജി (സീ. പീ.), അച്ഛിജ്ജി (ക.)], തണ്ഹം, വിവത്തയി [വാവത്തയി (സീ. അട്ഠ.)] സംയോജനം, സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ [ദക്ഖി (സീ. പീ. ക.), അദക്ഖി (സ്യാ.)], ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദക്ഖി നം അനിച്ചതോ.

‘‘സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, യതോ തത്ഥ വിമുച്ചതി;

അഭിഞ്ഞാവോസിതോ സന്തോ, സ വേ യോഗാതിഗോ മുനീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമഏസനാസുത്തം

൫൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, ഏസനാ. കതമാ തിസ്സോ? കാമേസനാ, ഭവേസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ ഏസനാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ, സതോ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

ഏസനാ ച പജാനാതി, ഏസനാനഞ്ച സമ്ഭവം.

‘‘യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തി, മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനം;

ഏസനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയഏസനാസുത്തം

൫൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘കാമേസനാ ഭവേസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ സഹ;

ഇതി സച്ചപരാമാസോ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമുസ്സയാ.

‘‘സബ്ബരാഗവിരത്തസ്സ, തണ്ഹക്ഖയവിമുത്തിനോ;

ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമൂഹതാ;

ഏസനാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിരാസോ അകഥംകഥീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമആസവസുത്തം

൫൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ. കതമേ തയോ? കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ആസവാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സമാഹിതോ സമ്പജാനോ, സതോ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

ആസവേ ച പജാനാതി, ആസവാനഞ്ച സമ്ഭവം.

‘‘യത്ഥ ചേതാ നിരുജ്ഝന്തി, മഗ്ഗഞ്ച ഖയഗാമിനം;

ആസവാനം ഖയാ ഭിക്ഖു, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയആസവസുത്തം

൫൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യസ്സ കാമാസവോ ഖീണോ, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

ഭവാസവോ പരിക്ഖീണോ, വിപ്പമുത്തോ നിരൂപധി;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി [സവാഹനന്തി (ബഹൂസു)].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. തണ്ഹാസുത്തം

൫൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ. കതമാ തിസ്സോ? കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ തണ്ഹാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തണ്ഹായോഗേന സംയുത്താ, രത്തചിത്താ ഭവാഭവേ;

തേ യോഗയുത്താ മാരസ്സ, അയോഗക്ഖേമിനോ ജനാ;

സത്താ ഗച്ഛന്തി സംസാരം, ജാതീമരണഗാമിനോ.

‘‘യേ ച തണ്ഹം പഹന്ത്വാന, വീതതണ്ഹാ [നിക്കണ്ഹാ ച (സീ. ക.)] ഭവാഭവേ;

തേ വേ [തേ ച (സീ. പീ. ക.)] പാരങ്ഗതാ [പാരഗതാ (ക. സീ. സ്യാ.)] ലോകേ, യേ പത്താ ആസവക്ഖയ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. മാരധേയ്യസുത്തം

൫൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മ മാരധേയ്യം ആദിച്ചോവ വിരോചതി. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അതിക്കമ്മ മാരധേയ്യം ആദിച്ചോവ വിരോചതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സീലം സമാധി പഞ്ഞാ ച, യസ്സ ഏതേ സുഭാവിതാ;

അതിക്കമ്മ മാരധേയ്യം, ആദിച്ചോവ വിരോചതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

മൂലധാതു അഥ വേദനാ ദുവേ, ഏസനാ ച ദുവേ ആസവാ ദുവേ;

തണ്ഹാതോ ച അഥ [തണ്ഹാതോ അഥ (സ്യാ.)] മാരധേയ്യതോ, വഗ്ഗമാഹു പഠമന്തി മുത്തമന്തി.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തം

൬൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. കതമാനി തീണി? ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പുഞ്ഞമേവ സോ സിക്ഖേയ്യ, ആയതഗ്ഗം സുഖുദ്രയം;

ദാനഞ്ച സമചരിയഞ്ച, മേത്തചിത്തഞ്ച ഭാവയേ.

‘‘ഏതേ ധമ്മേ ഭാവയിത്വാ, തയോ സുഖസമുദ്ദയേ;

അബ്യാപജ്ഝം സുഖം ലോകം, പണ്ഡിതോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. ചക്ഖുസുത്തം

൬൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖൂനി. കതമാനി തീണി? മംസചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖു – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ചക്ഖൂനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തരം;

ഏതാനി തീണി ചക്ഖൂനി, അക്ഖാസി പുരിസുത്തമോ.

‘‘മംസചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ, മഗ്ഗോ ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ;

യതോ ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തരം;

യസ്സ ചക്ഖുസ്സ പടിലാഭാ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. ഇന്ദ്രിയസുത്തം

൬൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ.

‘‘തതോ അഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സ, ഞാണം വേ ഹോതി താദിനോ;

അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി, ഭവസംയോജനക്ഖയാ.

‘‘സ വേ [സചേ (സീ. സ്യാ.)] ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ, സന്തോ സന്തിപദേ രതോ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. അദ്ധാസുത്തം

൬൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാ. കതമേ തയോ? അതീതോ അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അദ്ധാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ സത്താ, അക്ഖേയ്യസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായ, യോഗമായന്തി മച്ചുനോ.

‘‘അക്ഖേയ്യഞ്ച പരിഞ്ഞായ, അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതി;

ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തരം.

‘‘സ വേ [സചേ (ക.)] അക്ഖേയ്യസമ്പന്നോ, സന്തോ സന്തിപദേ രതോ;

സങ്ഖായസേവീ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുച്ചരിതസുത്തം

൬൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദുച്ചരിതാനി. കതമാനി തീണി? കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ദുച്ചരിതാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം കത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം കത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസംഹിതം.

‘‘അകത്വാ കുസലം കമ്മം, കത്വാനാകുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. സുചരിതസുത്തം

൬൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുചരിതാനി. കതമാനി തീണി? കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സുചരിതാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസംഹിതം.

‘‘അകത്വാകുസലം കമ്മം, കത്വാന കുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സോചേയ്യസുത്തം

൬൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സോചേയ്യാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായസുചിം വചീസുചിം [വാചാസുചിം (ക.)], ചേതോസുചിമനാസവം;

സുചിം സോചേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിന’’ന്തി [ആഹു നിന്ഹാതപാപകന്തി (അ. നി. ൩.൧൨൨) യുത്തതരം].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. മോനേയ്യസുത്തം

൬൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മോനേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി മോനേയ്യാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായമുനിം വചീമുനിം, മനോമുനിമനാസവം;

മുനിം മോനേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു നിന്ഹാതപാപക’’ന്തി [ആഹു സബ്ബപ്പഹായിനന്തി (അ. നി. ൩.൧൨൩)].