൪. ചതുക്കനിപാതോ

൧. ബ്രാഹ്മണധമ്മയാഗസുത്തം

൧൦൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ സദാ പയതപാണി [പയതപാണീ (സീ. സ്യാ.)] അന്തിമദേഹധരോ അനുത്തരോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ. തസ്സ മേ തുമ്ഹേ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ ധമ്മജാ ധമ്മനിമ്മിതാ ധമ്മദായാദാ, നോ ആമിസദായാദാ.

‘‘ദ്വേമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദാനാനി – ആമിസദാനഞ്ച ധമ്മദാനഞ്ച. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം ദാനാനം യദിദം – ധമ്മദാനം.

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സംവിഭാഗാ – ആമിസസംവിഭാഗോ ച ധമ്മസംവിഭാഗോ ച. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം സംവിഭാഗാനം യദിദം – ധമ്മസംവിഭാഗോ.

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അനുഗ്ഗഹാ – ആമിസാനുഗ്ഗഹോ ച ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ ച. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം അനുഗ്ഗഹാനം യദിദം – ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ.

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, യാഗാ – ആമിസയാഗോ ച ധമ്മയാഗോ ച. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ദ്വിന്നം യാഗാനം യദിദം – ധമ്മയാഗോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യോ ധമ്മയാഗം അയജീ അമച്ഛരീ, തഥാഗതോ സബ്ബഭൂതാനുകമ്പീ [സബ്ബസത്താനുകമ്പീ (സ്യാ.) അട്ഠകഥായമ്പി];

തം താദിസം ദേവമനുസ്സസേട്ഠം, സത്താ നമസ്സന്തി ഭവസ്സ പാരഗു’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. സുലഭസുത്തം

൧൦൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അപ്പാനി ചേവ സുലഭാനി ച, താനി ച അനവജ്ജാനി. കതമാനി ചത്താരി? പംസുകൂലം, ഭിക്ഖവേ, ചീവരാനം അപ്പഞ്ച സുലഭഞ്ച, തഞ്ച അനവജ്ജം. പിണ്ഡിയാലോപോ, ഭിക്ഖവേ, ഭോജനാനം അപ്പഞ്ച സുലഭഞ്ച, തഞ്ച അനവജ്ജം. രുക്ഖമൂലം, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനാനം അപ്പഞ്ച സുലഭഞ്ച, തഞ്ച അനവജ്ജം. പൂതിമുത്തം, ഭിക്ഖവേ, ഭേസജ്ജാനം അപ്പഞ്ച സുലഭഞ്ച തഞ്ച അനവജ്ജം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി അപ്പാനി ചേവ സുലഭാനി ച, താനി ച അനവജ്ജാനി. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അപ്പേന ച തുട്ഠോ ഹോതി സുലഭേന ച (അനവജ്ജേന ച) [(…) നത്ഥി സീ. പീ. ക. പോത്ഥകേസു ച അങ്ഗുത്തരേ ച], ഇമസ്സാഹം അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി വദാമീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അനവജ്ജേന തുട്ഠസ്സ, അപ്പേന സുലഭേന ച;

ന സേനാസനമാരബ്ഭ, ചീവരം പാനഭോജനം;

വിഘാതോ ഹോതി ചിത്തസ്സ, ദിസാ നപ്പടിഹഞ്ഞതി.

‘‘യേ ചസ്സ [യേപസ്സ (സ്യാ.)] ധമ്മാ അക്ഖാതാ, സാമഞ്ഞസ്സാനുലോമികാ;

അധിഗ്ഗഹിതാ തുട്ഠസ്സ, അപ്പമത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി [സിക്ഖതോതി (സീ. ക.)].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. ആസവക്ഖയസുത്തം

൧൦൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ജാനതോഹം, ഭിക്ഖവേ, പസ്സതോ ആസവാനം ഖയം വദാമി, നോ അജാനതോ നോ അപസ്സതോ. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ, കിം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി? ഇദം ദുക്ഖന്തി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി. അയം ദുക്ഖസമുദയോതി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി. അയം ദുക്ഖനിരോധോതി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി. അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ.

‘‘തതോ അഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സ, വിമുത്തിഞാണമുത്തമം;

ഉപ്പജ്ജതി ഖയേ ഞാണം, ഖീണാ സംയോജനാ ഇതി.

‘‘ന ത്വേവിദം കുസീതേന, ബാലേനമവിജാനതാ;

നിബ്ബാനം അധിഗന്തബ്ബം, സബ്ബഗന്ഥപ്പമോചന’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തം

൧൦൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തി – ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, ന ച പനേതേ ആയസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനന്തി – തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ സമണേസു ചേവ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു ച ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ, തേ ച പനായസ്മന്തോ സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേ ദുക്ഖം നപ്പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

തഞ്ച മഗ്ഗം ന ജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘ചേതോവിമുത്തിഹീനാ തേ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

അഭബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, തേ വേ ജാതിജരൂപഗാ.

‘‘യേ ച ദുക്ഖം പജാനന്തി, അഥോ ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

യത്ഥ ച സബ്ബസോ ദുക്ഖം, അസേസം ഉപരുജ്ഝതി;

തഞ്ച മഗ്ഗം പജാനന്തി, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘ചേതോവിമുത്തിസമ്പന്നാ, അഥോ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ;

ഭബ്ബാ തേ അന്തകിരിയായ, ന തേ ജാതിജരൂപഗാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സീലസമ്പന്നസുത്തം

൧൦൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ ഓവാദകാ വിഞ്ഞാപകാ സന്ദസ്സകാ സമാദപകാ സമുത്തേജകാ സമ്പഹംസകാ അലംസമക്ഖാതാരോ സദ്ധമ്മസ്സ ദസ്സനമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി; സവനമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി; ഉപസങ്കമനമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി; പയിരുപാസനമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി; അനുസ്സരണമ്പഹം, ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി; അനുപബ്ബജ്ജമ്പഹം [അനുസ്സതിമ്പഹം (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹൂപകാരം വദാമി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാരൂപേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ അപരിപൂരോപി സീലക്ഖന്ധോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, അപരിപൂരോപി സമാധിക്ഖന്ധോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, അപരിപൂരോപി പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, അപരിപൂരോപി വിമുത്തിക്ഖന്ധോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, അപരിപൂരോപി വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ഏവരൂപാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സത്ഥാരോതിപി വുച്ചന്തി, സത്ഥവാഹാതിപി വുച്ചന്തി, രണഞ്ജഹാതിപി വുച്ചന്തി, തമോനുദാതിപി വുച്ചന്തി, ആലോകകരാതിപി വുച്ചന്തി, ഓഭാസകരാതിപി വുച്ചന്തി, പജ്ജോതകരാതിപി വുച്ചന്തി, ഉക്കാധാരാതിപി വുച്ചന്തി, പഭങ്കരാതിപി വുച്ചന്തി, അരിയാതിപി വുച്ചന്തി, ചക്ഖുമന്തോതിപി വുച്ചന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പാമോജ്ജകരണം ഠാനം [… കരണഠാനം (സീ. സ്യാ.)], ഏതം ഹോതി വിജാനതം;

യദിദം ഭാവിതത്താനം, അരിയാനം ധമ്മജീവിനം.

‘‘തേ ജോതയന്തി സദ്ധമ്മം, ഭാസയന്തി പഭങ്കരാ;

ആലോകകരണാ ധീരാ, ചക്ഖുമന്തോ രണഞ്ജഹാ.

‘‘യേസം വേ സാസനം സുത്വാ, സമ്മദഞ്ഞായ പണ്ഡിതാ;

ജാതിക്ഖയമഭിഞ്ഞായ, നാഗച്ഛന്തി പുനബ്ഭവ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. തണ്ഹുപ്പാദസുത്തം

൧൦൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹുപ്പാദാ, യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. കതമേ ചത്താരോ? ചീവരഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; പിണ്ഡപാതഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; സേനാസനഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി; ഇതിഭവാഭവഹേതു വാ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ തണ്ഹുപ്പാദാ യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ, ദീഘമദ്ധാന സംസരം;

ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം, സംസാരം നാതിവത്തതി.

‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവം;

വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സബ്രഹ്മകസുത്തം

൧൦൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘സബ്രഹ്മകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സപുബ്ബദേവതാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സപുബ്ബാചരിയകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സാഹുനേയ്യകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി.

‘‘‘ബ്രഹ്മാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ‘പുബ്ബദേവതാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ‘പുബ്ബാചരിയാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ‘ആഹുനേയ്യാ’തി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. തം കിസ്സ ഹേതു? ബഹുകാരാ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ പുത്താനം ആപാദകാ പോസകാ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ, പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ;

ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താനം, പജായ അനുകമ്പകാ.

‘‘തസ്മാ ഹി നേ നമസ്സേയ്യ, സക്കരേയ്യ ച പണ്ഡിതോ;

അന്നേന അഥ പാനേന, വത്ഥേന സയനേന ച;

ഉച്ഛാദനേന ന്ഹാപനേന [നഹാപനേന (സീ.)], പാദാനം ധോവനേന ച.

‘‘തായ നം പാരിചരിയായ, മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. ബഹുകാരസുത്തം

൧൦൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ബഹുകാരാ [ബഹൂപകാരാ (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തുമ്ഹാകം യേ വോ [യേ തേ (സബ്ബത്ഥ)] പച്ചുപട്ഠിതാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി. തുമ്ഹേപി, ഭിക്ഖവേ, ബഹുകാരാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം യം [യേ (?)] നേസം ധമ്മം ദേസേഥ ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേഥ. ഏവമിദം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ഓഘസ്സ നിത്ഥരണത്ഥായ സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സാഗാരാ അനഗാരാ ച, ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ;

ആരാധയന്തി സദ്ധമ്മം, യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം.

‘‘സാഗാരേസു ച ചീവരം, പച്ചയം സയനാസനം;

അനഗാരാ പടിച്ഛന്തി, പരിസ്സയവിനോദനം.

‘‘സുഗതം [പുഗ്ഗലം (സീ. ക.)] പന നിസ്സായ, ഗഹട്ഠാ ഘരമേസിനോ;

സദ്ദഹാനാ അരഹതം, അരിയപഞ്ഞായ ഝായിനോ.

‘‘ഇധ ധമ്മം ചരിത്വാന, മഗ്ഗം സുഗതിഗാമിനം;

നന്ദിനോ ദേവലോകസ്മിം, മോദന്തി കാമകാമിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. കുഹസുത്തം

൧൦൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ കുഹാ ഥദ്ധാ ലപാ സിങ്ഗീ ഉന്നളാ അസമാഹിതാ, ന മേ തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാ. അപഗതാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ; ന ച തേ [ന ച തേ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂ (സീ. പീ. ക.)] ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. യേ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ നിക്കുഹാ നില്ലപാ ധീരാ അത്ഥദ്ധാ സുസമാഹിതാ, തേ ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ മാമകാ. അനപഗതാ ച തേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ; തേ ച ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ [ഇമസ്മിം ച തേ ധമ്മവിനയേ (സ്യാ.), തേ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ (ക.)] വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കുഹാ ഥദ്ധാ ലപാ സിങ്ഗീ, ഉന്നളാ അസമാഹിതാ;

ന തേ ധമ്മേ വിരൂഹന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതേ.

‘‘നിക്കുഹാ നില്ലപാ ധീരാ, അത്ഥദ്ധാ സുസമാഹിതാ;

തേ വേ ധമ്മേ വിരൂഹന്തി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. നദീസോതസുത്തം

൧൦൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ നദിയാ സോതേന ഓവുയ്ഹേയ്യ പിയരൂപസാതരൂപേന. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ തീരേ ഠിതോ ദിസ്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘കിഞ്ചാപി ഖോ ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, നദിയാ സോതേന ഓവുയ്ഹസി പിയരൂപസാതരൂപേന, അത്ഥി ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ രഹദോ സഊമി സാവട്ടോ സഗഹോ സരക്ഖസോ യം ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, രഹദം പാപുണിത്വാ മരണം വാ നിഗച്ഛസി മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’ന്തി. അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ തസ്സ പുരിസസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച പടിസോതം വായമേയ്യ.

‘‘ഉപമാ ഖോ മേ അയം, ഭിക്ഖവേ, കതാ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനായ. അയം ചേത്ഥ [അയം ചേവേത്ഥ (സ്യാ.)] അത്ഥോ – ‘നദിയാ സോതോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹായേതം അധിവചനം.

‘‘‘പിയരൂപം സാതരൂപ’ന്തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം.

‘‘‘ഹേട്ഠാ രഹദോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം അധിവചനം;

‘‘‘ഊമിഭയ’ന്തി ഖോ [സഞീമീതി ഖോ (ബഹൂസു)], ഭിക്ഖവേ, കോധുപായാസസ്സേതം അധിവചനം;

‘‘‘ആവട്ട’ന്തി ഖോ [സാവട്ടോതി ഖോ (ബഹൂസു)], ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനം;

‘‘‘ഗഹരക്ഖസോ’തി ഖോ [സഗഹോ സരക്ഖസോതി ഖോ (ബഹൂസു)], ഭിക്ഖവേ, മാതുഗാമസ്സേതം അധിവചനം;

‘‘‘പടിസോതോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നേക്ഖമ്മസ്സേതം അധിവചനം;

‘‘‘ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച വായാമോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയാരമ്ഭസ്സേതം അധിവചനം;

‘‘‘ചക്ഖുമാ പുരിസോ തീരേ ഠിതോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സഹാപി ദുക്ഖേന ജഹേയ്യ കാമേ, യോഗക്ഖേമം ആയതിം പത്ഥയാനോ;

സമ്മപ്പജാനോ സുവിമുത്തചിത്തോ, വിമുത്തിയാ ഫസ്സയേ തത്ഥ തത്ഥ;

സ വേദഗൂ വൂസിതബ്രഹ്മചരിയോ, ലോകന്തഗൂ പാരഗതോതി വുച്ചതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

൧൧. ചരസുത്തം

൧൧൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ചരതോ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീകരോതി [ബ്യന്തികരോതി (സീ. പീ.), ബ്യന്തം കരോതി (ക.)] അനഭാവം ഗമേതി. ചരമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ അനാതാപീ അനോത്താപീ [അനോത്തപ്പീ (സബ്ബത്ഥ) ദുകനിപാതേ, അങ്ഗുത്തരേ ൧.൪.൧൧ പസ്സിതബ്ബം] സതതം സമിതം കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി വുച്ചതി.

‘‘ഠിതസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീകരോതി ന അനഭാവം ഗമേതി. ഠിതോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ അനാതാപീ അനോത്താപീ സതതം സമിതം കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി വുച്ചതി.

‘‘നിസിന്നസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീകരോതി ന അനഭാവം ഗമേതി. നിസിന്നോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ അനാതാപീ അനോത്താപീ സതതം സമിതം കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി വുച്ചതി.

‘‘സയാനസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ജാഗരസ്സ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അധിവാസേതി നപ്പജഹതി ന വിനോദേതി ന ബ്യന്തീകരോതി ന അനഭാവം ഗമേതി. സയാനോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരോ ഏവംഭൂതോ അനാതാപീ അനോത്താപീ സതതം സമിതം കുസീതോ ഹീനവീരിയോതി വുച്ചതി.

‘‘ചരതോ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ചരമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ [ഓത്തപ്പീ (സബ്ബത്ഥ)] സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘ഠിതസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. ഠിതോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘നിസിന്നസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. നിസിന്നോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘സയാനസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ജാഗരസ്സ ഉപ്പജ്ജതി കാമവിതക്കോ വാ ബ്യാപാദവിതക്കോ വാ വിഹിംസാവിതക്കോ വാ. തഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. സയാനോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരോ ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം, നിസിന്നോ ഉദ വാ സയം;

യോ വിതക്കം വിതക്കേതി, പാപകം ഗേഹനിസ്സിതം.

‘‘കുമ്മഗ്ഗം പടിപന്നോ [കുമ്മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ (അ. നി. ൪.൧൧)] സോ, മോഹനേയ്യേസു മുച്ഛിതോ;

അഭബ്ബോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘യോ ച ചരം വാ തിട്ഠം വാ [യോ ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം (സ്യാ.), യോ ചരം വാഥ തിട്ഠം വാ (സീ. ക.)], നിസിന്നോ ഉദ വാ സയം;

വിതക്കം സമയിത്വാന, വിതക്കൂപസമേ രതോ;

ഭബ്ബോ സോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഏകാദസമം.

൧൨. സമ്പന്നസീലസുത്തം

൧൧൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ [ഹോഥ (സ്യാ.)] സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാ; പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാ വിഹരഥ ആചാരഗോചരസമ്പന്നാ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവിനോ; സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസു.

‘‘സമ്പന്നസീലാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരതം [ഭവതം (സ്യാ.)] സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാനം പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാനം വിഹരതം ആചാരഗോചരസമ്പന്നാനം അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീനം സമാദായ സിക്ഖതം സിക്ഖാപദേസു കിമസ്സ ഉത്തരി കരണീയം [കിമസ്സ ഭിക്ഖവേ ഉത്തരി കരണീയം (സബ്ബത്ഥ)]?

‘‘ചരതോ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ [അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ വിഗതോ (അ. നി. ൪.൧൨) അട്ഠകഥായ സമേതി] ഭിജ്ഝാ വിഗതാ [അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ വിഗതോ (അ. നി. ൪.൧൨) അടകഥായ സമേതി] ഹോതി, ബ്യാപാദോ വിഗതോ ഹോതി [ഥിനമിദ്ധം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിചികിച്ഛാ (അ. നി. ൪.൧൨)], ഥിനമിദ്ധം വിഗതം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിഗതം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ [ഥിനമിദ്ധം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിചികിച്ചാ (അ. നി. ൪.൧൨)] പഹീനാ ഹോതി, ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ [അപ്പമുട്ഠാ (സ്യാ.)], പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. ചരമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘ഠിതസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഭിജ്ഝാ വിഗതാ ഹോതി ബ്യാപാദോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം… വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി, ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. ഠിതോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘നിസിന്നസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഭിജ്ഝാ വിഗതാ ഹോതി, ബ്യാപാദോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം… വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി, ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. നിസിന്നോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതി.

‘‘സയാനസ്സ ചേപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ജാഗരസ്സ അഭിജ്ഝാ വിഗതാ ഹോതി ബ്യാപാദോ…പേ… ഥിനമിദ്ധം… ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം… വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി, ആരദ്ധം ഹോതി വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. സയാനോപി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ജാഗരോ ഏവംഭൂതോ ആതാപീ ഓത്താപീ സതതം സമിതം ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോതി വുച്ചതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യതം ചരേ യതം തിട്ഠേ, യതം അച്ഛേ യതം സയേ;

യതം സമിഞ്ജയേ [സമ്മിഞ്ജയേ (സീ. സ്യാ.)] ഭിക്ഖു, യതമേനം പസാരയേ.

‘‘ഉദ്ധം തിരിയം അപാചീനം, യാവതാ ജഗതോ ഗതി;

സമവേക്ഖിതാ ച ധമ്മാനം, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം.

‘‘ഏവം വിഹാരിമാതാപിം, സന്തവുത്തിമനുദ്ധതം;

ചേതോസമഥസാമീചിം, സിക്ഖമാനം സദാ സതം;

സതതം പഹിതത്തോതി, ആഹു ഭിക്ഖും തഥാവിധ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദ്വാദസമം.

൧൩. ലോകസുത്തം

൧൧൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ലോകോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോः ലോകസ്മാ തഥാഗതോ വിസംയുത്തോ. ലോകസമുദയോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോ ः ലോകസമുദയോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ. ലോകനിരോധോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധോः ലോകനിരോധോ തഥാഗതസ്സ സച്ഛികതോ. ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാः ലോകനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ തഥാഗതസ്സ ഭാവിതാ.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ യസ്മാ തം തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധം, തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി.

‘‘യഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തിം തഥാഗതോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി, യഞ്ച രത്തിം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതി, യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഭാസതി ലപതി നിദ്ദിസതി, സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി നോ അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതി.