൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. മിച്ഛാദിട്ഠികസുത്തം

൭൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ.

‘‘തം ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, നാഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സുത്വാ വദാമി. ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. അപി ച, ഭിക്ഖവേ, യദേവ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവാഹം വദാമി.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘മിച്ഛാ മനം പണിധായ, മിച്ഛാ വാചഞ്ച ഭാസിയ [മിചാ വാചം അഭാസിയ (സബ്ബത്ഥ)];

മിച്ഛാ കമ്മാനി കത്വാന, കായേന ഇധ പുഗ്ഗലോ.

‘‘അപ്പസ്സുതാപുഞ്ഞകരോ [അപ്പസ്സുതോപുഞ്ഞകരോ (സീ.), അപ്പസ്സുതോ അപുഞ്ഞകരോ (സ്യാ. പീ.)], അപ്പസ്മിം ഇധ ജീവിതേ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. സമ്മാദിട്ഠികസുത്തം

൭൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ.

‘‘തം ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, നാഞ്ഞസ്സ സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ സുത്വാ വദാമി. ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ. അപി ച, ഭിക്ഖവേ, യദേവ സാമം ഞാതം സാമം ദിട്ഠം സാമം വിദിതം തദേവാഹം വദാമി.

‘‘ദിട്ഠാ മയാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സമ്മാ മനം പണിധായ, സമ്മാ വാചഞ്ച ഭാസിയ [സമ്മാ വാചം അഭാസിയ (സബ്ബത്ഥ)];

സമ്മാ കമ്മാനി കത്വാന, കായേന ഇധ പുഗ്ഗലോ.

‘‘ബഹുസ്സുതോ പുഞ്ഞകരോ, അപ്പസ്മിം ഇധ ജീവിതേ;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. നിസ്സരണിയസുത്തം

൭൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, നിസ്സരണിയാ [നിസ്സാരണീയാ (അ. നി. ൫.൨൦൦)] ധാതുയോ. കതമാ തിസ്സോ? കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മം, രൂപാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം ആരുപ്പം, യം ഖോ പന കിഞ്ചി ഭൂതം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം നിരോധോ തസ്സ നിസ്സരണം – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കാമനിസ്സരണം ഞത്വാ, രൂപാനഞ്ച അതിക്കമം;

സബ്ബസങ്ഖാരസമഥം, ഫുസം ആതാപി സബ്ബദാ.

‘‘സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, യതോ തത്ഥ വിമുച്ചതി;

അഭിഞ്ഞാവോസിതോ സന്തോ, സ വേ യോഗാതിഗോ മുനീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. സന്തതരസുത്തം

൭൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘രൂപേഹി, ഭിക്ഖവേ, അരൂപാ [ആരുപ്പാ (സീ.)] സന്തതരാ, അരൂപേഹി നിരോധോ സന്തതരോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേ ച രൂപൂപഗാ സത്താ, യേ ച അരൂപട്ഠായിനോ [ആരുപ്പട്ഠായിനോ (സീ.)];

നിരോധം അപ്പജാനന്താ, ആഗന്താരോ പുനബ്ഭവം.

‘‘യേ ച രൂപേ പരിഞ്ഞായ, അരൂപേസു അസണ്ഠിതാ;

നിരോധേ യേ വിമുച്ചന്തി, തേ ജനാ മച്ചുഹായിനോ.

‘‘കായേന അമതം ധാതും, ഫുസയിത്വാ നിരൂപധിം;

ഉപധിപ്പടിനിസ്സഗ്ഗം, സച്ഛികത്വാ അനാസവോ;

ദേസേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അസോകം വിരജം പദ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പുത്തസുത്തം

൭൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുത്താ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അതിജാതോ, അനുജാതോ, അവജാതോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അതിജാതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തസ്സ മാതാപിതരോ ഹോന്തി ന ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ന ധമ്മം സരണം ഗതാ, ന സങ്ഘം സരണം ഗതാ; പാണാതിപാതാ അപ്പടിവിരതാ, അദിന്നാദാനാ അപ്പടിവിരതാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ അപ്പടിവിരതാ, മുസാവാദാ അപ്പടിവിരതാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ അപ്പടിവിരതാ, ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. പുത്തോ ച നേസം ഹോതി ബുദ്ധം സരണം ഗതോ, ധമ്മം സരണം ഗതോ, സങ്ഘം സരണം ഗതോ; പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ, സീലവാ കല്യാണധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അതിജാതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അനുജാതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തസ്സ മാതാപിതരോ ഹോന്തി ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ധമ്മം സരണം ഗതാ, സങ്ഘം സരണം ഗതാ; പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ, മുസാവാദാ പടിവിരതാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ, സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ. പുത്തോപി നേസം ഹോതി ബുദ്ധം സരണം ഗതോ, ധമ്മം സരണം ഗതോ, സങ്ഘം സരണം ഗതോ; പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതോ, മുസാവാദാ പടിവിരതോ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ, സീലവാ കല്യാണധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അനുജാതോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അവജാതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തസ്സ മാതാപിതരോ ഹോന്തി ബുദ്ധം സരണം ഗതാ, ധമ്മം സരണം ഗതാ, സങ്ഘം സരണം ഗതാ; പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ, മുസാവാദാ പടിവിരതാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ, സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ. പുത്തോ ച നേസം ഹോതി ന ബുദ്ധം സരണം ഗതോ, ന ധമ്മം സരണം ഗതോ, ന സങ്ഘം സരണം ഗതോ; പാണാതിപാതാ അപ്പടിവിരതോ, അദിന്നാദാനാ അപ്പടിവിരതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ അപ്പടിവിരതോ, മുസാവാദാ അപ്പടിവിരതോ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ അപ്പടിവിരതോ, ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുത്തോ അവജാതോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുത്താ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അതിജാതം അനുജാതം, പുത്തമിച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ;

അവജാതം ന ഇച്ഛന്തി, യോ ഹോതി കുലഗന്ധനോ.

‘‘ഏതേ ഖോ പുത്താ ലോകസ്മിം, യേ ഭവന്തി ഉപാസകാ;

സദ്ധാ സീലേന സമ്പന്നാ, വദഞ്ഞൂ വീതമച്ഛരാ;

ചന്ദോ അബ്ഭഘനാ മുത്തോ, പരിസാസു വിരോചരേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അവുട്ഠികസുത്തം

൭൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? അവുട്ഠികസമോ, പദേസവസ്സീ, സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അവുട്ഠികസമോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബേസഞ്ഞേവ ന ദാതാ ഹോതി, സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം [… വണിബ്ബകയാചകാനം (സീ.)] അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അവുട്ഠികസമോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പദേസവസ്സീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഏകച്ചാനം ദാതാ (ഹോതി) [( ) നത്ഥി സ്യാമപോത്ഥകേ], ഏകച്ചാനം ന ദാതാ ഹോതി സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പദേസവസ്സീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബേസംവ ദേതി, സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ സബ്ബത്ഥാഭിവസ്സീ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ന സമണേ ന ബ്രാഹ്മണേ, ന കപണദ്ധികവനിബ്ബകേ;

ലദ്ധാന സംവിഭാജേതി, അന്നം പാനഞ്ച ഭോജനം;

തം വേ അവുട്ഠികസമോതി, ആഹു നം പുരിസാധമം.

‘‘ഏകച്ചാനം ന ദദാതി, ഏകച്ചാനം പവേച്ഛതി;

തം വേ പദേസവസ്സീതി, ആഹു മേധാവിനോ ജനാ.

‘‘സുഭിക്ഖവാചോ പുരിസോ, സബ്ബഭൂതാനുകമ്പകോ;

ആമോദമാനോ പകിരേതി, ദേഥ ദേഥാതി ഭാസതി.

‘‘യഥാപി മേഘോ ഥനയിത്വാ, ഗജ്ജയിത്വാ പവസ്സതി;

ഥലം നിന്നഞ്ച പൂരേതി, അഭിസന്ദന്തോവ [അഭിസന്ദേന്തോവ (?)] വാരിനാ.

‘‘ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ, പുഗ്ഗലോ ഹോതി താദിസോ;

ധമ്മേന സംഹരിത്വാന, ഉട്ഠാനാധിഗതം ധനം;

തപ്പേതി അന്നപാനേന, സമ്മാ പത്തേ വനിബ്ബകേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സുഖപത്ഥനാസുത്തം

൭൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാനി പത്ഥയമാനോ സീലം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ. കതമാനി തീണി? പസംസാ മേ ആഗച്ഛതൂതി [ആഗച്ഛന്തൂതി (സ്യാ.)] സീലം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ, ഭോഗാ മേ ഉപ്പജ്ജന്തൂതി സീലം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജിസ്സാമീതി സീലം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സുഖാനി പത്ഥയമാനോ സീലം രക്ഖേയ്യ പണ്ഡിതോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സീലം രക്ഖേയ്യ മേധാവീ, പത്ഥയാനോ തയോ സുഖേ;

പസംസം വിത്തലാഭഞ്ച, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദനം.

‘‘അകരോന്തോപി ചേ പാപം, കരോന്തമുപസേവതി;

സങ്കിയോ ഹോതി പാപസ്മിം, അവണ്ണോ ചസ്സ രൂഹതി.

‘‘യാദിസം കുരുതേ മിത്തം, യാദിസം ചൂപസേവതി;

സ വേ താദിസകോ ഹോതി, സഹവാസോ ഹി [സഹവാസോപി (സീ. ക.)] താദിസോ.

‘‘സേവമാനോ സേവമാനം, സമ്ഫുട്ഠോ സമ്ഫുസം പരം;

സരോ ദിദ്ധോ കലാപംവ, അലിത്തമുപലിമ്പതി;

ഉപലേപഭയാ [ഉപലിമ്പഭയാ (ക.)] ധീരോ, നേവ പാപസഖാ സിയാ.

‘‘പൂതിമച്ഛം കുസഗ്ഗേന, യോ നരോ ഉപനയ്ഹതി;

കുസാപി പൂതി വായന്തി, ഏവം ബാലൂപസേവനാ.

‘‘തഗരഞ്ച പലാസേന, യോ നരോ ഉപനയ്ഹതി;

പത്താപി സുരഭി വായന്തി, ഏവം ധീരൂപസേവനാ.

‘‘തസ്മാ പത്തപുടസ്സേവ [പലാസപുടസ്സേവ (പീ. ക.)], ഞത്വാ സമ്പാകമത്തനോ;

അസന്തേ നുപസേവേയ്യ, സന്തേ സേവേയ്യ പണ്ഡിതോ;

അസന്തോ നിരയം നേന്തി, സന്തോ പാപേന്തി സുഗ്ഗതി’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. ഭിദുരസുത്തം

൭൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഭിദുരായം [ഭിന്ദന്തായം (സ്യാ. പീ. ക.)], ഭിക്ഖവേ, കായോ, വിഞ്ഞാണം വിരാഗധമ്മം, സബ്ബേ ഉപധീ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായഞ്ച ഭിദുരം [ഭിന്ദന്തം (സ്യാ. പീ. ക.)] ഞത്വാ, വിഞ്ഞാണഞ്ച വിരാഗുനം [വിരാഗികം (ക. സീ.), പഭങ്ഗുണം (സ്യാ.)];

ഉപധീസു ഭയം ദിസ്വാ, ജാതിമരണമച്ചഗാ;

സമ്പത്വാ പരമം സന്തിം, കാലം കങ്ഖതി ഭാവിതത്തോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. ധാതുസോസംസന്ദനസുത്തം

൭൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ധാതുസോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി, കല്യാണാധിമുത്തികാ സത്താ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി.

‘‘അതീതമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനം ധാതുസോവ സത്താ സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിംസു സമിംസു. ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിംസു സമിംസു, കല്യാണാധിമുത്തികാ സത്താ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിംസു സമിംസു.

‘‘അനാഗതമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനം ധാതുസോവ സത്താ സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിസ്സന്തി സമേസ്സന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിസ്സന്തി സമേസ്സന്തി, കല്യാണാധിമുത്തികാ സത്താ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിസ്സന്തി സമേസ്സന്തി.

‘‘ഏതരഹിപി, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പനം അദ്ധാനം ധാതുസോവ സത്താ സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി. ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി, കല്യാണാധിമുത്തികാ സത്താ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സത്തേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സംസഗ്ഗാ വനഥോ ജാതോ, അസംസഗ്ഗേന ഛിജ്ജതി;

പരിത്തം ദാരുമാരുയ്ഹ, യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേ.

‘‘ഏവം കുസീതമാഗമ്മ, സാധുജീവീപി സീദതി;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, കുസീതം ഹീനവീരിയം.

‘‘പവിവിത്തേഹി അരിയേഹി, പഹിതത്തേഹി ഝായിഭി;

നിച്ചം ആരദ്ധവീരിയേഹി, പണ്ഡിതേഹി സഹാവസേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. പരിഹാനസുത്തം

൭൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേഖോ ഭിക്ഖു കമ്മാരാമോ ഹോതി, കമ്മരതോ, കമ്മാരാമതമനുയുത്തോ; ഭസ്സാരാമോ ഹോതി, ഭസ്സരതോ, ഭസ്സാരാമതമനുയുത്തോ; നിദ്ദാരാമോ ഹോതി, നിദ്ദാരതോ, നിദ്ദാരാമതമനുയുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തി.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ തയോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേഖോ ഭിക്ഖു ന കമ്മാരാമോ ഹോതി, ന കമ്മരതോ, ന കമ്മാരാമതമനുയുത്തോ; ന ഭസ്സാരാമോ ഹോതി, ന ഭസ്സരതോ, ന ഭസ്സാരാമതമനുയുത്തോ; ന നിദ്ദാരാമോ ഹോതി, ന നിദ്ദാരതോ, ന നിദ്ദാരാമതമനുയുത്തോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ധമ്മാ സേഖസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കമ്മാരാമോ ഭസ്സാരാമോ [ഭസ്സരതോ (സബ്ബഥ)], നിദ്ദാരാമോ ച ഉദ്ധതോ;

അഭബ്ബോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘തസ്മാ ഹി അപ്പകിച്ചസ്സ, അപ്പമിദ്ധോ അനുദ്ധതോ;

ഭബ്ബോ സോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ദിട്ഠീ നിസ്സരണം രൂപം, പുത്തോ അവുട്ഠികേന ച;

സുഖാ ച ഭിദുരോ [ഭിന്ദനാ (സബ്ബത്ഥ)] ധാതു, പരിഹാനേന തേ ദസാതി.